den 26sten Maart laatstleden, strekkende om de voorspraak van Hun Edel Mogenden bij Z. M. te erlangen. ten einde betaling te verkrijgen eener schuld, naar zijn voorgeven, in den jar e 1579, door de Staten-Generaal der Vereenigde Nederlanden erkend, ten behoeve der Gebroeders van Wolmereckhausen, thans vertegenwoordigd door den heer Emile Constantin de Bors , Maire der stad Meehelen, en diens huisvrouw Dorothée Françoise de fSpinray. Uw e Commissie, Edel Mogende Heeren ! is van oordeel, dat het gemelde verzoek geenszins , en op geenerhande wijze , van dien aard is , dat bette n onderwerp uwer beraadslagingen zoude kunnen strekken.
" "181518160000120-proc.pm.xml" "zijne huisvrouw, alle
" "181718180000033-proc.pm.xml" "vervolgens uit Brussel had gebannen; dat zijne huisvrouw, onder
" "182018210000020-proc.pm.xml" "een van Anna Christiaanen, huisvrouw van Jacobus Wouters ,
" "182018210000031-proc.pm.xml" "thans huisvrouw van Petrus Wouters, wonende op de Booimeer
" "182218230000039-proc.pm.xml" "1 Steffens, huisvrouw François de Metter, wonende te Lokeren ,
" "182518260000043-proc.pm.xml" "te bepalen, omdat, volgens het systeem van het ontwerp, aan den gefailleerde alle beschikking over zijne goederen ontzegd is , en de curator alleen die zaken besturen en Let beheer derzelve regelen moet. Daarom ook moet ART. 37 de ontoereikende bepaling behelzen, dat de curator, om onderrigting ea oorkonde te verkrijgen , zich zal kunnen wenden tot de huisvrouw van den gefailleerde, bij zijne kinderen of bij zijne kantoor- en andere bedienden. AKT. 76 geeft aan eeue vrouw van ecnen gefailleerde, voor hare persoonlijke schuldvorderingen en voor de sommen , welke op den prijs der gehypothekeerde roerende goederen niet batig zijn gerangschikt, gelijk regt met de concurrente schuldeischers. Hieronder kan toch niet begrepen zijn, en dit behoorde bepaald te worden , dat zij, even als andere j schuldeiscners, betrekkelijk het aangaan van een accoord of iets dergelijks , niet mede te beslissen heeft, en dat hare vordering te dien einde niet mede in computatie komt bij de berekening van de wettelijke meerderheid van getal van BChuldeischera en van het beloop der schuldvorderingen in ART. 50 vermeld ; betgeen mede zou moeten bepaald worden betrekkelijk kinderen, ten aanzien van hunne ouders.
" "182618270000031-proc.pm.xml" "VIL Door deze Vergadering is aan de Commissie voor de verzoekschriften verzonden een request van zekeren Jacob Aftdrie» Muller, winkelier en marskramer, wonende te Diepenheiui, provincie Overijssel. Deze requestrant is , krachtens een Koninklijk besluit, houdende dispensatie der bepalingen van art. 1G3 van het Burgerlijk Wetboek , in dato 20 Februarij 1821 (kopijelijk bij liet request gevoegd) op den 2L Maart van datzelfde jaar, blijkens een bijgevoegd extract uit het register der huwelijks-acten) , in den echt verbonden geworden met de dochter van zijn' halven broeder Billeken Aroii Muller genaamd ; na eene verééniging van ruim 41/. jaar, en na bij de/.e zijne huisvrouw drie kinderen te hebben verwekt, waarvan nog één in leven is, heeft hij het ongeluk gehad haar, na eene langdurige en kwijnende ziekte, op den 2Üsteu October 1825, (blijkens overgelegd extract uit bet register van overlijden), door den dood te verliezen. Gedurende deze ongesteldneid zijner huisvrouw, zegt de requestrant, heeft hare zuster haar, zijne kinderen, huishouding en winkel, met veel zorg gadegeslagen, en is zij nadien, tot de waarneming zijner huisselijke belangen , bij voortduring bij hem blijven inwonen. Thans verlangt hij met dezelve zijne schoonzuster en nicht, Lena A.ron Muller genaamd , in den echt te treden ; doch, vermits de bepalingen van het vigerende Burgerlijk Wetboek de uitvoering van dit voornemen in den weg staan , verzoekt de requestrant, dat U Edel .Mogenden hem gelieven te verleenen dispensatie van deze bepalingen.
" "182618270000032-proc.pm.xml" "(1) Het verzoekschrift, waarover wij raadplegen , ingediend door Jacob Andries Muller , van Diepenheim , in Overijssel, strekt om te bekomen dispensatie van de artt. 162 en 163 van het Burgerlijk Wetboek, ten einde een huwelijk te kunnen aangaan met Lena Aron Muller, eene dochter van des requestrants halfbroeder, en zuster van des requestrants overleden huisvrouw. Beide betrekkingen beletten liet huwelijk. Art. 163 verbiedt het huwelijk tusschen eenen oom en eene nicht, welk verbod door den Koning kan worden opgeheven volgens art. 164, wegens dat punt kan alzoo hier de reden niet zijn. Art. 162 verbiedt het huwelijk van eenen schoonbroeder met zijne schoonzuster , waarvan , volgens eene wet, dispensatie kau worden verleend. Wegens dit gedeelte kan het request alleen in aanmerking komen.
" "182718280000040-proc.pm.xml" "schriftelijke berigten der heeren van Heyden toe Reynestein , Coppieters Stochove , de Leonaerdts d'Achel, van Boelens en de Roisin, dat zij , de vier eerste wegens ongesteldheid , de laatste ten gevolge van ziekte zijner huisvrouw, de zittingen niet kunnen bijwonen.
" "182818290000011-proc.pm.xml" "een van de heeren Kuijper, Kaus en van denBrinck, als gemagtigden der regthebbenden op de nalatenschap van J. C. Brandt, zich op nieuw beklagende wegens regtsweigermg , en eene soortgelijke klagte van Frison en zijne huisvrouw, te Doornik ;
" "182818290000031-proc.pm.xml" "F. I. Frison en zijne huisvrouw te Doornik geven bij rekeste te kennen: Dat zij nu gedurende 14 jaren geen regt kunnen erlangen omtrent het nadeel, dat zij geleden hebben aangaande den verkoop van een huis, twee nalatenschappen en een legaat aan hunne kinders; dat zij zich aan den Koning hebben geadresseerd, doch naar de regtbanken zijn verwezen , tevens met aanhaling van het besluit in dato 26 Mei 1824 over de admissie gratis ; dat zij toen op 19 April 1828 hunne klagten hebben gezonden naar het hof te Brussel, doch er niets meer van hebben vernomen.
" "182818290000075-proc.pm.xml" "De heer Frison en zijne huisvrouw van Doornik vervoegen zich andermaal tot U Edel Mogenden en, zonder melding te maken van hun vorig verzoekschrift, waarop men in deze Kamer tot de orde van den dag is overgegaau, zoo geven zij te kennen, datj de Koning op den 18den December 1827 te hunnen aanzien een besluit heeft genomen, waarvan zij, volgens een berigt van het Ministerie van Justitie in dato 9 Januarij 1828 , mededeeling hadden moeten hebben , maar tot heden niet hebben bekomen , weshalve zij U Edel Mogenden verzoeken, om aan wien het behoort last te geven ten einde dit schandaal ophoude en 's Konings besluit van 18 December 1827 ten uitvoer worde gelegd. Uwe Commissie, thans evenmin als bij het eerste request bevattende wat de supplianten verlangen , doch bovendien in aanmerking nemende dat dergelijke verzoeken in allen deele buiten de attributen der Kamer zijn gelegen, stelt U Edel Mogenden voor, om ook dit request ter zijde te stellen en tot de orde van den dag over te gaan.
" "183118320000054-proc.pm.xml" "roerende goederen worden toegedeeld , en bekomt er voor zich de halfschoid van in eigendom. Hij behoudt alzoo zijn eigen goed alleen, zonder dat zijne eclitgenooto er iets van geniet, maar hij wint nog daarenboven do halfschoid van allo hebbende en toekomende goederen zijner huisvrouw. Voor hem is dus alles winst, voor haar alles verlies, en ziedaar ecuo ware societas leonina , door de wet goedgekeurd.
" "183218330000045-proc.pm.xml" " ledene huisvrouw; maar dergelijk huwelijk bij de wet verboden" "183518360000029-proc.pm.xml" "volstrekt verboden wordt, in eenig geval de huisvrouw, de weduwe
" "184018410000033-proc.pm.xml" "Cornelia De Bok, thans huisvrouw van Jan Van Hcmert, arbeider te Giesen, in Noord-Brabant, geeft te kennen: dat zij in armoede verkeert, zoodanig dat zij, ziek zijnde, ten koste der Gemeente geneeskundige hulp heeft genoten en van tijd tot tijd uit de armenkas der Gemeente is bedeeld geworden; dat zij desniettemin, kort daarna, in den gemeentelijken omslag over den dienst van 1839 begrepen en voor een bedrag van 87£ cent aangeslagen geworden is; dat zij, die som niet kunnende opbrengen, door gewone regtsmiddelen vervolgd is en hare bezittingen, zonder eenige uitzondering, bij executie zijn verkocht geworden, waarvoor aan kosten gemaakt werd de som van ongeveer /'40. Dat zij, herhaaldelijk, maar te vergeefs, zich tot den Koningen tot den Gouverneur harer provincie gewend heeft met het verzoek dat aan de gemeente Giesen, of wel aan den burgemeester, moge worden opgelegd de verpligting tot vergoeding van de haar toegebragte schade, ter zake dat zij, onvermogend om te betalen, en derhalve ten onregte door executie bekommerd is. De exposante eindigt met het verzoek, dat door U Edel Mogenden het noodige onderzoek moge worden bevolen , opdat gehoor moge worden gegeven aan haar billijk verlangen. Bij dit verzoekschrift is geenerlei wetsbepaling aangehaald, die zoude zijn overtreden, evenmin ten aanzien van het opgelegd aandeel in den gemeentelijken omslag, als ten aanzien van de ingestelde vervolging. Het onderzoek of de beweerde ongunstige geldelijke toestand van de requestrante het verbood om haar in die plaatselijke belasting te betrekken, is bij artikel 155 der Grondwet opgedragen aan de Staten der Provinciën; eindelijk staat de vraag, of de ambtenaar met de executie belast, bij het berekenen zijner kosten de daaromtrent bestaande verordeningen te buiten is gegaan, ter beoordeeling van de Regterlijke Magt. Uwe Commissie heeft geen aanleiding kunnen vinden tot eenig ander voorstel, dan om over te gaan tot de orde van den dag.
" "184318440000009-proc.pm.xml" "van E. F. ,1. van Halsema c. s. te Bierum en Spijk (Groningen), aandringende op het ontslag van de leeraren Budding, Ledeboer, en De Jonge en op eene grondwettelijk gewaarborgde godsdienstoefening : van de huisvrouw van B. Jortrand te 's Gravenhage, zich beklagende over het in dienst treden van haren man bij de Mariniers.
" "184318440000012-proc.pm.xml" "„De huisvrouw van B. Jortrand, wonende te 'sGravenhage, geeft te kennen, dat zij vroeger zich heeft gewend met herhaalde verzoeken tot Zijne Majesteit den Koning en tot Zijne Excellentie den Minister van Marine, opdat haar man, die, nu een geruimen tijd geleden, zich, zonder hare voorkennis, in 's lands dienst heeft begeven en wel bij het corps mariniers, uit de dienst mogt worden ontslagen, en hij de kostwinner zou kunnen zijn voor vrouw, kind en eene hoog bejaarde moeder. Zij zegt zich niet te kunnen vereenigen met het antwoord van Zijne Excellentie den Minister van Marine van den 8sten November (kopijelijk overgelegd), bij hetwelk Zijne Excellentie te kennen geeft, dat er geene bepalingen bestaan, dat een man zich niet zonder toestemming van zijne vrouw zou kunnen in dienst begeven. Zij smeekt eindelijk U Edel Mogenden, om haar regt te doen wedervaren en haren man, indien hij zich mogt hebben schuldig gemaakt, genadig te behandelen in het opleggen van zijne verdiende straf. Daar het oordeel over de klagten der adressante mag geacht worden tot de betrekking dezer Kamer niet te behooren, zoo heeft de Commissie de eer aan U Edel Mogenden voor te stellen, om ten aanzien van dit verzoekschrift over te gaan tot de orde van den dag.""
" "184318440000045-proc.pm.xml" "van de huisvrouw van B. Jortrand te 's Gravenhage, terugkomende op haar verzoek, dat haar man uit den dienst bij het corps mariniers ontslagen moge worden;
" "184318440000048-proc.pm.xml" "II. „ De huisvrouw van B. Jortrand had, in dato 23 November des vorigen jaars, zich tot U Edel Mogenden gewend ten einde uwe tusschenkomst in te roepen ter bekoming van het ontslag van haren man uit de dienst. U Edel Mogenden hebben toen geacht, dat het oordeel over de klagten der adressante niet behoorde tot de betrekking dezer Kamer, en dus besloten omtrent dat verzoekschrift over te gaan tot de orde van den dag. Daar de requestrante zich nu op nieuw met dezelfde klagten en hetzelfde verzoek tot U Edel Mogenden heeft gewend, meent de Commissie aan U Edel Mogenden te moeten voorstellen om ook met betrekking tot dit stuk over te gaan tot de orde van den dag.""
" "184418450000005-proc.pm.xml" "van Johanna F. Bruikmann, huisvrouw van J. Haak, te Amsterdam, de tusschenkomst der Kamer inroepende, ter bevordering van het ontslag van haren man uit de gevangenis;
" "184418450000011-proc.pm.xml" "V. „ Omtrent het request, ingediend door Johavna Frederiea Brackman huisvrouw van J. Haak, van beroep zaakwaarnemer, wonende te Amsterdam, heeft Uwe Commissie voor de Verzoek4 NOVEMBER 1844.
" "184418450000011-proc.pm.xml" "schriften de eer te rapporteeren: dat de requestrante daarbij te kennen geeft, dat haar man, gewikkeld zijnde in eene crimineele procedure, en verwezen naar den crimineelen regter, sedert zestien maanden van zijne vrijheid is beroofd; — dat haar man zich schriftelijk heeft gewend tot den regter-commissaris, den procureurgeneraal en eindelijk bij requeste tot Zijne Excellentie den Minister van Justitie, ten einde voorloopig in vrijheid te worden gesteld, doch dat zulks zonder gevolg is gebleven; — dat vermits haar huisgezin met volkomen ondergang wordt bedreigd, zij requestrante te rade is geworden de voorloopige invrijheidstelling van haren echtgenoot des noods onder borgtogt, door tusschenkomst van U Edel Mogenden te verzoeken. — Uwe Commissie, vermeenende dat de voorloopige invrij heidsstelling van eenen beschuldigde ten crimineele verwezen, niet behoort tot de attributen van de Staten-Generaal, heeft de eer U Edel Mogenden voor te stellen, om ten aanzien van het request van de huisvrouw van J. Haak over te gaan tot de orde van den dag.""
" "184618470000010-proc.pm.xml" "i) De Commissie voor de verzoekschriften heeft de eer aa n U Edel Mogenden verslag uit te brengen op een in hare handen gesteld adres van Josephus Boonen en Beatrix Bronst, aanbehuwde kleindochter van de eerste huisvrouw van den requestrant, wo nende beiden te Maastricht, welke aan U Edel Mogenden te kennen geven, da t zij aan elkander trouwbelofte gedaan hebben, en verzoeken, daar de Fransche wet hun verbiedt met elkander te trouwen, dat U Edel Mogenden op den Koning volmagt zouden verstrekken, om aan hen de noodige dispensatie t e verleenen, en zelfs in het belang van het Volk van Nederland deze we t zoude worden opgeheven of gewijzigd. Aangezien art . 87 van het Burgerlijk Wetboek alle huwelijken in de opgaande en nederdalende linie verbiedt en
" "184718480000005-proc.pm.xml" " ook uit naam zijner huisvrouw, de medewerking der Kamer in" "184718480000418-proc.pm.xml" " de huisvrouw van van der" "185318540000176-proc.pm.xml" "gebleven zonder gevolg; redenen waarom de adressant zich tot doze Kamer wondt om hem voor deze schade to vrijwaren. Tot staving van zijn regt beroept de adressant zich op de vlugt van Middel, waartoe doze bij volkomen onschuld niet zou zijn overgegaan, alsmede op do getuigenis der wettige huisvrouw van Middel,
" "185518560000123-proc.pm.xml" "n Op de gagie kan geen beslag gelegd worden; zij kan evenmin met eenig gevolg worden afgestaan, dan ten behoeve van ouders, huisvrouwen en kinderen voor de helft, en ten behoeve van andere bloed- of aanverwanten tot in den vierden graad voor één derde. ii De gagie der schepelingen is echter verbonden voor de kortingen, door den schipper als straf opgelegd, en voor die uit de toepassing van art. 7 dezer wet, in verband met art. 402 van het Wetboek van Koophandel, voortvloeiende. ii De gagie van den schipper is verbonden voor de vergoeding, welke hij , door het te kort doen aan zijne verbindtenis of door wangedrag, aan de eigenaren van het schip schuldig is. ii Deze voorregten kleven ook op het afgestane deel der gagie, voor zooverre het niet is voldaan ; zij worden echter bij voorkeur op het niet afgestane deel verhaald.""
" "185518560000123-proc.pm.xml" "huisvrouwen en kinderen voor de helft, en ten behoeve van andere bloed- of aanverwanten tot in den vierden graad voor één derde. i> De gagie der schepelingen is echter verbonden voor de kortingen, door den schipper als straf opgelegd en voor die uit de toepassing van art. 7 dezer wet, in verband met art. 402 van het Wetboek van Koophandel, voortvloeijende. i) De gagie van den schipper is verbonden voor de vergoeding, welke hij, door het te kort doen aan zijne verbindtcnis of door wangedrag, aan do eigenaren van het schip schuldig is. i) Deze voorregten kleven ook op het afgestane deel der gagie, voor zooverre het niet is voldaan; zij worden echter bij voorkeur op hot niet afgestane deel verhaald. » De bepalingen van de 2de en 3de zinsnede van dit artikel zijn niet van toepassing op de verbindtenissen door schepelingen vóór de afkondiging dezer wet aangegaan, doch alleen voor zoover daarvan binnen één maand na die afkondiging door de belanghebbenden kennis zal z'jn gegeven aan den ambtenaar voor wien de monsteringen plaats hebben. Die kennisgevingen worden door voormelden ambtenaar in een daartoe aan te leggen register ingeschreven."" wordt
" "185518560000128-proc.pm.xml" "» Het is er verre van verwijderd, dat men van de mecning zou kunnen zijn, om aan degenen, die van hunnen arbeid slechts een sober bestaan bekomen kunnen , zulk een toestand te willen aanbieden, die hen meer of min in de voorregten doet doelen, welke aan meer gegoeden vergund zijn. Uwe Majesteit had geene voorregten op het oog; maar datgene, wat den mensch toekomt en dat hem geschonken worden kan, geschonken worden zal en gcschonken worden moet, zal hij als mensch zijn bestaan kunnen rek ken ; datgene wa t voor den arbeidsman zoo onmisbaar is als voor elk levend wezen, en wat in zijnen aard voor elk mensch, wie hij ook zijn moge, even onmisbaar is , als voor elk dier, dat der menschen zamenleving deelt. i) Helaas! de holen der menschen — en anders mogen wij de woningen van velen uit den mingegoeden stand niet heeten — staan niet zelden achter bij de plaatsen, die ten verblijve voor vele dieren zijn afgezonderd; de eerste vereischten voor loven en gezondheid ontbreken; alles schijnt er op aangelegd, om het zodelijk leven, hetwelk in die holen wordt geleid, op den dierlijken voet te handhaven , en zoo doende staan die holen , als onuitputtelijke bronnen van verderf, alle verstandelijke vooral alle zedelijke ontwikkeling tegen en bulemineren den vooruitgang van eene ge wigtige klasse dor maatschappij. Of hoe zal de werkman, die in een hol vol rook en vuilnis, onderde bewegingen van zijn kroost, de uren zijner rust moet slijten, op zulk eene plaats lust bekomen , om er die uren door te brengen ? Hij verwijdert zich en bezoekt die plaatsen, welke hem, bij slecht gezelschap, den jenever aan bieden, om hem en de zijnen nog meer ongeluk te bereiden. Hoc zal de huisvrouw, die geene hulpe ter harer beschikking heeft, de woning rein houden, als haar slechts een enkel vertrek ten dienste staat, of wel haar geheele verblijf verstoken is van zoodanige hulpmiddelen, wier bezit onmisbaar is voor het scheppen en handhaven van orde in hare omgeving? Zij zal den mood verliezen en zich gewennen aan de ordeloosheid en de onreinheid, twee groote vijanden van het huisselijk leven; zij zal de uilhuizigheid van haren man bevorderen en hem daardoor van haar en haar kroost verwijderen. E n welke gevolgen moet voer het zedelijk leven der jeugd het verblijf hebben in woningen , waar geene gelegenheid bestaat om de individuen van verschillende sekse te scheiden, maar waar alles door elkander leeft on zich beweegt?""
" "185618570000166-proc.pm.xml" "In handen van uwe Commissie voor de Verzoekschriften is gesteld een adres van J. A. F., P. L. A. en A. T. M. Meganck, huisvrouw van Th. Rozet, wonende te Brussel, W. M. L. Meganck, wonende te Antwerpen, F. P. M.,
" "185618570000166-proc.pm.xml" "M. C. F. Meganck, huisvrouw van A. J. L. de Roock, en A. M. Meganck, wonende te Bergen op Zoom , vermeenende dat door een besluit van den gemeenteraad van Bergen op Zoom, in dato 12 Januarij 1857, verkrachting der Rijkswetten heeft plaats gehad, door welke verkrachting zij zich in hunne regten verkort achten. Op den 22sten Mei 1855 is de vader van de adressanten, A. J . G. Meganck, te Bergen op Zoom overleden, buiten de gemeenschap der Roomsch-katholijke Kerk, waarom
" "185718580000099-proc.pm.xml" " oen adres van II. Ileijon, metselaar te Amsterdam, betrekkelijk de verstoorde zamen woning met zyne huisvrouw;" "185718580000100-proc.pm.xml" "een adres van C. B. de Brot en andere ingezetenen van het eiland Bonaire, houdende aandrang op het brengen van verbetering in hunnen toestand, ook in verband met de emancipatie deislaven ; een adres van de weduwe KolfF, op het eiland St. Martin, betrekkelijk hare bedoeling bij de ondcrtcekening van een adres wegens de emancipatie der slaven; een adres van H . Ileijen, metselaar te Amsterdam, betrekkelijk de verstoorde zamenwoning met zyne huisvrouw.
" "185718580000112-proc.pm.xml" "gevende dat zijne huisvrouw Christina Dortmond de
" "185718580000112-proc.pm.xml" "regterlijk worde onderzocht om welke reden zijne huisvrouw al
" "185818590000174-proc.pm.xml" "geeft echter de voorkeur.aan linnen ; eene goed gevulde linnenkast is nog altijd do geliefkoosde weelde van de Hollandsche huisvrouw, en men ziet zelfs den daglooner nog zijn stukje vlasgrond bebouwen, om zich daardoor zijn ondergoed te verschaffen. De boerenstand blijft nog linnen dragen, en hoewel er meer katoenen lompen vallen, moet men daaruit nog niet opmaken, dat het verbruik van linnen afneemt; men gebruikt lossere, min degelijke katoenen stoffenj, dan vroeger, die eerder slijten en daarom meer lompen opleveren. Ik moet hier ter loops opmerken dat de vermeerdering der ka toenen lompen ook een voordeelige omstandigheid voor de papierfabriek is. E n nu stel ik mij voor, dat de toenemende welvaart, de gezegende bloei van het fabriekwezen, van handel, van landbouw, ook van invloed zullen zijn op het gebruik van linnen en derhalve op de vermeerdering van de fijne lompen. I n de derde plaats moeten wij het oog slaan op onze toenemende scheepvaart. I k wil niet eens spreken van onze schoone koopvaardijvloot, die op alle zeeën der wereld de Nederlandsche vlag vertoont, maar ik wil meer in het bijzonder de aandacht vestigen op onze binnenlandsche scheepvaart, waarvoor wij tot ons leedwezen tot noe toe de statistiek missen. Dit weten wij er echter van, dat zij voortdurend toeneemt, dat al onze kanalen en binnenwateren druk bevaren worden en hoe klein een vaartuig zij, ook de geringste turfpraam heeft zeil en want. Ook hieruit wordt eene vermeerdering van zeildoek-lompen en touwwerk, de grondstof voor sommige papierfabrieken, geboren. I n de vierde plaats moet ik u hier van den voorgestelden maatregel der Regering spreken om den sluikhandel te weren, van welken maatregel ik veel goods durf voorspellen. De Regering, noch ik, noch iemand onzer kan zeggen, welke hoeveelheid lompen er gesmokkeld wordt; wanueer men dat cijfer kende, zou men er
" "186018610000123-proc.pm.xml" "I k herinner mij onder anderen daarin te hebben gelezen , hoe behandeld is : het karakter van Xantippe, de huisvrouw van Socrates. I k herinner mij dat daar is onderzocht de vraag: in hoever Iloratius was een goed regtsgeleerde en dergelijke onderwerpen meer, op zich zelf van het uiterste gewigtige voor geleerden. Maar ik durf toch beweren, dat het dio inrigting aan werk ontbreekt, en dat zij naar werk zoekt, om te regtvaardigen de sommen dio op do Staatsbegrooting voor haar worden uitgetrokken. Geeft de geachte spreker daarvan zelf geen nieuw bewijs door zijn verzoek aan den Minister, om aan de akademie toch officielen arbeid te verschaffen ? Hot verheugt mij, dat do Minister het in beginsel met mij eens is , ik verbeeld mij zelfs, dat hij dezen post niet met zeer veel warmte heeft vortledigd, zelfs niet als uitzondering.
" "186018610000169-proc.pm.xml" "de milicien ontbreekt, zal de borg een derden als plaatsvervanger moeten stellen, of zelf gaan dienen, maar nimmer lost zich zijn borgtogt in geld op. Wel zou dit bij burgerlijke verbindtenissen het geval zijn , maar niet bij staatsregtelijke. En nu spreekt het van zelf dat alleen voor geldelijke verpligting zoodanige borgtogt kan worden aangegaan , maar nooit tot persoonlijke dienst, praecise ad facienrfum. Ook acht ik niet voor tegenspraak vatbaar , dat behalve dat juridiek bezwaar het stellen van borgtogt, eene onuitvoerlijke zaak is , omdat de buiten 's lands zeevarende van 18 jaa r in den re^el onbemiddeld is en geen crediet heeft. Maar er is meer; de wet van den 7den Mei 18ÓG verbiedt in art. 21 don buiten 's lands zeevarende om persoonlijk crediet te hebben. Dat artikel luidt: » De gagie, zoowel van den schipper als van de overige schcpelingen , wordt aan hen persoonlijk of aan hun gemagtigde uitbetaald. »D e volmagt door hen afgegeven is steeds herroepelijk, al ware zij in verband met andere verbindtenissen gebragt. » Op de gagie kan geen beslag gelegd worden; zij kan evenmin met eenig gevolg worden afgestaan dan ten behoeve van ouders, huisvrouwen en kinderen voor do helft, en ten behoeve van andere bloed- of aanverwanten tot in den vierden graad voor éen derde. » De gagie der schepelingen is echter verbonden voor do kortïngen, door den schipper als straf opgelegd, en voor die uit de toepassing van art. 5 dezer wet, in verband met art. 482 van het Wetboek van Koophandel, voortvloeiende."" Die bepaling is gemaakt opdat een schepeling, die eene reis gaat maken, geen crediet vrage; het ontneemt hem demogelijkheid om voorschot op zijne gagie te verkrijgen. Dienzelfden persoon, aan wien de wetgever, om redenen in zijn belang, de middelen heeft ontnomen om crediet te krijgen, wil men nu de verpligting opleggen om een bargtogt te stellen onder zeer verzwarende voorwaarden — gesteld al dat het beginsel om in dit geval een borgtogt te stellen, aannomelijk ware. Volgens do eene wet is hij geen credietwaardig porsoon, volgens de andere wordt , in het belang van eene eventuele verbindtenis, geëischt dat hij een gegoeden borg stellen zal. Ik geloof, dat er niet meer behoeft bijgevoegd te worden om de onaannemelijkheid der bepaling te betoogen.
" "186518660000179-proc.pm.xml" " D. E . Bouten, te Rotterdam, wettig gescheiden» huisvrouw van P . Langelaan, verzoekende ontslag van haren minderjarigen zoon uit 's lands militaire dienst ; en" "186918700000272-proc.pm.xml" "Wanneer de wetgever er niet voor zorgt dat de spaar zame huisvrouw, die iets in een winkel koopt, hare waar en haar gewigt naar eisch bekomt; wanneer de wetgever dit en zeer te regt overlaat aan hen die koopen, dan is or ook geen wet noodig tot bescherming tegen bedrog voor hen die spelen.
" "187018710000217-proc.pm.xml" "huisvrouw. En toch , wie zou het goedkeuren dat de Staat elke naaischool, elke inrigting tot opleiding van vrouwen van den dienstbaren stand
" "187018710000218-proc.pm.xml" "zullen kunnen genoemd worden? De heeren herinneren zich de klagton, die ruim een jaa r geleden werden geuit en die aanleiding hebben gegeven tot het schrijven van een boekje, dat ons is toegezonden en waarop niemand de verdediging van dengene die beschuldigd werd op zich heeft genomen. Nog onlangs zyn dergelijke klagten op nieuw vernomen. Wanneer wy nu letten op de rigting, die op vele plaatsen aan dat onderwijs is gegeven, moeten wij dan niet dubbel voorzigtig zijn wanneer men wil oprigten middelbare scholen voor meisjes? De zaak mag wel goed overdacht en overwogen worden. Of' het doel dat men zich voorstelt bereikt zal worden , of de vrouw zoo veel voortreffelijker zal worden, of de Nederlandsche vrouw , in kennis, kunde, ontwikkeling en beschaving — het laatste is geen fraai woord — sinds wy uit de revista hebben geleerd waartoe deze moet leidon, wat daarvan wordt verwacht, bij de vrouw in het buitenland ten achter zou staan, betwijfel ik. Ik weet niet of de vermeerdering van kennis de vrouw zoo veel in aanminnigheid en zedigheid zou doen toenemen, of daardoor de omgang zoo veel aangenamer, zoo veel genoegelijker zou worden. Juist omdat de vrouw vooral leeft door het hart en het gevoel, oefent zij zulk een grooten en magtigen invloed uit Wanneer zij zich nu zoo zeer toelegt op vermeerdering van kennis en kunde , zal zij dan ook blijven de even zorgvuldige moeder en huisvrouw, die leeft voor hare kinderen en zich tot taak stelt het
" "187018710000218-proc.pm.xml" "Een bezwaar tegen het subsidieren van die scholen was : nhet is geen Staatszaak; de Staat heeft geen belang bij de ontwikkeling van de vrouw: de Staat moet de vrouw alleen beschouwen als huisvrouw, want do man is het hoofd en de vrouw het hart"". Wanneer men zich op dat standpunt plaatst, dan kent men de vrouw eene lagere rol toe dan zij behoort te vervullen. Wanneer men haar alleen beschouwt als huisvrouw, en dus als eene machine die moet zorgen dat de kinderen worden gepoetst en gewasschen en de pot behoorlijk wordt gekookt, — dan miskent men de roeping van de gezellin van den man, die, wanneer deze leed ondervindt, door haar steun den man kracht moet geven dat leed te dragen ; die door degelijke gesprekken hem moet binden aan den huisselijken haard , in plaats dat hij, in kroegen en elders , tijdverdrijf gaat zoeken. Yrooral in ons land, waar de man dikwijls zijn werk buiten 's huis heeft, is de geroepon de kinderen op te voeden, en die verheven taak kan zij niot vervullen, wanneer zij niet genoegzaam ont wikkeld is.
" "187018710000218-proc.pm.xml" "die mij heeft verweten dat ik de huisvrouw met zeker dédain had behandeld. Ik heb mij wel gewacht om te spreken van de huisvrouw of de huismoeder. Ik heb gezegd dat men zich in den regol er slechts op toeloi om bekwame huishoudsters te vormen, en dat is geheel wat anders. By huisvrouwen onderstel ik nog andore deugden , dan die geóischt worden in eene huishoudster. Wanneer men
" "187118720000178-proc.pm.xml" "dat adressant» huisvrouw zich heeft vervoegd tot den
" "187218730000243-proc.pm.xml" "scheideh huisvrouw van
" "187218730000252-proc.pm.xml" "Munster, gescheiden huisvrouw van P . Langelaan, hou
" "187318740000167-proc.pm.xml" "I n handen der Commissie voor de Verzoekschriften is gesteld een adres van M. Stam , huisvrouw van C. Klerk , kroeghoudster te Haarlem , waarbij adressante aan uwe Vergadering verzoekt haar vermindering van haren aanslag in het patent te vergunnen. Daar de Commissie meent, dat inwilliging van dit verzoek
" "187418750000212-proc.pm.xml" "huisvrouw zorg draagt dat hare domestiques in het sous
" "187418750000243-proc.pm.xml" "zal wel afhangen of' het de man is dan wel de huisvrouw,
" "187418750000243-proc.pm.xml" "king van de huisvrouw komt. En nu zou het er zeker erg
" "187518760000241-proc.pm.xml" "E . van IJsseldijk te Rotterdam , huisvrouw van A. Boers, broodbakker , thans in gijzeling te Rotterdam ; de tusschenkomst der Kamer inroepende ten behoeve van haren echtgenoot ;
" "187518760000256-proc.pm.xml" "medebrengt, en aan de huisvrouw, welke een bedenkelijk gezigt zet, de troostende woorden te gemoet voert:
" "187518760000259-proc.pm.xml" "Johanna Elisabeth van IJsseldijk, huisvrouw van
" "187618770000007-proc.pm.xml" " een verzoekschrift van Trijntje Naarding, huisvrouw van Teunis Ebels, ter bekoming van een jaarlijksch pensioen." "187618770000246-proc.pm.xml" "Wanneer ik het bedenk , wat konden wij mensehen gelukkig maken , arm en rijk , groot en klein ! Hoe dankbaar zou niet de kleine man wezen , of liever zijne huisvrouw, wanneer zij haar pondje zout of zeep voor '/, misschien voor */« kon krijgen van hetgeen daarvoor thans wordt betaald! » A la bonne heure "", zouden zij zeggen , » dat zijn brave heeren daar in den Haag; die denken nog eens aan de kleine lui, ofschoon zij door hen niet gekozen zijn."" En dan de effectenhouders! Wie schetst hunne vreugde, wanneer Holland weder eens eene leening uitschreef! »Had men dat maar vroeger gedaan, zal men zeggen , dan hadden wij ons geld niet in Amerikaansche spoorwegen gestoken."" Het is opmerkelijk, dat wij op dit oogenblik weder in dezelfde finantiele positie verkeeren als voor 200 jaar, een toestand die toen zoo treffend door den Engelschen ambassadeur sir William Temple geschetst is. Hij zegt, van Holland sprekende: ^ Zij kunnen zooveel geld krijgen als zij maar verlangen. Ieder beschouwt het als een groot voorregt,
" "187918800000241-proc.pm.xml" "Uit een overgelegd uittreksel van bet register van geboorte der gemeente Engelen blijkt, dat in het jaar 1839 aldaar is geboren Joannes Pieter Roetert Tak , zoon van Adriaau Tak en van Maria Pous, zijne huisvrouw. De heer Tak van Poortvliet verklaart voorts schriftelijk, dat hij geene andere openI are betrekkingen bekleedt dan die van dijkgraaf van de Campensnieuwlandpolder.
" "187918800000241-proc.pm.xml" "Ook tegen de verkiezing van dezen heer zijn geen bezwaren ingebragt. Uit een overgelegd extract uit het register van den burgerlijken stand der gemeente Arnhem blijkt voorts, dat aldaar op den 18den October 1824 is geboren Johannes Hendricus, zoon van Johannes Christiaan Donner en van zijne huisvrouw Aleida Koopman.
" "188018810000295-proc.pm.xml" "zeide, dat de Neder* lander dikwerf door de luimen van zijne huisvrouw naar de kroeg gedreven wordt. Mijnheer de Voorzitter! Wij mogen vertrouwen, dat,
" "188018810000295-proc.pm.xml" "aantrekkelijke huisvrouwen to hervormen.
" "188018810000297-proc.pm.xml" "De Minister heeft gewezen op de 300 000 huisvrouwen, vour welke men meer medelijden moet hebben dan voor de 30 000 tappers. Dit argumen t heeft effect gemaakt in den lande; alsof zij die tegen art. 2 gekant zijn, dit zijn uit medelijden voor de tappen . Medelijden, Mijnheer de Voorzitter, is geen zaak van den wetgever; deze heeft regtvaardigheid te
" "188018810000297-proc.pm.xml" "hetzelfde publiek, dat thans den Minister met zijne 3'JO 000 huisvrouwen lof toezwaait, staande voor de on praktische gevolgen dezer wet , aan de Kamer verwijten dat zij aan den aandrang van dien Minister heeft gehoor gegeven. Daartegen moeten wij reeds bij dit artikel waken.
" "188118820000210-proc.pm.xml" "Carel van Heeckeren van Keil en van diens huisvrouw Geertruid Sara Agathe van Pabst; de benoemde blijkt alzoo binnen het Rijk uit aldaar gevestigde ouders te zijn geboren, en mitsdien Nederlander te zijn en den bij de wet gevorderden ouderdom voor het lidmaatschap der Kamer bereikt te hebben; Eindelijk is door den verkozene overgelegd eene door hem zelf afgegevene verklaring dat hij geene openbare betrekkingen bekleedt.
" "188118820000216-proc.pm.xml" "Bij de stukken zijn overgelegd: 1°. een extract uit de registers van den burgerlijken stand der gemeente Heer, waaruit blijkt dat den 18den Augustus 1833 te Heer is geboren Hubertus Joachim Brouwers , zoon van Franciscus Alphousus Hubertus Brouwers, en zijne huisvrouw Maria Helena Willems, woonachtig te Heer; en 2°. eene door hem zelven afgegeven verklaring, dat hij geene andere betrekking bekleedt dan die van burgemeester van Roermond. De verkozene blijkt alzoo te zijn Nederlander , den bij de wet gevorderden leeftijd te bezitten , en geene betrekkingen met het lidmaatschap der Kamer onvereenigbaar, te bekleeden. De Commissie heeft mitsdien de eer te adviseren , den heer mr. Hubertus Joachim Brouwers als lid der Kamer toe te laten, nadat hij de door de Grondwet gevorderde eeden zal hebben afgelegd.
" "188318840000126-proc.pm.xml" "Zonder te spreken van mogelijke bezuinigingen, waarvan in den regel niet veel te wachten is, dewijl met het oog op de eischen des tijds de uitgaven van jaar tot jaar noodwendig moeten stijgen, zou volgens mij een ernstig middel tot verbetering van de financiën te vinden zijn in het heffen van rechten op sommige artikelen. Bij het uiten van dat gevoelen zouden absolute voorstanders van het vrijhandelsstelsel gaan meenen, dat ik afbreuk zou willen doen aan de belangen van den handel, die den voornaamsten tak van bestaan, vooral van Noorden Zuidholland uitmaakt en waarin ook het grootste gedeelte van het nationaal vermogen wordt gebezigd. Ik weet zeer goed, dat geen Kabinet bestaanbaar is, dat niet tevens de belangen van den handel in het algemeen en die van Noord- en Zuidholland in het bijzonder zou willen bevorderen. Het zou dan ook naar mijne overtuiging onbillijk zijn door hoogere invoerrechten den handel te belemmeren, ten einde op die wijze de landbouwende en industrieele provinciën te gemoet te komen. Zeer zeker mag aan de hoofdbron van het bestaan van het voornaamste gedeelte des lands niet worden te kort gedaan, doch wanneer de billijkheid zulks eischt, mogen aan den anderen kant ook de landbouwende en industrieele provinciën niet aan haar lot worden overgelaten. Hare bewoners zullen zoo mogelijk op de eene of andere wijze moeten worden te gemoet gekomen in de verliezen welke zij buiten hunne schuld zich gedurende de laatste jaren hebben moeten getroosten door de tijdsomstandigheden, door de overproductie in andere landen en door de overdreven bescherming van de eigene productie in die landen. Er zijn artikelen die volgens mij, daar zij geen grondstoffen voor andere industnön zijn , zonder nadeel voor den handel met een recht zouden kunnen belast worden en waardoor de schatkist zeer zou worden gestijfd. De Regeering heeft die reeds gedeeltelijk aangewezen, en gisteren een zeer laag recht op de granen genoemd. Zij is buitendien van plan, gelijk wij gisteren mede vernomen beboen, den tabak en de koffie met 10 cents per pond te belasten. Toen ik twaalf jaar geleden in de Tweede Kamer het voorstel deed om de koffie te belasten , werd mij door den toenmaligen Minister toegevoegd: wat zou de sjouwerman , die aan bet lossen en laden is, niet zeggen , wanneer zijne huisvrouw hem niet een kop koffie kon brengen, omdat zij de belasting op de koffie niet zou kunnen betalen ? Dergelijke argumenten kunnen geen steek houden ; op die wijze kan men noch administreeren noch regeeren, en overigens zou dat evenzeer toepasselijk zijn op een aantal andere belastingen, die aan ons allen bekend zijn.
" "188318840000311-proc.pm.xml" "Maar de Minister heeft ons van het niet toestaan van den gevraagdst! verlengingstermijn nog een ander gevaar voorgespiegeld. Als het verbod van de combinatie — zoo heeft hij gezegd — met 1 Mei 1884 in toepassing moet komen , dan z&l er in menige plaats alleen sterke drank te koop zijn in herbergen, en dan zal menige huisvrouw genoodzaakt zijn haar dienstmaagd naar de kroeg te zenden , waar zij aan verleiding zal blootstaan.
" "188318840000354-proc.pm.xml" "Ofschoon alzoo voorstander van deze verhooging, weegt bij mij — en ik eerbiedig dit ook bij den laatsten geachten spreker — de bedenking, dat de opbrengst voor het grootste deel moet komen uit de beurzen van de arbeidende klasse, alwaar de huisvrouw deze verhooging bij het opmaken van hare wekelijksche begrooting wel degelijk in aanmerking moet
" "188318840000354-proc.pm.xml" "gaan , heeft de huisvrouw beklaagd die door de verhooging
" "188318840000354-proc.pm.xml" "Die huisvrouw zal dus , wanneer haar man twee borrels
" "188418850000232-proc.pm.xml" "allergevaarlijkst zijn. Menig huisvader verlaat zijne woning en ontsnapt aan de blikken zijner zorgzame huisvrouw met de woorden , »ik laat mij even scheren "" en dan vindt hij in den barbierswinkel tevens het glas.
" "188518860000172-proc.pm.xml" "Bij de beschouwing van dit wetsontwerp komt mij telkens voor den geest het beeld, dat door Goethe In een der edelste voortbrengselen van zijnen geest ons geschetst wordt, van de steeds zorgende huisvrouw , de steeds waakzame moeder ; waar hij ons namelijk teekent, hoe zij haren zoon gaat zoeken en in een moeilijk oogenblik troosten , en hof en veld doorwandelende, nog gelegenheid vindt, op haar erf hier eeuen tak recht te buigen, ginds eene plant te onderstutten , elders een schadelijk gedierte van de veldvruchten te verwijderen. Want, voegt Goethe er zeer menschkuudig bij, » ein geschiiftiges Weib thutkeine Schritte vergebens"".
" "188518860000227-proc.pm.xml" "Wat wordt nu gevraagd om die natuurboter te beschermen en om den handel eu de fabricage van margarine-boter te bemoeilijken ? Verpakking op eene bijzondere wijze — inderdaad eene eigenaardige uitvinding, — eene verpakking waardoor ongetwijfeld aan het vooroordeel dat, helaas, nog zoo sterk bij de lagere volksklasse is, nog grooter voedsel zal gegeven worden. Ik wil het hier wel verklappen, dat er in de lagere volksklasse menige huisvrouw is die haar man bedot door hem margarine.boter voor natuurboter te geven, eenvoudig omdat zij geen natuurboter kan bekomen en de man toch boter vordert.
" "188618870000281-proc.pm.xml" "De werkman die het door mij genoemde loon verdient, kau, al is hij nog zoo oppassend en al heeft hij nog zulk eene zuinige huisvrouw, in den regel onmogelijk eenig kapitaal in de spaarbank beleggen. Behalve de uitgaven voor het dagelijksch onderhoud, heeft zulk een werkman zijn gezin te verzekeren tegen ziekte en andere rampen, die, als zij hem treffen, uitgaven vorderen, welke hij uit zijne gewone inkomsten niet kan bestrijden. De premiën voor zulke verzekering bedragen voor een arbeidersgezin met 4 a 6 kinderen gewoonlijk 60 a 70 cents per week. Mag zulk eene verzekering niet reeds als eene belangrijke besparing worden beschouwd ?
" "188618870000319-proc.pm.xml" "Het is niet absoluut waar 'dat iemand een kleinen, beperkten kring altijd beter kau overzien dan een grooten algemeeuen. Wij nemen dit waar in het dagelijksche leven. De meesten onzer zijn zeker ongeschikt om onze huishouding, zooals wij die gewoonlijk althans wat de détails betreft, overlaten aan huisvrouw en dienstpersoneel, zelf te beheeren , hetgeen niet belet dat wij wel geschikte kiezers kunuen zijn voor de verkiezingen voor het geheele land. Die onderscheiding geldt ook in deze zaak.
" "188818890000141-proc.pm.xml" "En nu moet men niet zeggen, dat men in den tegenwoordigen tijd slechts »suiker"" verlangt, evenals men slechts «boter"" verlangt, en niet bepaald «rietsuiker"". Neen , in mijne eigen omgeving ontmoet ik voortreffelijke huisvrouwen, die geen biet- maar rietsuiker verlangen eu van wie ik de overtuiging heb, dat zij desniettemin rietsuiker betalen, terwijl zij steeds bietsuiker ontvangen.
" "188818890000192-proc.pm.xml" "Maria Joeeph Bohan, huisvrouw van Hemd
" "188818890000199-proc.pm.xml" "XVI. Een adres van Cornelis Wagenner te St. Pancras. Adressant beklaagt zich daarin over onregelmatige handelingen van den notaris Gouwe te Alkmaar, daar deze naar zijne meeniug op onrechtmatige wijze ten nadeele van hem en zijne huisvrouw en buiten zijne voorkennis eene hypotheek zoude hebben doen royeeren, en wendt zich thans tot uwe Vergadering met het verzoek deze zaak te onderzoeken en hem de schade, die hij heeft geleden, te doen vergoeden.
" "188818890000211-proc.pm.xml" "En zoo is het. In Tilburg, waar bijna geen enkele vrouw naar de fabriek gaat, daar heerscht betrekkelijk welvaart, veel meer welvaart dan te Maastricht, waar de fabrieksarbeid van vrouwen zulke groote verhoudingen heeft aangenomen. Door afwezigheid van de huisvrouw gaat er veel meer verloren dan er goedgemaakt kan worden door de stuivers die zij verdient. Als de moeder mee aan 't werk gaat terwijl de kleinen nog slapen en 's avonds eerst terugkeert als de kinderen reeds naar bed zijn; als moeder de vrouw geen tijd heeft om te zorgen voor man en kind, als de kleinen aan derden moeten worden toevertrouwd en de huiselijke haard verlaten is, wat kan er dan van het huisgezin, van het familieleven terecht komen ? Is het wonder dat te Maastricht 26 pet. der kinderen vóór het eerste levensjaar naar het kerkhof worden gedragen ? Is het wonder, dat de fabrieksarbeider, te huis niets vindende wat
" "188818890000212-proc.pm.xml" "Natuurlijk kan, met het oog op de belangen van de industrie, niet strikt de hand aan die regeling worden gehouden , mnar er moet voor gezorgd worden, dat zij zooveel mogelijk worde bevorderd. In de eerste plaats moet dit geschieden door, zooals reeds gezegd is, de huisvrouw zooveel mogelijk buiten de fabriek te houden, üit kan echter bij dit wetsontwerp niet verboden worden, maar langs een anderen weg kan men er invloed ten goede op uitoefenen. Maar ik ga nog een stap verder en zeg, dat dezelfde gronden, die er de Regeoring toe geleid hebben en hebben moeten leiden om zooveel mogelijk een uniformen arbeidsdag in het leven te roepen, ook haar geleid nebben om voor den wekelijkschen rustdag eenzelfden dag voor te stellen, want ook slechts dan kan de wekelij ksche rustdag een werkelijke rustdag zijn, wanneer hij ook zooveel mogelijk door allen op denzelfden dag worde genoten, afgezien van de hoogere beweegredenen , waaraan ik — het behoeft nauwelijks gezegd — zeer groote waarde hecht, dat de Zondag, de rustdag moet zijn. Indien de geachte voorstellers consequent hun systeem van art. 5 willen toepassen , dat het geheel aan den werkgever moet vrij staan te bepalen wanneer aan den arbeider per etmaal de rust zal worden gegund, dan hebben zij geen recht om bij art. 8 de Zondagsrust te vragen , maar dan moeten zij met het amendement van de Commissie van Rapporteurs medegaan en aan de arbeidsgevers volkomen vrijheid geven voorden wekelijkschen rustdag te nemen welken dag der week zij goed zullen vinden.
" "188818890000220-proc.pm.xml" "Maar dat is eene oneerlijke concurrentie, z""gt men. Wat zal uien veel hiervan leggen ! De kunstboter-leveranciers vermengden margarine met natuurboter; veel leveranciers van natuurboter en boeren vermengden natuurboter met margarine. Zoo heel groot vind ik dit verschil niet. Het zijn. zooals do Uegeering zelve erkent, tusschenpersonen , die zoowel het een als het andere product nu en dan als zuivere natuurboter aan i'.e markt brengen, üf door dit bedrog veel dupes gemaakt worden ? Do heer Clercx heeft reeds er op gewezen , dat men. aan groote markten , zooals te Londen, zeker scherp genoeg uit de oogen ziet. Afgaande op mijn eigen ruuporingen kan ik er bij voegen , dat ook goe !e huisvrouwen en keukenmeiden zeer wol kunstboter van natuurboter weten te onderscheid n , veel scherper zelfs, dan volgens de Iiegeering de mannen der wetenschap zouden doen , welke eene vervidseiiiiig eerst met volkomen zekerheid zouden ontdekken , indien minstens 23 pet. margarine niet natuurooter vermengd werd. Over het algemeen schijnt de grootste schade en onedele concurrentie den leveranciers van goede, Hollandsche natuurboter op vreemde markten aangedaan door de leveranciers van slechte boter. Leest men hetgeen in het adres der kamer van koophandel ei; fabrieken te Leeuwarden g-zegd wordt (da heer Oppedijk beeft de waarde van de adressen der kamers van koophandel in liet algemeen in twijfel getrokken; daarom zal ik mij tot aanhaling van dit adres uit de hoofdstad van Friesland bepale:i) dan komt men tot de conclusie, dat de 1 ndbouw eigenlijk het meest bescherming behoeft tegen den landbouw zelveu; met andere woorden dat de goede Hollandsche natuurlioter niet door de kunstboter, maar door de slechte Hollandsche natuurboter ten deele van de vreemde markten verdreven is.
" "188818890000222-proc.pm.xml" "Er is namelijk eeue reputatie waarde, welke verkregen wordt door het streven om een product zoo uitstekend mogelijk te maken. De reputatie nu welke de Hollandsche boter bezat is haar ook door de min eerlijke concurrentie der margarine ontnomen geworden. In üuitschland, in Engeland en in Frankrijk is onze kunstboter vrijwel bekend geworden onder den naam van Hollandsche boter, en de laatste kan onder haar eigen naam tegen den prijs van echte boter niet meer van de hand worden gedaan; zij moet verkocht worden tegen den prijs van kunstboter, daar de kooper het echte artikel niet kan onderscheiden van het surrogaat. De geachte afgevaardigde uit Helmond betwist dit en verzekert dat elke goede huisvrouw margarine best van echte boter kan onderkennen. Ik heb de meest mogelijke eerbied voor de kennis van onze huisvrouwen, maar of zij daartoe in staat zijn meen ik te moeten betwijfelen. De ieden zelf zijn door een kunstboter-fabrikant in staat gesteld om dat onderscheid proefondervindelijk te constateeren, doch wat mij betreft, ik verklaar dat ik , zelfs met de wetenschap dat ik margarine proefde, deze niet van natuurboter heb kunnen onderscheiden. Eu ik geloof dat bet de meeste leden zoo is gegaan. Ik beroep mij ook op het oordeel van de handelaren zelf. Bijna allen verklaren zij niet in staat te zijn te proeven of hetgeen zij koopen natuur- of kunstboter is.
" "188918900000246-proc.pm.xml" " een van E. C. Edens, huisvrouw van H. L. Oberthür, eigenares van een perceel, gelegen in de gemeente Amsterdam , houdende klacht over ongelijkmatigen aanslag in de grondbelasting in die gemeente;" "188918900000267-proc.pm.xml" "Nog werd in handen uwer Commissie gesteld een adres van E. C. Edens, huisvrouw van H. L. Oberthür, 29 APRIL 1890.
" "189018910000221-proc.pm.xml" "Maar in den afgevaardigde uit Gorinchem misschien dan wel? Zijne redevoering aanhoorende , gevoelde men, dat op het terrein was verschenen een krijgsman, die in de geschiedenis van zijn vak heeft geleerd , dat, wie belast is met de verdediging van eene onverdedigbare veste, soms een laatste hoop van redding heeft te zoeken door tot een offensieve beweging over te gaan. Maar tevens werd men bij zijn spreken herinnerd aan nog iets anders : aan de huisvrouw, die , geen kans ziende om de reinheid van haar eigen huisvloer aan te toonen , tracht te bewijzen, dat die van haar buurvrouw ook niet vrij van vlekken is. Zulk eene huisvrouw komt er dan in haar ijver wel eens toe, argumenten te bezigen, die zij in kalmer oogeublikken zou achten beneden hare waardigheid. Ik vertrouw , dat de heer Seret nu reeds een weinig berouw er over zal gevoelen, waarlijk ook van zijn kant het bakerpraatje van de 40 jaren regeering der liberalen hier te hebben opgedischt.
" "189418950000248-proc.pm.xml" "Nu wil ik , waar de Minister beweert dat hier wel degelijk grove verwaarloozing. bestaat, één punt vau Zijne Excellentie terstond toegeven: verwaarloozing, zelfs grove verwaarloozing kan er zijn, ook zonder dat blijkt van eenig opzet of slechte bedoeling. De huisvrouw die hare huishouding, de koopman die zijne zaken verwaarloost, zy doen dat in den regel niet niet opzet om de zaken iu de war te brengen, maar uit zorgeloos
" "189518960000140-proc.pm.xml" "helfing der belasting voor dienstboden beneden 1H jaar en verlaging der belasting voor eene uide n eatagorie. een en ander ten gevolge van amendementen in de Tweede Kamer. De genchte spreker /.ou in die richting nog verder willen gaan. Wanneer gouverneurs, gouvernantes, tuinknechts, italknechti enz. l)elust worden, meende bij, kon eene eenige vrouwelijke dienstbode wel vrijgesteld worden. Zijne berekening gaatvolkomen mank. Gesteld al dat liet billijk ware, wat ik beslist ontken,dan zoude consequentie eischen dat de tarieven voor het houden van twee en meer dienstboden werden verlaagd en dar zou erg in de papieren loopen. Vrijstelling van de eenige vrouwelijke dienstbode noemde de geachte spreker eene tegemoetkoming voor ambtenaren en ben die vroeger geen patent betaalden > n die nu door de bedrijfsbelasting worden getroffen. Maar voor ambtenaren en anderen die geen patentrecht b faalden kunnen geen speciale bepalingen gemaakt worden. Wanneer men te dien opzichte de ambtenaren bad willen ontheffen, dan had mental van anderen mede moeten ontheffen. Hij de behandeling van het amendement om de eenige vrouwelijke bediende vrij te laten is iu de Tweede Kamer niet alleen door mij, maar ook door anderen, betoogd dat de afschaffing van die belasting niet voldoende gemotiveerd was, omdat ééns belastbare dienstbode door een groot getal lieden gehouden wordt. die zeer zeker wel eenige belasting voor eene bediende kunnen opbrengen. Wanneer men slechts ééne dienstbode houdt, zoo is gezegd, en ik herhaal liet hier, dan is dit volstrekt niet altijd om het geld, maar omdat men dikwijls meerTerdriei dan pleizier heeft van meerdere dienstboden. Hoe meer dienstboden hoe meer verdriet, zegt menige huisvrouw. Hetgeen de geachte afgevaardigde voorstaat is zeer ongemotiveerd; daardoor zou minder belasting betaald worden door velen voor wie rermindering volstrekt niet noodig is.
" "189518960000211-proc.pm.xml" "werkzaam zijn , hebben tyd noch gelegenheid om zich I met huishoudelijke zaken te bemoeien, en zij worden in den j regel ook niet de beste huisvrouwen.
" "189518960000211-proc.pm.xml" "Niet de kookschool, maar de huisvrouw moet haar kuunen leeren, wat zij dient te kennen. Maar ook de dames stellen daarin geen belang. Meen niet, Mijnheer de Voorzitter, dat door het subsidie aan de Haagsche Kookschool de arbeidende klasse over het algemeen gebaat zal worden, 't Is s'echts fantasie! Wanneer nu de heer Viruly Verbrugge hier durft staande houden of beweren dat men op de kookscholen zoo ver ge
" "189518960000224-proc.pm.xml" "En nu het motief, dat vroeger het eenige motief was, namelyk het sociaal belang. Men moet zorgen, zoo heet het, dat de meisjes uit den werkenden stand eene voor haar passende betrekking kunnen vinden.^ Uit die stelling zou men afleiden, dat een groot aantal dier meisjes op eene betrekking wacht en leegloopt. Het is mogelyk; maar men hoort anders veel er over klagen, dat de huisvrouwen geen goede dienstboden kunnen krijgen, en ik «eloof dan ook, dat de geachte afgevaardigde maar eene theorie heeft opgezet, waarvan hy het bewijs moeilijk zou kunnen leveren. En ik heb er schriftelijk reeds op gewezen, dat men zeer voorzichtig moet zijn met dit sociaal belang. In 1869, toen men eene wyziging van de wet op het personeel behandelde, is dit punt ook besproken en toen is het resultaat geweest, dat men eene zekere opklimming heeft vastgesteld in de tarieven voor de dienstboden. De verschillende betalingen staan in onderling verband , dat met de toestanden en behoefte rekening houdt. Dit verband wil de geachte afgevaardigde nu eenvoudig gaan verbreken.
" "189518960000247-proc.pm.xml" " Op 7 Juni 1887 zeide dat lid: , Het is niet absoluut waar dat iemand een kleinen, beperkten kring altijd beter kan overzien dan een grooten algemeenen. Wij nemen dit waar in het dagelijksche leven. De meesten onzer zijn zeker ongeschikt om onze huishouding, zooals wij die gewoonlijk, althans wat de détails betreft, overlaten aan huisvrouw en dienstpersoneel, zelf te beheeren, hetgeen niet belet dat wij wel geschikte kiezers kunnen zijn voor de verkiezingen voor het geheele land. ondervinding geldt ook in deze zaak."" En verder: „Toch draagt men te recht aan de kiezers op om te kiezen voor het hoogste politieke lichaam , omdat het vooral te doen is den geest van het volk te kennen, opdat de geest des volks in de wetten zich uitspreke. Dit nu komt in een gemeenteraad veel minder te pas; deze hebben wel politieverordeningen te maken. maar voor het overige hebbeu de gemeenteraden veel meer te doen met eigenlijke admiuistratie. Men moet ook niet vergeten, dat de ingezetenen by die administratie veel meer persoonlijk geïnteresseerd, veel meer partie en cause zyn, dan bij het kiezen voor de algemeene Vertegenwoordiging. Ik zeg daarom volstrekt niet dat men het kiesstelsel voor de steden niet zou mogen uitbreiden."" (Men verkeerde destijds onder het beperkte kiesrecht van vóór de grondwetsherziening)" "189618970000262-proc.pm.xml" "een adres van Elizabeth Jaring , wettige huisvrouw van A. van Heel, sergeant-pyper by het korps mariniers te Amsterdam. Adressante deelt mede dat haar man geruimeu tyd in het hospitaal wordt verpleegd; dat zy wegens de ongunstige bepalingen. aangaande zulke verpleging bestaande, groot nadeel lydt; dat zy haar goud eu zilver naar de bank van leening heeft moeten brengen; dat de polis harer brandassurantie is komen te vervallen, daar zij de premie niet kon voldoen. Redenen waarom adressante de hulp der Kamer inroept tot verbetering harer positie.
" "189718980000207-proc.pm.xml" "wannee r de huisvrouw hare
" "189718980000226-proc.pm.xml" " een van ('. van der Wiel, huisvrouw van J. P. Swolfs , te" "189718980000240-proc.pm.xml" " een . van W. van Wamel, huisvrouw van D. W. Doodewaard ," "189718980000252-proc.pm.xml" "Van Wilhelmina vanWamel , huisvrouw D. W. Doodewaard te Rotterdam. Van J. Duzint, ontslagen bewaarder in de strafgevangenis Adressante geeft te kennen dat haar echtgenoot ten onrechte op verzoek der gemeente Rotterdam, wegens verschuldigde huurpenningen, in staat van faillissement is verklaard, en ver zoekt de Kamer om zoo spoedig mogelijk hieraan een einde te maken. alsnog een gedeeltelijk pensioen mag Uwe Commissie, overwegende dat deze quaestie niet behoort tot de competentie der Kamer, heeft de eer voor te stellen ten Opzichte van dit adres over te gaan tot de orde van den dag.
" "189818990000112-proc.pm.xml" "Indië is geen zelfstandig wezen , evenmin als de huisvrouw het is naast of tegenover den man.
" "189818990000225-proc.pm.xml" "IiIi de opleiding van het meisje moet men op tweeërlei toekomst bedacht zijn. Men moet het meisje in staat stellen later zelve hare bestemming te bepalen; zij moet eene opleiding ontvaugen , die haar in staat stelt en eene knappe huisvrouw te worden, èn ook om voor zich zelve tien kost te verdienen. Bedreven heid in eenigeu tak van arbeid kan haar tevens in staat stellen door arbeid iu huis de verdiensten aan te vullen, wanneer zij gehuwd is. Die dubbele taak vereischt bijzondere voorbereiding, die juist aan deze %o > uitnemende school wordt gegeven.
" "189818990000225-proc.pm.xml" "Hier, waar niet meer wordt bijgedragen dan 4,4 pet. van wat er noodig is , heeft men meer te doen met een locaal of particulier dan met een Rijksbelang. Ik heb er op gewezen, dat één persoon f 3000 heeft bijdragen, doch heb deze bijdrage niet meegeteld; dit keurt de Minister af; doch ik doe den Minister opmerken , dat ik daarbjj eenvoudig gevolgd heb de begrooting die uitgaat van de iudustrieschool te Alkmaar zelve, waarbij op die bijdrage niet wordt gerekend, en de ontvangsten eenvoudig bestaan in schoolgeld en contributie ten bedrage van f 407, terwijl de rest, ten bedrage van f 0500, wordt betaald door gemeente en Ryk te zameu. Ik vraag nu waar wij heen gaan. als wij dergelijke zaken zoo hoog gaan subsidieeren. Dat kan toch inderdaad niet. Men heeft gewezen op het belang van de iudustrieschool als vrouwelijke arbeidsschool. Welnu, als de Rïgeering komt met voorstellen vau dien aard, en zulk eene school blijkt noodig te zijn, dan is het tijd om de zaak te behandelen, maar wij moeten de haud niet reiken aan hen die niet getoond hebben in staat te zijn eene zaak, zij het ook op kleinen voet, goed in elkaar te zetten. Maar, z Jgt men, het loeren koken is toch eene zaak vau belang. Ik heb dat nooit tegengesproken en ben zelfs begonnen met dit te erkennen: maar ik blijf bij mijne meening dat het koken voor het huishouden geleerd moet «orden thuis. dat is de pi tats om de pot te leeren klaarmaken zooals het noodig is voor een burgergezin. Nu heeft de heer Fokker wel gezegd, dat er eenige generatien zijn ontstaan die het kokeu niet geleerd hebben, ten gevolge vau het fabrieksleven, maar dat bestaat in Alkmaar niet; dat heeft men bijv. in Eusche lé; daar bestaat eene industrie voor vrouwen en een voor mannen, en de vrouwen leeren daar in de scholen , uitgaande van de fabrikanten , alles wat zij in het huishouden noodig hebben te kennen, met het gevolg dat meisjes die bijv. hare opleiding ontvaugeu in de industrie van de gebroeders Stork, tevens opgeleid worden tot goede huisvrouwen. Zulk een meisje dat huwt met een fabrieksarbeider uit de ijzer ; fabriek, kan alles wat z'u' noodig heeft in het huishouden, naaien , breien, kokeu. Ofschoon dus in haar jeugd fabrieksarbeidster geweest zijnde, heelt zij alles geleerd om later waardig aan het hoofd van het gezin te sta in. Dat heeft zij te danken aan het particulier initiatief van do heeren Stork en daar beeft de Staat geen cent aan bijgedrageu. Ik heb die school bezocht I en wat ik daar zag noem ik particulier initiatief; voor het steunen van zulke zaken . in bijzondere omstandigheden , zou ik moer gevoelen dan voor deze zaak.
" "189818990000260-proc.pm.xml" "daar zijn huisvrouw de vereischte toestemming weigerde. Op verzoeken van adressant aan Hare Majesteit de Koningin en aan Zijn Excellentie den Minister van Marine is steeds afwijzend beschikt. Overtuigd nu , dat de Tweede Kamer aan allen recht doet geschieden , verzoekt hij door haar tusschenkomst de door hem gestorte gelden terug te ontvangen en verzoekt haar tevens Zijn Excellentie den Minister van Marine uit te noodigen de vier volgende vragen te beantwoorden:
" "189919000000188-proc.pm.xml" "Dit amendement heeft. naar mijn bescheiden meeniug, de verst mogelijke strekking, want het brengt de Staatsbemoeiing, de Staatsvoogdij in elke huishouding, liet brengt elke huishouding in contact met de regeling die in deze wet gesteld wordt tot haar uitvoering, en zelfs zullen onze respectieve huisvrouwen tot de uitvoering van deze wet moeten medewerken . omdat onder de emolumenten ook gerekend worden en begrepen ' zyn , die bijzondere ontvangsten, die men gewoonlijk met den naam van .verval"" bestempelt.
" "189919000000188-proc.pm.xml" "der huisvrouwen na te gaan , om te zien of de daarin genoteerde
" "190019010000301-proc.pm.xml" "autoritaire uit hun optreden kan worden uitgelicht Ik ben zelfs geneigd om te gelooveo , dat bet voor een goed deel van de bevolking getd is , dat zij zoo autoritair optreden. Haar daardoor is dit autoritaire dan ook een plooi in hun ambt geworden. Het il zoo gaandeweg eau stand-eigenschap geworden en dit maakt dat ook, waar zij in coininissiën optreden , die zelfde autoritaire neiging onwillekeurig nawerkt, en jui t dit wekt niet de sympathie die hier onmisbaar is. Ik weet wel dat van de zijde van de heeren deskundigen daartegen gezegd is : De hygiëne komt o;> uit goede pathologie en deze is een medische wetenschap, dus moet gij bij ons te recht komen. En op zich zelf'is dit als praemisse ook juist , maar daaruit kan nooit de conclusie getrokken worden, die zij er uit trekken. De kennis van wat. de beste, normale voeding voor een normaal niensch is . is ook een kennis die voortspruit uit de medische wetenschap; maar hoe zou daarop nu ooit de conclusie kunnen worden gebouwd, dat dus de doktoren in onze keukens en restaurants den baas moesten kunnen spelen f Neen. Mijnheer de Voorzitter, hier gaat door, wat doorgaat bij de toepassing van elke wetenschap, dat deze aHevert zekere resultaten, dat deze Lehusalze geven voor onze afgeleide kennis en dat er zoo een zekere algemeene kennis onder het volk komt, waarvan partij wordt getrokken om het doel te bereiken dat beoogd wordt. Daarom verheugt het mij ten zeerste, dat de Kegeering voorstelt om nu ook ingenieurs, architecten, chemici enz. te laten optreden, natuurlijk met de heeren medici, en dat zoo het exclusief-medisch karakter aan dit toezicht wordt ontnomen. Ten zeerste verheugt het mij ook, dat de vrouw in dit geding een rol zal spelen. Ik ben op zich zelf geen voorstander van het dusgenaamde feminisme, dat in. i. in veel ziekelijkheid verloopt; maar ten deze is het metterdaad de vrouw, die, zoolang het Staatstoezicht nog niet waakte, reeds eeuwen her door de dikwijls bespotte, maar toch nooit genoeg te waardeeren Hollandsche zindelijkheid metterdaad de hygiënische welvaart van ons volk bevorderd heeft. Hoe men ook met al dat uitkloppen van kleeden , het uitstoffen . schoonmaken en blanksehnren den spot heeft gedreven , ik ben overtuigd dat wij aan dien trek van zindelijkheid bij de Hollandsche huisvrouw voor een goed deel onzen goeden gezondheidstoestand te danken hebben. En als wij dan de sterftecijfers van Amsterdam ad 15,72 en van den Haag ad ló,7l vergelijken met dat van andere groote gemeenten in het buitenland, dan is er metterdaad alle oor/.; a'c zich over die vergelijking niet te schamen.
" "190119020000199-proc.pm.xml" "„Reeds iu 1882 schreef ik in mijn Volksbeschrijving van Midden- I Sumatra dat de kennis op de inlaudsche school opgedaan, den leerling in staat moest stellen een nuttig en werkzaam lid te weien van zijn maatschappij. De jongen die de school verlaat moet in werkkracht en werklust verre de meerdere zijn van den makker die geen onderwijs ontving. En juist het tegenover gestelde is het. geval ten gevolge van de averechtsche inrichting i van ons inlandsch onderwijs. De keuze der leerstof deugt niet; de leermiddelen deugen nog minder. Het onderwijs in de volks taal gegeven, zoo ruim mogelijk, niet slechts aan jongens, maar ook aan de meisjes, moet er op gericht zijn beiden te vormen tot de beste leden van de inlandsche maatschappij , tot de ; arbeidzaamste en kandigste landbouwers en handwerkslieden , tot de ordelijkste en zorgvolste huisvrouwen.""
" "190119020000236-proc.pm.xml" " een, van M. G. van Djjk , huisvrouw van den korporaal hoefsmid J. A. Klein, van het 2de regiment huzaren, te Haarlem, tot het bekomen van een bijslag op de soldij vau haren man , waarop zij meent aanspraak te kunnen maken volgeus het Koninklijk besluit van 10 Juni 1S99 n \ 39 ;" "190119020000236-proc.pm.xml" " een. van 0. Selderbeek, huisvrouw van H. Logmans, te Amsterdam, houdende verzoek om gratie voor hareu man, verpleegde in de Rijkswerkinrichting n°. 3 te Veenhuizen;" "190119020000250-proc.pm.xml" "Voor den een is het een straf, namelijk voor den arme, en voor de anderen volstrekt niet, want hij geeft er hoegenaamd niets om . die centen kan hij best missen. Het is eigenlijk, als ik het zoo zeggen mag. kleingeestig en kniezerig van ons menschen, die slechts enkele centen als soldij ontvangen , in hun zak te willen straffen. Wij doen dan net als sommige schriele huisvrouwen, die eerst een meid slecht betalen en wanneer deze een schotel laat vallen, het bedrag van haar loon afhouden. Dat hel) ik in enkele huishoudens wel eens vernomen ; gelukkig niet bij ïnn' zelf, want ik vind het eenvoudig een allermissclijkste manier vau doen. Passez-moi Ie mot.
" "190119020000251-proc.pm.xml" "Waa r ik het beeld gebruikte van die schriele huisvrouw, had
" "190119020000254-proc.pm.xml" "Adres van Maria Gezina van Dijk, huisvrouw van den korporaal-hoefsmid J. A. Klein van het 2de regiment huzaren te Haarlem.
" "190219030000218-proc.pm.xml" " een , vau P. J. Liniper, huisvrouw van O. H. J. de Jong , wonende te Amsterdam , houdende verzoek haar eeu erfenis te doen uitkeeren ;" "190219030000219-proc.pm.xml" "oiid-Hollandselie huisvrouw was , die haar prachtig zilverwerk
" "190219030000235-proc.pm.xml" ";/. Inlichtingen op het adres van M. G. van Dijk, huisvrouw
" "190219030000235-proc.pm.xml" "Johann a Liruper, huisvrouw van ('oenraad Ileudriku s Johanne s
" "190219030000238-proc.pm.xml" "Nu vraagt men of de toestand , gelijk die in Zutphen wordt gevonden, bevredigend is. Hetgeen uit deze begrooting blijkt, dat ik er voor Medemblik op bedacht ben geweest te beproeven een beter personeel te verkrijgen, toont genoegzaam aan , dat ik de waarde die in het lagere personeel schuilt, zeer goed inzie, maar de ervaring die ik heb opgedaan in de Rjjksgestichten. hetgeen ik daar met eigen oogen gezien heb, heeft mij geleerd wat men daar voor personeel moet hebben. Ik zeg niet, dat ik «laar verkeerde dingen heb gezien, want als men in zoo'n inrichting komt is zij altijd in Zondagstoilet, gelijk ook zooeven van het gesticht te (Jrave gezegd is. Dat is echter niet alleen in krankzinnigeuhuizeu het geval, want wanneer bij voorbeeldde huisvrouw in de keuken afdaalt om te zien hoe het daar toegaat, zal zij die ook geheel anders vinden dan wanneer zij weer den rug gewend heeft.
" "190219030000241-proc.pm.xml" "inlichtingen op de adressen van M. G. van Dijk, huisvrouw vau den korporaal-hoefsmid J. A. Kleiu (
De geachte afgevaardigde heeft verder gewezen op het Koninklijk besluit betreffende het verleenen van verlof by ziekte. Toeu ik optrad waren er byv. werklieden, die maandenlang van die vergunning met behoud van loon profiteerden, zelfs een die maanden lang zyue huisvrouw in een particulier ziekenhuis bezocht. Ik heb het beter geacht voor gelykelyke eu goede werking in deze, juist omschreven bepalingen in het leven te roepen: en toeu is in het Koninklijk besluit vastgelegd, dat de werklieden over 4 dagen mochten beschikken , met behoud van loon , maar bestaat de noodzakelijkheid voor langer, dan moet dit gemotiveerd aan den Minister ter beslissing wordeu aangebracht.
" "190319040000271-proc.pm.xml" "Wanneer dus de huisvrouw een dienstmeisje of zoon of dochter naar den winkel zendt om daar waren te koopen, dan m .et naar het voorschrift van art. 15 i de winkelier die jonge menschen van zjjn deur verjagen. Zij mogen niet komen om koffie of wat ook te halen, want laat hij ze binnen , dan valt hij onder de strafbepaling der wet.
" "190319040000276-proc.pm.xml" "Nu zou ik de vraag willen stellen wat er bedenkelijks in gelegen is, dat er flesschen komen van kleineren inhoud , en in overeenstemming worden gebracht met het maatje, dat nu in huis wordt gebracht. Indien men nu weet dat de gewoonte bestaat om b.v. een maatje voor den werkman thuis te hebben om hem op die w-yze uit de tapperij te houden, een maatregel die m. i. pleit voor het goed en gezond oordeel van de huisvrouw , om welkereden moet men dan gedwongen worden meer drank in huis te halen dan men zelf verlangt. De Regeering heeft verklaard , dat 3 d. L. een hoeveelheid is , die de werkman doorgaans voor huiselyk gebruik kan inslaan , een mededeeling, die ik voor m\j niet terstond kan aannemen , maar waarom moet deze veronderstelling, ik hoop dat het een onjuiste veronderstelling is, hier door de wet worden gesanctionneerd? Om het misbruik te bestrijden, zou men m. i. het minimum juist lager moeten stellen, dan kan men ten minste minder dan 2 deciliter in huis brengen. Als het alcohol fieschje toch in huis moet komen, zie ik het liever van 1 dan van 2 deciliter. Uit de rede van den Minister hebben wij gehoord , dat hy minder gevaar ducht van gebruik in huis dan in de tappery, een stelling, waarover hier verschillend wordt gedacht, maar waarby ik meer sta aan de zijde van de Regeering. Van haar standpunt kan de Regeering tegen verlaging m. i. geen bezwaar hebben en op dien grond zal ik ook aan het amendement van den geachteu afgevaardigde uit Emmen myn stem geven.
" "190319040000276-proc.pm.xml" "Veel beter acht ik het dat zulk een handel juist niet geschiedt in kleine fleschjes die men zoo gemakkelijk kan medenemen , maar dat men uit het huis, waar men kleine hoeveelheden meent noodig te hebben, zelf het karafje of de flesch ter vulling medeneemt. De jonge nienschen zullen er dan niet zoo ligt toe komen om sterken drank te koopen. De moeder, de huisvrouw kan er dan beter het oog op houden wat gekocht wordt en dit acht ik een zaak van beteekenis.
" "190319040000282-proc.pm.xml" "Met het voorschrift betreffende het geven van volledig inzicht van af den openbaren weg is het eenigszins anders gesteld. Voor localiteiten , die eenmaal gelijkvloers en aan de zyde van den openbaren weg gelegen zijn, levert het verwijderen der gordijntjes geen nadeel van ernstigen aard op. Maar met dat voorschrift zon een element in de wet worden gebracht, dat tot nu toe daar buiten is gehouden , en dat wy' ui. i. beter doen er voorloopig nog buiten te laten , namelijk dat de drinkers zelf onder toezicht worden gesteld. Ik erken , dat de Regeering dit niet wil als doel, maar alleen als middel om den clandestienen verkoop te kunnen tegengaan. Daartegen mag ik vooreerst de opmerkiug maken , dat dit voorschrift hier wordt voorgesteld voor localiteiten, waarin met vergunning sterken drank in het klein mag worden verkocht, en dus geen clandestiene verkoop plaats heeft. En dau , is het in het algemeen wel raadzaam dat ieder, die een herberg wil bezoeken, genoodzaakt wordt zich te onderwerpen niet alleen aan het toezicht der politie, die voor de handhaving der wettelijke voorschriften moet waken , maar ook aan de controle van zijn vrouw of zijn huisgenooten of van derden, die met allerlei oogmerken zy'n gangen willen nagaan? My dunkt, dat dit voor het goede humeur der huisvrouwenen voor den goeden vrede in de huisgezinnen een te duur verworven profijt zou zijn.
" "190419050000117-proc.pm.xml" "Verzoeker was 4 maal, zyn huisvrouw 10 maal, zyn schoonzuster 1 maal, zyn dienstbode 2 maal, zijn dochter 1 maal veroordeeld en burgemeester en wethouders nebben toen naar aanleiding daarvan overwogen: „dat hij aanvrager en zyn huisgeuooten, voor wier handelingen in het door hem uitgeoefende bedrijf hy geacht kan worden verantwoordelijk te zijn, een zoodanig gemis aan eerbied voor de wet bestaat, dat het onraadzaam moet geacht worden te zynen gunste van de bevoegdbeid, in art. 5, 2de lid, aan burgemeester en wethouders gegeven, gebruik te maken.""
" "190419050000228-proc.pm.xml" "huisvrouw van
" "190519060000185-proc.pm.xml" " een, van H. Knubben, huisvrouw van A. W. Slangen, wonende te Amby, betrekkelyk het niet ontvangen van geldelyke vergoeding ingevolge art. 113 der Militiewet;" "190519060000208-proc.pm.xml" " een missive van den Minister van Oorlog, houdende inlichtiugeu op het adres vau H. Knubben , huisvrouw van A. W. Slangen , te Amby, over het haar niet toekennen van vergoeding volgens art. 1136» der Militiewet 1901." "190519060000211-proc.pm.xml" "Ja, het is waar, dat dan het verschil natuurlyk geringer zou zyn, maar men gelieve toch niet te vergeten, dat de kans op vermeerdering van gebruik dun ook veel kleiner zou worden, want dan zouden de huisvrouwen in de verste verte niet zoo bemerken, dat de suiker goedkooper werd, als het geval zou zyn, wanneer er een grooter gedeelte van de belasting werd afgenomen.
" "190519060000211-proc.pm.xml" "De Minister beweert — er valt niet met zekerheid over te redeneeren; het Ï3 een opvatting — dat verlaging van den suikeraccyns in de gezinnen niet zoo bemerkt zou worden als de verlaging niet sterk is. Ik ben echter van een ander gevoelen, want ik meen, dat de concurrentie in de suiker zeer scherp is. In de plaats van mijn vroegere inwoning heb ik zelf duidelijk waargenomen, dat de winkeliers de suiker meermalen voor denzelfden prys verkoopen als zy die zelf inkoopen, als lokmiddel van de huisvrouwen naar den winkel om daar ook andere inkoopen te doen. Het zal dezen verkoopers zeker niet onverschillig zyn als de suikeraccyns verlaagd wordt.
" "190519060000215-proc.pm.xml" "liet adres van H. Knubben , huisvrouw
" "190519060000219-proc.pm.xml" " voor de Inlichtingen op het adres van H. Kuubben, huisvrouw vau A. W. Slangen, te Amby (De overeenkomst van die beide personen berust op de veronderstelling van voortdurende eensgezindheid, dat wil zeggen, wanneer zij niet eensgezind zyn. ia het eenige dat er op zit om van elkander te gaan. Een andere oplossing is als regel niet denkbaar. Als de dienstbode het by de huisvrouw niet kan uithouden, kan men niet vergen, dat zij by haar blyft. Is de dienste bode niet geschikt voor haar taak of heeft zy een humeur, waarbij men het niet kan uithouden, dan moet er aan de verhouding een einde worden gemaakt.
" "190519060000223-proc.pm.xml" "wetsontwerp, huisvrouwen die dienstboden houden, te be
" "190519060000223-proc.pm.xml" "voortaan zóó tnaeten scyn , dat zy de meid bovallen , en als da niet het geval is , dan gaat /ij natuurlijk heen. Dit is de eenige mogelijke oplossing. Of zal zij gaan naar den kantonrechter om dien de vraag voor te leggen of de huisvrouw haar behoorlek eten geeft of niet ?
" "190519060000223-proc.pm.xml" "Over art. 1038 tv, betreffenden den Zondagsdienst heb ik reeds gesproken, maar in art. 1038 aa, staat, dat, als een dienstbode den dienst verlaat, wat, helaas, zeer vaak voorkomt, soms wel eenige malen per maaud, de werkgever verplicht is, bijheteindigen der dienstbetrekking een getuigschrift te geven, wat voor menige huisvrouw, die den gansehen dag heeft gezwoegd, geen kleinigheid is, te meer als men nagaat, dat daarin moet voor
" "190519060000223-proc.pm.xml" "Volgens het tegenwoordig recht zegt de voogd eenvoudig: Ik vind dien dienst voor u niet geschikt, en zorgt dan voor een anderen. Maar voortaan zal hy een onmogelyken weg moeten volgen; hy moet gaan naar den kantonrechter om de ontbinding te gaan vrageu van een overeenkomst tusschen huisvrouw en dienstbode. Waarom niet eenvoudig, wanneer de minderjarige geen goeden dienst heeft, haar dezen laten verlaten op last van den voogd ?
" "190519060000223-proc.pm.xml" "Art. 1639 p zegt: „Ieder der partyen kan de dienstbetrekking zonder opzegging of zonder inachtneming van de voor opzegging geldende bepalingen doen eindigen, doch de party, die dit doet, handelt onrechtmatig, tenzy zy tegel y'kerty'd aan de wederpartij eene schadeloosjtelling betaalt op den voet als by' art. 1639 J is bepaald,"". Leest men nu art. 1639 s , dan zal men zien , dat deze regeling zeer gecompliceerd is en in veel gevallen veel nadeeliger voor de dienstbode dan tegenwoordig, in andere hoogst onbillyk voor de huisvrouw.
" "190519060000223-proc.pm.xml" "natuurlijk kan iedere huisvrouw daaronder brengen wat zy' wil. Hoe echter kan zy bekend zyn met al deze omslachtige bepalingen, die zy' waarschy'nlyk nooit gezien heeft?
" "190519060000223-proc.pm.xml" "Ik zou my liever willen honden bij het gewone, korte gebruik, dat men, als men elkander niet bevalt, van elkander gaat. Ik erken dat dit dikwyls zeer onaangenaam is, vooral voor een huisvrouw, maar ik acht het beter voor den vrede in het gezin, dat de menschen die elkander niet kunnen uitstaan, elkander verlaten, dan dat men op zoo omslachtige wijze den rechter er inhaalt.
" "190519060000223-proc.pm.xml" "Ik geef terstond toe dat dit juridisch volkomen juist is , dat men daaraan niet ontleenen kan de bevoegdheid om op de overeenkomst terug te komen, maar de bedoeling van het eerste lid is toch om te zeggen : indien ge de hand- of godspenniug gekregen hebt, moet ge ook dienen en als de huisvrouw haar gegeven heeft, mag zy zich niet kunnen losmaken van het contract.
" "190519060000223-proc.pm.xml" "Om deze redenen meen ik, dat het verstandig is deze zaak op zich zelf te beschouwen en niet aan een groot deel der natie op te leggen een inderd aad grooten last en te ontnemen een doelmatige, eenvoudige regeling. Men kan voor de arbeiders zooveel doen als men wil, en ik gevoel daar zeer veel voor, maar wy moeten onze dienstboden en vooral onze huisvrouwen er buiten houden. Die hebben het kiesrecht niet. Wanneer wy VERGADERING . — 9 MAART 1906.
" "190519060000223-proc.pm.xml" "Wat den godspenning betreft, dezen heb ik er slechts honoris causa in opgenomen ; ik geef hem den Minister gaarne cadeau. Niemand heeft iets aan de bepaling die daarover handelt, want er staat niets anders in, dan dat de godspenning in mindering kan worden gebracht, wanneer de dienstbetrekking niet langer dan drie maanden heeft bestaan. Als het dienstmeisje correct heeft gehandeld gaat dat goed. Maar als de dienstbode, gelijk nu vaak geschiedt, na een of twee dagen heengaat en de handpenning houdt, heeft men niets aan de bepaling. En het is juist daarover dat menige huisvrouw zich beklaagt.
" "190519060000223-proc.pm.xml" "Artikel 1639 echter gaat volstrekt niet uit van de bevoorrechte positie van de huisvrouw. Dit kan ik den Minister gemakkelyk bewijzen. Wanneer de dienstbode op 1 November haar loon ontvangt en zy bluft nog één dag, of gaat terstond weg, dan verbeurt zij niets. Maar wanneer de huisvrouw haar op l November wegzendt zonder waarschuwing, moet zy haar nog 6 weken loon uitbetalen. De zaak is thans zeer praetisch geregeld. Zooals de oude wetgevers dit meer deden, hebben zy in enkele gevallen er een slag door geslagen. Is er schadelnosstelling verschuldigd, dan betaalt de huisvrouw 6 weken. Gaat de meid weg, dan verbeurt zij haar loon. Nu erken ik, dat wanneer de meid bijv. op drie maanden gehuurd is, de schade veel grooter kan zyn dan 6 weken loon, maar dan gaat zij niet weg. Er is dan echter nog wel een ander middel, wat ik nu niet nader aanduiden zal, omdat ik niet weet of onze dienstboden de Haudiliiiijeu lezen, maar een middel waardoor de meid, in plaats van haar loon te verbeuren, nog wel 6 weken loon op den koop toe kan verdienen !
" "190519060000223-proc.pm.xml" "Hoe nu de Minister kan zeggen, dat in onzen tegenwoordigen tijd de huisvrouw tegenover de dienstboden geprivilegieerd is, gaat mijn begrip te boven.
" "190519060000243-proc.pm.xml" "Meu heeft zich hier — te recht in zekeren zin — beroepen op het gezinsrecht, maar een eigenlijk gezinsrecht kennen wy' niet. De dienstbode kan heengaan ook op het oogenblik dat de boisTTOnw in de grootste verlegenheid verkeert; verhaal zal in die gevalleu meestal geheel onmogelijk zyn. Maar wanneer men een dienstbode huurt, vertrouwt men op haar fatsoen en haar welwillendheid, dwang uitoefenen kau men echter niet. En nu is de vraag: moet de huisvrouw aan een ander recht worden onderworpen dan de dienstbode?
" "190519060000243-proc.pm.xml" "De geachte afgevaardigde heeft ons zelfs meegedeeld dat wy een beteren tijd te gemoet gaan, dat .het groeit"" en dat die verkeerde toestand spoedig uit zal ziju. Doch te gelijker tijd moet de huisvrouw die dienstbode behandelen als een eigen kind, als eeu huisgeuoote, eu daarin zyu de geachte afgevaardigden uit Appingedaui eu uit Tietjerksteradeel het roerend eens. Al is er geeu geld, al is er geen ruimte tot verplegen, al is er gevaar voor besmetting, het doet er niets toe, zegt de geachte afgevaardigde uit Tietjerksteradeel; welk verschil is er in zoo'n geval tussehen mijn dienstbode en myn vrouw en mijn kind?
" "190519060000243-proc.pm.xml" "gemeente en met zijn hooge gevoeleus het als vanzelf sprekend viudt, dat hij in zulk eeu geval met opoffering van alles de dienstbode blytt verplegen. Iets anders i3 het , of wy die hooge verplichtingen , die inderdaad — dat erken ik — Christelijke verplichtingen zijn, als een rechtsbeginsel iu de wet mogen neerschrijven ; of wij als wetgevers kunnen verantwoorden dat de dienstbode de huisvrouw mag behandelen en beschouwen als eeu vreemde, als een vyaudin, terwijl omgekeerd de huisvrouw de dienstbode als haar eigen kind moet behandelen. Nu ten slotte nog iets. Er zyn gezinnen , die veel doen voor een zieke dienstbode, ook al kost het veel geld. Dat doen zy vrywillig, ook omdat alles afhangt van omstandigheden , byv. van de vraag of men een dienstbode niet beter kan verplegen bij haar ouders; voorts van allerlei andere omstandigheden, welke men niet vooraf precies weet te bepalen ; byv. of er een ziekenhuis in de gemeente is , of' er geld om te steunen is enz.
" "190519060000243-proc.pm.xml" "Maar nu wordt een zedelyke verplichting een wettelijke verplichting. Nu komt de dokter te staan, niet tegenover de dienstbode, maar tegenover de huisvrouw. Wij mogeu rekenen, dat alleen daardoor reeds de onkosten worden Terdubbeld. De zieke kan eischen, en zal allicht nimmer tevreden zyn. Maar wat baat hem dat .eischen""? De werkgever wordt door de wet gedwongen. Welnu, hoever gaat dat? Zal hy een dokter halen? Wat kan de arme zieke doeu als de werkgever hem aan zyn lot zooveel mogelyk overlaat? De werkgever wordt door den wetgever gedwongen, maar wie zal uitmaken, wat hy moet doen? Zal hij de zieke liefderijk verzorgen? Hy blijft eenvoudig, als hij wil, bij zijn wettelijke verplichtingen. En indien de zieke naar haar ouders wordt geëxpedieerd, dan kan het omgekeerde geschieden. Dan zullen dezen haar naar hun eigen inzichten verplegen; zy zullen zich allerlei uitgaven veroorloven en kunnen dan ten laatste met een groote rekening by' den werkgever komen en zeggen: gij zyt verplicht voor de zieke te zorgen; hoever die zorg gaat, staat niet in de wet, maar ik wil een goede verzorging voor myn kind en haar alles geven wat zy noodig heeft, daar hebt gij de .apothekersrekening"".
" "190519060000247-proc.pm.xml" "De arbeider heeft op zn'n beurt het recht hetgeen hü betaald heeft van den werkgever terug te vorderen. Ik zie den Minister toestemmend knikken; dit verheugt mij; maar ik meen er toch de aandacht op te moeten vestigen, omdat ik op dit punt in de woorden van den geachten afgevaardigde uit Goes in dezelfde vergadering weer een uitlating vind, die mij minder juist voorkomt, namelijk deze: „Maar nu wordt een zedelijke verplichting een wettelijke verplichting. Nu komt de dokter te staan, niet tegenover de dienstbode, maar tegenover de huisvrouw.""
" "190519060000247-proc.pm.xml" "Timmerlieden of andere werklieden kunnen zich vereenigen om het loon op een zeker bedrag te bepalen, maar by dienstboden gaat dat niet, omdat voor hen elk loon individueel wordt geregeld. Wat beteekent het dan of men al tegen de huisvrouw zegt, dat zy' de premie moet betalen ? Zij zal antwoorden: heel goed, dan geef ik wat minder loon. Waar ik gisteren gaf f 130 geef ik nu f 120. Wat voor nut heeft dan een bepaling die den verzekeringslast op den werkgever legt voor de dienstboden? Niet het minste. Men blijft vry, evengoed als vroeger. Men zou hier alweder, zooals meer in dit ontwerp, een schijn regeling maken.
" "190519060000247-proc.pm.xml" "aan de tafel te genieten en te smullen van de meerwaarde, maar zoo ver zyn wy op dit oogenblik nog niet. Er is nog verschil van positie en in ons tegenwoordig recht rekenen de dokters nog anders ten aanzien van de dienstboden dan ten aanzien van de huisvrouw, en met betrekking tot de ziekenhuizen gaat het evenzoo. Met welken grond en met welk recht keert men in dit artikel deze geheele verhouding om? Leven my hier onder eeu zeker soort van suggestie, die ons allerlei laat zien als waarheid wat wij over ecnigen tyd zullen zien dat onwaarheid is ?
" "190519060000247-proc.pm.xml" "Toen ik den 'Jden Maart een amendement indiende, om de dienstboden te lichten uit dit ontwerp, deed ik dit, omdat de wij/c waarop de verhouding van meesters en dienstboden geregeld wordt, van zeer groot belang is voor een ruimen kring van personen, huisvrouwen, al zijn deze dan ook geen kiezers, en omdat het mij voorkwam, dat bet hier voorgestelde op die verhouding niet paste.
" "190519060000247-proc.pm.xml" "de laatste weken herhaaldelijk met weigestelde huisvrouwen over dit artikel gesproken en unaniem hebben juist zij mij gezegd: „dat liij ziekte de meester zorg draagt voor de dienstboden spreekt toch eigenlijk vanzelf.' Voor ryke lieden is de bepaling van dit artikel dus vrij onver«chillig; alles blyft hetzelfde, want die menschen zetten toch •*4t iemand, die ziek wordt, eenvoudig op straat. Ten minste in den regel niet. Waarom het hier te doen is zijn echter niet de ryken.
" "190519060000247-proc.pm.xml" "artikelen voldoende in het geval voorzien, en bet reebt geeft in zoodanig geval een dienstbode weg te zenden, vóórdat bet zoover is. Nu beweer ik niet, dwt dit in ieder geval de aange* wezen weg is vooreen huisvrouw; verschillende omstandigheden kunnen daarbij invloed uitoefenen. Br zijn gevallen . waarin het Christenplicht is zulk een dienstbode te houden, maar daarom mag men dit nog niet als rechtsverplichting in het algemeen aannemen. Ook kan het in sommige gevallen wel degelijk wenschelijk zjju de dienstbode te doen heengaan. Nu staat in art. 1638 y , dat de verpleging moet plauts hebben en de kosten daarvan gedurende de eerste vier weken niet kunnen worden verhaald op den arbeider, tenzij de ziekte of het ongeval veroorzaakt is door opzet of' onzedelijkheid. Eenige onzedelijkheid ia
" "190519060000247-proc.pm.xml" "Het geval kan zich voordoen, dat een dien: tmeisje geen goede gezondheid geniet en bij een huisvrouw in dienst wil komen, die haar niet kan verplegen en derhalve niet kan aannemen, Wanneer nu dit meisje zegt: wanneer ik ziek word, zal ik wel naar moeder gaan en zal deze mü verplegen, kan dit volgens dit artikel niet worden bedongen.
" "190519060000247-proc.pm.xml" "Wanneer het geval zich voordoet, dat ik zooeven stelde: een dienstbode komt bij de huisvrouw en zegt: ik wil wel by u in dienst gaan, maar ik ben ziekelijk, maar herstellende, en de huisvrouw zegt: ja , dan kan ik u niet in dienst nemen, want ik kan u niet verplegen, omdat ik geen geld heb om dat te doen, waarop de dienstmaagd zegt: ik ben toch bereid by u te dienen, m'y'u moeder kan my dan verplegen als het er op aan komt, is dat dan een afwijking die geoorloofd is of niet? Met andere woorden is dit ten nadeele van die dienstbode of ten voordeeleV
" "190519060000250-proc.pm.xml" "Wat is daarvan nu het gevolg? De huisvrouw wordt tot poffen gedreven en daarover denk ik niet licht. Ik geloof dat het zoogenaamde poffen een van de grootste kankers is, die knaagt aan den arbeidersstand. Indien men zulk een gezin kende, zou men liever de huisvrouw het geld, dat zy in die week te kort komt, uit eigen zak cadeau doen, dan haar te laten poffen , want het is ook in deze waar, dat de eerste stap beslissend is. Ik zeg niet, dat er met dit artikel niet iets voor den werkman gewonnen wordt, maar wy willen meer hebben. Ik hoop, dat men niet zal zeggen, dat ik door het voorbeeld dat ik gaf in de casuïstiek treed , maar waar de geachte voorzitter van de Commissie van Rapporteurs zelf allerlei gevallen heeft genoemd, waarin ous amendement niet zou opgaan , stel ik daar myu voorbeeld tegenover.
" "190519060000251-proc.pm.xml" "betrekking. Volgens die wijziging zal de uitbetaling van het loon van arbeiders, die bij den werkgever inwonen, geschieden „telkens na verloop van de tijdruimte, aangegeven door het plaatselijk gebruik''. Dat is dus alleen vaststelling eener tijdsbepaling. Maar op grond van het nu in behandeling gunde artikel hebben ook de dienstboden het recht extra vergoeding te eischen als zü niet op den in art. 1638 / aangegeven tjjd worden betaald. Nu zijn m|j gevallen, of laat ik niet overdrijven, is mij een geval bekend — natuurlijk evenwel komt dit vaker voor — dat een dienstbode in een respectabele familie haar loon niet op tijd ontving, eenvoudig omdat het er niet was, een familie waarvan ik het beroep in de Kamer niet zal noemen, maar die zelf nauwelijks te eten had en in haar eigen onderhoud kou voorzien, doch een dienstbode hield, omdat dit in den stand waarin zü ieetde en om de eischen der huishouding onmisbaar was. Die dienstbode moest weggaan zonder haar geld. Dit was zeer ongelukkig voor haar, maar zeker niet minder voor de huisvrouw en het hoofd van het gezin.
" "190519060000260-proc.pm.xml" "Inlichtingen op een adres van H. Knubben, huisvrouw van A. W. Slangen, te Amby, over het haar niet toekennen van vergoeding volgens art. 113 der Militiewet 1901 ( conclusie van het verslag omtrent de Inlichtingen op een adres van H. Knubben, huisvrouw van A. W. Slangen, te Aoaby, over het haar niet toekennen van vergoeding volgens art. 1136isder Militiewet 1901 ( De CONCLUSIE van het verslag der Commissie omtrent de inlichtingen op een adres van H. Knubben. huisvrouw van A. W. Slangen, te Amby, over het haar niet toekennen van vergoeding volgens art. 1136i.v der Militiewet 1901. — 29 JUN I 1906. Ik vroeg aan de vrieudelyke huisvrouw, die — dit wil ik bier eens gaarne in bet openbaar verklaren — dat groote huis keurig netjes hield, want bet zag er overal kraakhelder uit: wel mevrouw, hoe krügt gü dat alles gedaan? Het antwoord was: dat ia een heele toer. alleen het schoonmaken van den zolder heeft mij met de dienstbode en de werksters drie volle dagen gekost en dan is er nog driemaal een man uoodig geweest een halven dag om water aan te dragen wat, ook 00 cent per dag kostte, het is voor een menscli niet f 1500 traktement niet te doen otn zulk een gebouw te bewonen Over de toewijding van een huisvrouw, wie de opv< 'ding van de kinderen is toevertrouwd, kan niet anders dan met grooten lof gesproken worden: maar bij de post heeft men nu eenmaal geen kinderen op te voeden: daar deugt het werk niet voor de vrouw. heelt de geachte afgevaardigde mij op iets opmerkzaam gemaakt, dat allerbelangrijkst is en wat mij ook iemand anders had verteld, dat nl. de werkwijze bij wilde booten geheel anders is dan op de vaste lijnen, en dat op de vaste lijnen een veel grooter uitbreiding van arbeidstijd voorkomt dan bij de wilde booten. Dat wijst op een ander element dat hierin zit en waaraan ik — de Vergadering gelieve mij te gelooven — niets kan doen. Gelooft de geachte afgevaardigde niet, dat bijv. de Holland— Amerika-lyu by het laden en lossen van booten met de keuze van het personeel dat zy in dienst neemt, wat precieser te werk gaat dan menige stuwadoor met het zyue? Zoo is my dezer dagen nog verzekerd, dat er stuwadoors zyn die — en wy kunnen er in komen — by voorkeur menschen van buiten hebben, omdat die uiefc zoo lastig zyn. Ik kan my voorstellen, dat een stuwadoor er over denkt als een huisvrouw in den Haag, die een meisje „van buiten"" wil hebben. Maar zoo'n meisje komt dan in een geregeld huishouden ; zoo'n man daarentegen komt in een bedryf waarbij men 50 pet. ongevallen heeft, en wanneer dat gebeurt, behoeft men niet te vragen wat dat voor een ellende is, waaraan wy hier echter niet veel kunnen doen. Wy kunneu niet in de wet zetten, dat niemaud dat werk mag verrichten, of hy moet minstens zóó lang in het vak werkzaam geweest zyn. Maar zoodra de werkgever weet, dat het hem geld opbrengt wanneer hy er voor de werklieden een behalve zijn wettige huisvrouw, nog een maintenée op He t is bekend, da t de eene huisvrouw me t f 10 per week klink t vreemd, het zal een glimlac h wekken bij tal van menschen, maa r het is niet te ontkennen , da t he t vak van dienstbode meer en mee r een vak wordt, dat ook moet vallen onde r de arbeidersbescherming . Ee n sta p is reeds gedaa n bij de totstandkomin g va n het arbeidscontract . Daa r heeft men , zij het lang s privaatrech telijken weg, bepaald, waaraa n de huisvrouw zich heeft te houden ; trouwens zekere civielrechtelijke aansprakelijkheid bij ongelukke n is er steeds geweest. Bij het arbeidscontract is de wetgever in het gezin getreden ook te r beschermin g van do dienstboden. De Ministe r wil de beschermin g no g nie t ten aanzie n van de Zondagsrust, en daartege n is de Dienstbodenbond opgekomen, t e recht. viervoetige varkens zijn (applaus); Hollman, de wijnhandelaar. naast Coeberg, den drankbestrijder; Regout, de Minister, naast Hermans, den arbeidssecretaris."" Zoo is er in die dagen gesproken, en wanmer men op die wijze de menschen in vuur en vlam heeft gebracht, wanneer men ziet hoe men het mogelijke en onmogelijke heeft gedaan om de socialistische beweging en vo""ral de socialistische coöperatie te nekken; hoe men de huisvrouwen op de meest terroristische wijze heeft trachten te bewegen toch vooral geen brood van de coöperatie te nemen, geen brood van de coöperatieve vereeniging voor de deur toe te lateu; wanneer men ziet hoe men de menschen in hun overtuiging wilde dwarsboomen, hoe men ze, omdat zij wel coöperatief brood nemen, uit hun wouing jaagt, zoodat zij elders een goed heenkomen moeten zoeken, waar men dit alles waarneemt, bad er toch tegen dat terrorisme een stem van de Regeering moeten opgaan, en had de verordening die tusschen dat alles tot stand is gekomen, niet moeten zijn goedgekeurd. Waar zoo de zaak staat, hcop ik, dat de Minister een enkel woord van beklag zal doen hooren over het ontzettende gebrek aan vrijheidszin in het zuiden van ons land. En een woord van aanmoediging mijnerzijds tot hen die daar zulk een zwaren strijd voeren, om niet te versugen doch vol te houden tegen elke verdrukking in, is hier zeker op zijn plaats. Het gaat met de kaas evenals met andere artikelen. Wanneer een dienstbode gestuurd wordt naar den kruidenier om een bus cacao, dan geeft de huisvrouw zeker merk op. Zoo gaat het ook in het buitenland met de kaas. Er wordt daar ook naar de merken gevraagd. I n het vervolg zal er slechts één merk zijn, het Rijksmerk, en nu zullen er zonder twijfel handelaars zijn, die, gedekt door dat merk, om een extra winst te behalen, een artikel invoeren, dat zeer zeker schadelijk is voor den goeden naam der kaas. Men moet daarbij niet uit het oog verliezen, dat deze menschen in onze dorpen en kleine steden als een soort „heeren"" worden beschouwd. Men heeft in dit verband wel eens van ,,hoedenproletariërs"" gesproken. En dan ben ik overtuigd, dat in dezen tijd, nu elke huisvrouw het kan constateeren, ook zonder do voorlichting van het Centraal Bureau voor de Statistiek, dat de prijzen der noodzakelijke levensmiddelen maar aldoor oploopen, dat die salarissen niet voldoende zijn ter bestrijding van de uitgaven voor het allernoodzakelij kste levensonderhoud. gezin nuttig kunnen maken en daardoor de huisvrouw behulpzaam kunnen zyn en deze aldus in staat wordt gesteld op een of andere wy'ze, door huisarbeid, bv. door handwerken, ook iets te verdienen. Ik herhaal echter, dat op deze categorie van personen wel degelyk myn bijzondere aandacht blyft gevestigd en het my'n voornemen is om, als de middelen het toelaten, by de volgende begrooting nog iets voor hen te doen. Er is ook nog ter sprake gebracht een ingezonden artikel in een der bladen van een zich niet noemenden griffier. Dio griffier heeft heel verstandig gedaan met zijn naam voor zich te houden, want wanneer hij zijn naam onder het stuk had gezet, zou ik aan dezen griffier bij een kantongerecht 3do kl ass e — dat is hij blijkens den inhoud van het stuk — die verklaart het zoo druk te hebben, dat hij niet dagelijks zijn griffie bezoekt en dan nog klaagt over drukte, wanneer hij per dag eenige boeken moet afsluiten, zeggen, dat ik hem beslist in de gelegenheid zal stellen, elders andere bezigheden te zoeken. , Het ingezonden stuk was een dooddoener. Deze grif lier had buitendien zijn instructie nog niet eens behoorlijk gelezen. Hij spreekt van elf boeken bij het kantongerecht en die behoeven daar niet gehouden to worden. Wa t de boeken betreft, zelfs iedere huisvrouw heeft er eenige, het huishoudboek, het boekje voor do keukenmeid, waarvoor vmak een lei wordt gebruikt, boekjes voor slager, bakker, kruidenier, enz. Zoo komt men aan een groot aantel boeken en zoo is het ook hier. Er zijn een aantal registers, waarvan de modellen kant en klaar geleverd worden, en dio moeten worden ingevuld: hoofdboeken zijn er eigenlijk slechts drie. Over overbodigen omslag mag men zeker niet klagen. Wanneer echter blijkt, dat de zaak hier of daar niet practisch geregeld is — dat staat ook als laatste opmerking in de De huisvrouw gaat in liet algemeen eerst over tot het opgeven van haar voor het gezin zoo belangrijke functie, wanneer bek om financieel© redeueu onvermijdelijk is. De zeer vele gehuwden, dio het werk alleen zoeken, omdat do nood haar dwingt, moeten dan wel iets aanpakken, waar anderen voor bedanken, te meer daar zij aan do plaats harer inwoning gebonden zijn."" Bij de bescherming van de vrouw is het eenigszins anders. Ik gevoel, dat dit denkbeeld voor u, Mijnheer de Voorzitter, en voor mij in hooge mate sympathiek is ; wanneer men wat gevoelt voor de vrouw als huisvrouw, als moeder, als onze hetero helft, als de bezitster en verspreidster van gratie en schoonheid, dan is de arbeidster niet het beeld van de vrouw, zooals men zich dio idialiseert. Toch gaat er van haar groote kracht uit tot verbetering van haar maatschappelijke toestanden ; als zij zoekt door hard werken iets extra te verdienen I k bedoel het onderwijs in het koken, het wasschen, het strijken, kortom het onderwijs in huishoudkunde aan meisjes uit den werkmansstand, om haar te vormen tot goede huis zooals dit in ons land wordt gegeven in verschillende cursussen, en zeer veel in de meisjes-patronaten. Hier betreft het inderdaad een zaak die verbetering beoogt van den toestand van de arbeidende klasse, waarbij nauwelijks verschil van gevoelen mogelijk is en die dan ook aanspraak mag maken op ieders warme sympathie. Want ik noem het een allertreurigst veischijnsel, dat zeer veel meisjes uit den werkmansstand, als zij in het huwelijk treden, absoluut missen de meest elementaire eischen, die men aan een goede huisvrouw mag stellen. Kennis van koken, wasschen, strijken, verstel len van klceren, laat dikwijls veel te wenschen over. Van werkelijk zuinig huishouden hebben die meisjes maar al te vaak niet het minste begrip. Terwijl een goed onderlegde huisvrouw met een betrekkelijk geringe som voor het strikt noodige, ja zelfs nog voor zeker comfort weet te zorgen, slagen zij er nauwelijks in met een veel grooter bedrag behoorlijk rond te komen. E n die misstanden blijven volstrekt niet in den schoot van het gezin verborgen. Zij zijn ook uiterlijk zeer goed waarneembaar. Men vrage dit maar eens aan leden van de gezondheidscommissies of van liefdadigheidsvereenigingen, hoe in eenzelfde type van woningen van werklieden met nagenoeg gelijke verdiensten, hier Voorzitter, het is maar f 2, men overdreef met f 0,50. Het is altijd maar f 2 geweest. Ik ga niet verder op de zaak in. Wat is de gewichtige vraag in deze? Wat in het werkelijk belang is de3 volks. In 1913 zal gezegd worden: wat hebt gij gedaan, gij hebt ons kunnen steunen in ons lot en hebt niet gesteund dan door een omslachtige wet die in de eerste tijden slechts f 2 geeft op 70-jarigen leeftijd, terwijl het zooveel beter kon. En wat is nu het gruwelijke? Dat er ten deze beslist zal worden, terwijl er 500 000 mannen zijn, die het kiesrecht niet hebben. Een half millioen menschen kunnen hun stem niet doen hooren. Duizenden huisvrouwen, bovendien, zullen een wekelijksche premie moeten betalen, terwijl zij geen woord in te brengen hebben bij de samenstelling van de Volksvertegenwoordiging. Wij hebben geen recht om dit wetsontwerp af te raffelen. Ik gevoel zeer goed wat men wenscht. Men wil in 1913 iets klaar hebben, maar wanneer het gaan moet op de manier als hier wordt voorgesteld, dan zal het niet gaan zonder dat wij ons protest doen hooren. Ik wil in 1913 het volk vrij in de oogen durven kijken en durven verklaren, dat ik het kwaad niet heb begaan om het Nederlandscho volk voor tientallen van jaren op te willen schepen met deze wet, die veel De Minister zegt nu, ook dit naar behoefte te zullen doen, zoo noodig ook de kleine vergoedingen; ik geef hem toe, dat hy dan met zyn herhalingsoefeningen slagen zal. Maar de heer Tydeman wint het toch van Zyne Excellentie ver in consequentie en het gevaar bestaat, dat meer leden der Kamer en ook de Regeering later zullen zeggen, dat de heer Tydeman gelyk heeft gehad en dat ook die vergoedingen moeten Yerdwy'nen. En dat kan niet. Als men byv. iemand neemt, voor eerste otfening, die een vergoeding van 80 cent per dag krijgt, welke nu wordt afgeschaft, dan wordt dat een som van f 2,10 in de week. Dat is voor menige huisvrouw op het platteland met een of twee kleine kinderen een heele som en het is ook voor menig oudje in een stad een belangryk bedrag. De Minister haalt door die kleine vergoedingen de pen, dat is een zeer leelijke schaduwzijde van dit ontwerp. S remiën worden afgenomen van wat de huisvrouw krijgt. De meeste menschen denken wat langzaam, maar als men er over nadenkt is hetgeen den Minister zoo trof, niet zoo heel erg, en zal men beginnen to vragen: hoeveel heeft dio man verdiend? Had hij niet wat kunnen overleggen? Had hij niet gedurende zekeren tijd van zijn leven elke week een dubbeltje of twee dubbeltjes kunnen overleggen en een borrel minder drinken? Dat is ook mogelijk. Terwijl men in andere kringen van de maatschappij eerst trouwt wanneer men denkt een vrouw te kunnen onderhouden, is die man misschien reeds op 18- of 19-jarigen leeftijd gaan trouwen, misschien wel met een vrouw die meer pleizier heeft in het dragen van mooie japonnen en hoeden dan om een goede, knappe huisvrouw te zijn. Kan het ook zijn dat die man daarom op zijn ouden dag niets heeft? En indien dat het geval is dan heb ik niet een gevoel van onrecht tegenover den werkgever, maar een gevoel van medelijden met dien man die zelf zijn plicht niet deed, en slachtoffer is van eigen verzuim. Van dien opgang van het Belgische stelsel in de latere jaren, waarvan de heer Tydernan in zijn installatierede gewaagde, blijkt niets; juist, het omgekeerde zien wij. Op bladz. 85 treffen wij aan een tabel van het totaal aantal verzekerden. Daaruit blijkt, dat 49 % daarvan behoort tot de arbciders, 8,3 % tot de niet arbeiders, 9,2 °/0 wordt gevormd door huisvrouwen en 33,5 % door schoolkinderen, deze laatsten onder „zachten dwang"" der geestelijkheid. Februari 1909 in werking getreden, of er verscheen een brochure van mr. S. van Houten, getiteld „Raadgevingen aan huisvrouwen"", waarbij hij zich beijverde de huisvrouwen in te lichten hoe zij het bost alle goede bepalingen van de wet op het arbeidscontract illusoir konden maken en konden zorgen, dat de zaak zóó „bleef zooals zij vroeger, vóór do wet op het arbeidscontract was"" . De geachte afgevaardigde uit Zaandam heeft dit geci» teerd en gezegd: dat is toch ongelooflijk; ik zal den Minister eens vertellen hoe het is. Hij is daarop gekomen in de eerste plaats met de brochure va/; den heer van Houten, verschenen vlak na het in werking treden van de wet op het arbeidscontracht. De geachte afgevaardigde concludeerde, dat in die brochure mr. van Houten tot de huisvrouwen in Nederland heeft gezegd, welk een gemakkelijk middel er ie om aan de lastige en hatelijke bepaling van art. 1638e; te ontkomen. Maar hij zeide er niet bij, welk resultaat dit advies heeft gehad en daar ging het om. De geachte afgevaardigde uit Zaandam heeft gesproken over één loonlijst, één premie. Zou hij dit ook willen uitbreiden tot alle mentenen die een meisje van 16, 17 jaar in dienst hebben van S—12, tot hulp van de huisvrouwP Zou hij daar ook één loonlijst, één premie willen hebben? Adressanten voeren als bezwaren tegen het wetsontwerp aan, dat nog niet de helft der noodlijdenden voor wie de wet in het leven geroepen wordt, zal worden bereikt; dat de wet door de vrouw levenslang als een druk zal worden gevoeld en de financieele draagkracht der gezinnen zal ondermijnen ; dat de wet de positie als huisvrouw tot een minderwaardige stempelt, wat een demoraliseerenden invloed op liet gezin zal uitoefenen en dat de vrouwen verplicht zullen zijn een gedeelte van Let loon af te staan om daardoor in slecLtere conditie te komen, dan zij zonder de wet zouden zijn. Van de textielarbeiders te Chemnitz verklaart dezelfde commissie: ,,al wat de arbeiders van Chemnitz hebben genoten van den protectionistischen tarievenoorlog, is het voorrecht om uit hun verlaagde loonen enorm verhoogde prijzen te betalen voor hun levensmiddelen"", en wanneer men daarbij denkt, dat het kindersterftecijfer in Duitschland het hoogste is van alle beschaafde landen op Rusland na, zegt de commissie, de oorzaken daarvan nagaande, te meer waar de Duitsche huisvrouw staat op den hoogsten sport van do ladder: — zelfs arbeidersverenigingen als Patrimonium bij de glasblaieristaking doen hetzelfde — moesten zich een» verplaatsen iv. de positie van de arbeiders, die van een laag loon nog moeten betalen een premie voor den ouden dag, dien zij misschien niet eens beleven of anders staken moeten om het loon weer wat op te voeren. Wij maken hier vóór en na wel eens kennis met arbeidersbudgetten en ter zake van de hoofdstukken IX en andere der Staatsbcgrooting hebben ons adressen bereikt, waarin huisvrouwen vermelden wat zij noodig hebben voor haar gezin en wat zij tekort komen. Men maakt zich van die Het wetsontwerp beteekent dus voorloopig meer zorg voor de arbeiders in den strijd om het bestaan, meer zorg vooral voor de huisvrouw, want die draait er ten slotte in vele gevallen voor op. De arbeider brengt zijn weekloon thuis, houdt er wat af voor vertering, voor contributie aan zijn vakvereeniging enz., de huisvrouw moet zorgen voor de rest. Op deze veel belaste en veel beladen huisvrouw mag men dezen •ast niet leggen, want het kapitalistische stelsel drukt het loon al tot op het bestaansminimum. Dit minimum is rekbaar, ik geef het toe en ik wil niet doodvallen op de „ijzeren loonwet"" van Lasalle, maar het valt niet te ontkennen, dat het den Hollandschen arbeider nog niet gelukt is zijn loon te brengen op een peil, dat hij er behoorlijk van kan leven. Aan geen enkelen arbeider is dit gelukt, zeker niet aan den Hollandschen. Van een dergelijk bestaansminimum mag men geen premie meer heffen. De arbeider heeft het recht om na een geheel leven van arbeid, na het vele dat hij gedaan heeft om de maatschappij van rijkdom te voorzien, op zijn ouden dag behoorlijk te worden onderhouden, opdat hij niet worde overgeleverd aan armoede. Het is onrecht, hem daarvoor nog heel zijn leven geld af te houden, terwijl hij niet de minste zekerheid heeft, dat hij den tijd zal beleven, dat hij daarvan zal kunnen genieten. E . Hartz van Gelder e. a., allen vrouwen en voor het meerendeel huisvrouwen, te zamen vormende het sub-comité van actie tegen het ontwerp-Tariefwet, afd. Amsterdam (bij dit adres zijn gevoegd 626 lijsten met handteekeningen); „Volgens de Jaarcijfers over het jaar 1895 leefden Nederland 382 000 menschen boven de 60 jaar. Van deze waren er 222 808 zonder beroep. Blijft met beroep 160 706. Ik meen mij tot de laatsten te mogen bepalen. Tot de zonder beroep zijnden behoeven wij niet te gaan, allereerst omdat de overgrooto meerderheid van dezen zijn huisvrouwen, die althans geen pensioen zullen trekken zoolang de man leeft, tn Het zegelstelsel is in Duitschland dan ook niet zoo slecht gebleken of do Minister Lloyd George heeft, hoezeer hij overigens niet voor Duitschland op de knieën ligt, hel. geschikt geacht om in Engeland te worden ingevoerd. Toen net ontwerp van Lloyd George de eindstemming naderde, rees in Engeland grooto oppositie tegen het z?gelstelsel, welke voornamelijk kwamen van de huisvrouwen en dienstmeisjes. Dezen waren over dat zegelstelscl al even ontdaan als do heer Schaper hier heeft getoond te zijn. Zij zagen er ontzettend tegenop en vreesden er de grootste moeilijkheden en verwik* keli ngen van. Punch had in dien tijd een spotprent, waarop oen bedelaar of landlooper zich aan een deur aanmeldde, en, na opengemaakt te zijn, vroeg oi' er ook nog zegels te likken waren. In dat opzicht blijkt, dat de Minister niet ongenegen is de rechten van de vrouw gedeeltelijk tot hun recht te doen komen, maar hier moet toch alleen zeer matig voldaan, niet dankbaar staan. Ik geloof, dat deze beide artikelen meer schijn zullen zijn dan in waarheid iets beteekenen. Maar ik erken, dat vooral de weezenrente zooals de Minister ze later in zijn ontwerp heeft gebracht, voor vele vrouwen een tegemoetkoming zal zijn. De Minister acht dit van meer belang dan een eigen ouderdoms- en invaliditeitsrente. Ik geef dat toe zoolang er kinderen beneden 13 jaar zijn. Maar die weezenrente toejuichende, geloof ik toch, dat de weduwerento er aan moet vastzitten. Eerst indien do Minister daartoe komt, zullen de rechten van de vrouw gewaarborgd zijn. Een blik op het aantal verzekerden duidt dat voldoende aan. Tegenover 1 millioen mannen zullen staan 300 000 vrouwen, maar waar men in den arbeidersstand vroeg en veelvuldig huwt, zullen er duizenden echtgenooten van die mannen zijn, die wel de lasten, maar niet de lusten van de verzekering krijgen. Het is voor de huisvrouw reeds zoo moailijk rond te komen, zelfs als de man vast werk heeft, en de premie van den man gaat van het loon af. Beter dan de handelsprijzen kan iedere huisvrouw inlichtingen verschaffen omtrent de prijzen der levensmiddelen. Wanneer men de huisvrouwen om inlichtingen vroeg, dan zou men vernemen — ik spreek nu over 's Gravenhage — dat de koffie dit jaar ten minste 5 cent per pond duurder is, de thee 10 cent per 5 ons, varkensvleesch, vet en spek ook ten minste 6 c§nt per ö ons duurder, de melk 1 cent per liter duurder, het brood 1 cent per K.G. duurder, de petroleum 1 cent per liter duurder. Daarentegen zijn margarine, boter en kaas niet goedkooper geworden; deze artikelen zijn nog even duur als voorheen. ijke coalitie op den duur niet veel over. Eu die zal wegvallen, omdat gijlieden ouder het mom van Christelijkheid de meest volkomen kapitalistische politiek voert. Gij zwijgt in deze materie over de arbeidersklasse, die toch al jaren achtereen zulke moeilijke tijden doormaakt, en wanneer men u vraagt, waarom gij er over zwijgt en u daarvan een verwijt maakt, dan komt gij met een voorstelling van zaken alsof' do aibeiders het niet zoo kwaad hebben in het land, terwijl iedere huisvrouw uit de arbeidersklasse bij ondervinding weet, hoe moeilijk het is met het geringe loon dat tegenwoordig verdiend wordt de monden open te houden en de eindjes aan elkander te knoopen. Tegenover de voorstelling die Minister geeft rest ons niets anders te doen dan wat wij jaren hebben gedaan, de arbeiders wakker te maken en op te roepen voor den strijd voor hun eigen belangen, en wij vertrouwen, dat de uitslag van de stembus van 1913 ons ook al weer het bewijs zal leveren, dat een dergelijk appèl aan de arbeiders niet te vergeefsch zal zijn geweest. ,.De ongeregelde werkperioden"", zoo schrijft de heer de Freinery, ,,gevolgd door het dagenlang werk zoeken in eentonige afwisseling werken demoraliseerend op het karakter dezer werklieden en maakt hen op den duur ongeschikt voor allen geregelden arbeid. Veel van hun verdiensten wordt in drank omgezet en slechts een deel er van aan de huisvrouwen afgedragen, de uiterst ongeregelde loonontvangsten maken een goede bestiering van het huishouden onmogelijk en er wordt meestal van de hand in den tand geleefd. De kinderen volgen het voorbeeld van den vader en het eene geslacht losse werklieden kweekt het volgende."" Bij de installatie van het bestuur van de nieuwe vereeniging heb ik gezegd: gij vormt nu een vereeniging met waarschijniijk een 1200 fabrieken, welnu laat al die directeuren optreden als controleurs, dan kunt gij mij in een oogenblik tijds vertellen waar al die kaas blijft. Voor mij was dat een even groote vraag als voor den geachten afgevaardigde uit Noordholland. Het allermerkwaardigst was, dat trots er 40 pet. beschikbaar was — ik ben het met den geachten afgevaardigde eens dat men wel met 10 pet. of 15 pet. toe kon — er gebrek aan kaas was in het land en ik betwijfelde of de verplichte voorraad wel aanwezig was. Dit is nu een van de raadseltjes die men den Minister van Landbouw heden dagelijks opgeeft. Op het oogenblik is het een merkwaardig verschijnsel dat men in Nederland tweemaal zooveel boter gebruikt als in denzelfden tijd van het vorig jaar. Waren de andere vetwaren verbazend duur en de boter goedkoop, of legde men in dezen tijd, zooals de ouderwetsche huisvrouwen in het najaar deden, boter in in kruiken, dan was er nog eenige verklaring voor dat feit te vinden, maar de boter is niet te geef, kost f 1,85 het K.G. en de vetwaren zijn laag in prijs, en toch was er tweemaal zooveel boter in Nederland noodig dan in dezen tijd van het vorig jaar. Op zekeren dag kwam een lid van de Rijkscommissie mij iets vertellen en voegde daaraan toe: Excellentie, mag ik vragen waaraan dat is toe te schrijven f Ik heb toen geantwoord: voor het adviseeren over dergelijke vragen heb ik nu juist een Rijkscommissie van Toezicht op do distributie en export. En nu zou ik den Minister wel eens de vraag willen stellen of hij kans ziet om een volwassen man, die heel den dag en een deel van den nacht in de open lucht is en in beweging, voor twaalf stuivers daags den kost te geven, in de woning van den Minister wel te verstaan. Hij moet daar niet op antwoorden, dat de voeding der soldaten maar zeven of acht stuivers kost; dat gaat daar met de groote massa en daarom goedkoop. Een huisvrouw kan dat niet zoo goedkoop, en bovendien zouden de komniiezen-soldaat of de soldaat-kommiezen wel niet tevreden zijn, wanneer hun in een particuliere woning op I n d© eerste plaats deze. He t is volkomen te begrijpen — en ik voor mij kan wel zeggen, dat ik het volkomen begrijp — dat de schrik den huismoeders om het hart is geslagen, en ik kan van harte medegevoelen juist met die huisvrouwen wier taak het is van dag tot dag en van uur tot uur te zorgen, dat het gaat zooals het gaan kan. De taak van die huisvrouwen uit het volk is tegenwoordig een zeer zware en zeer harde taak. Zij zijn het op wie de zorgen van dezen tijd verreweg het meest drukken. Maar wanneer ik dit op den voorgrond stel, dan moet ik toch vragen, ook aan den geachten interpellant, of het nu niet beter ware geweest, dat men die optochten, die aanleiding hebben gegeven tot rustverstoring hier en daar, in Rotterdam byv., achterwege had gelaten. De beer Kooien zeide. dat men van de door den Commissaris der Koningin in Utrecht gegeven schaal niet kan beweren, dat zij al te schriel is. Ik geloof het ook niet. Laat ik die schaal echter eens toepassen op een gezin, bestaande uit man. vrouw en 4 kinderen. Volgens de nu voorgestelde wet zal zoo'n gezin per week ten hoogste krijgen f 14. Volgens het. staatje van den Commissaris der Koningin in Utrecht zal het gezin krijgen: huur f2,50 ; fondsen, enz. f 0,50; vuur, licht, enz. f 1,50; voeding en kleeding van de huisvrouw f2,80 : voeding en kleeding van de 4 kinderen f 7.40; totaal f 14,70 per week. Daaruit blijkt, dat men volgens de nu voorgestelde regeling in de provincie Utrecht geen gezin mag hebben met meer dan 3 kinderen. Anders komt men er niet. En ik neem nog de goedkoopste gevallen, die de Commissaris der Koningin stelt, dus niet in een stad maar in een dorp : bet is het laagste tarief. Men kan in die provincie zelfs bij de nieuwe wet en zelfs in een dorp zich niet de weelde veroorloven, er meer dan 3 kinderen op na te houden. E r blijkt dus, dat wij er met dit wetsontwerp nog niet zijn. I k wensch thans nog enkele opmerkingen over bijzcnderheden t e maken. Jun i 1'Jló weer tot dienst zijn verplicht, maar alleen natuurlijk voor het geval dat wij inderdaad in den oorlog zouden worden betrokken. De beteekenis dezer wetsontwerpen is dus geen andere dan dat al de menschen, waar het hier om gaat, ter beschikking van de Regeering blijven in het onverhoopte geval dat er oorlog mocht komen. Ik geloof dat ik in de verdeie beantwoording van de beide geachte sprekers dan ook zeer kort kan zijn, want al wat zij hebben gezegd omtrent de verloven, omtrent de straffen, omtrent het verrichten van dienst, omtrent voeding, kleeding en verzorging, betreft deze menschen niet. Men zou daarvoor naar hun huisvrouwen of moeders moeten gaan. Daar heb ik op het oogenblik niets meer mee te maken. Ik zal natuurlijk zeer gaarne hetgeen door de beide geachte sprekers in het midden is gebracht nalezen en overwegen, en wanneer ik daarin zaken vind waarmede ik mij kan vereenigen, trachten wijziging aan te brengen, maar de geachte sprekers moeten mij vergunnen om thans in een debat over deze dingen niet te treden. een, van F . van Straalen, huisvrouw van K. de Jong, t e Honselersdijk, gem. Naaldwijk, houdende verzoek om een verlof van twee achtereenvolgende maanden voor haar in militairen dienst zijnden man. Maar ten slotte zijn het slechts weinige personen, betrekkelijk gesproken, wien die dwang wordt opgelegd. De fiscus stelt zijn onderzoek maar in bij het betrekkelijk gering aantal brandkasten, en bij een nog geringer aantal brandkasten, waar werkelijk wat in zit. Maar hier gaat men verder, de fiscus komt in huis, zelfs in do keuken. Aan ieder Nederlander, en speciaal aan de keukenmeid en aan de huisvrouw legt hij den fiscalen dienstplicht op te onderzoeken de stukken, die zij ontvangen. Eu wanneer blijkt dat deze stukken niet voldoen aan wat de Zegelwet eischt, moeten zij binnen een maand gebracht worden bij den ontvanger van de registratie. Maar toen is gekomen de derde phase, met de cultuur. Die bestond daarin rlat men niet alleen op jachten visschcrij uitging, maar ook het land ging bebouwen: de landbouw kwam en in primitieven vorm ook do nijverheid, en ook iets van den handel. Daar waren arbeidskrachten voor noodig en de man begreep zijn eigenbelang en zeide: de vrouw is een geschikte arbeidskracht, die zal flc aan het werk stellen. En hij zond haar naar het land. Bij alle primitiovo volken komt het voor dat de vrouwen, behalve als huisvrouwen, ookdicnstdoenalsbewerksters van het land. Zoo hebben do mannen het gedaan gekregen dat er kwam eenmannenheerschappij. In die periode, de derde periode, leven wij tegenwoordig nog, dat is, kort uitgedrukt: de man is nog altijd een bourgeois, do vrouw nog altijd een proletariër. Van beschouwingen van algemeenen politieken en van wn>gcerigen aard ten aanzien van de Grondwetsherziening zal ik mij onthouden, omdat ik die beter toevertrouwd acht aan andere leden onder mijn geestverwanten. Ik zal mij daarom beperken tot het meer nederige terrein van de practyk en op dat van de bestaande wetgeving. Ook van dien kant sch\jnt mij een woord over de Grondwetsherziening niet misplaatst. Alleen mag ik niet nalaten te zeggen, om misverstand te voorkomen, dat, wanneer ik aan deze Grondwetsherziening mijn stem geef, zulks allerminst betoekent, dat ik die herziening niet liever had zien uitgesteld tot kalmere tijden, en dat ik geenszins in beginsel hulde kan brengen aan het nieuwe kiesrecht, daardoor in het leven te roepen. Het gisteren door den geachten afgovaardigdo uit Drenthe uitgesproken warme pleidooi in omgekeerde"" richting heeft mij ten deze niet van meening doen veranderen. Persoonlijk zou ik natuurlijk aan een organisch kiesrecht verre de voorkeur hebben gegeven, liefst in den vorm van een huismanskiesrecht en hoogstens waar de huisman ontbreekt, zou ik een kiesrecht van do huisvrouw willen zien toegelaten. Het thans mogelijk te maken kiesrecht onk aan gehuwde vrouwen bij het leven van den man toe te kennen acht ik in strijd mot ons huwelijksrecht, dat de gehuwde vrouw in manu mariti plaatst. Het gezin wordt aldus ontwricht. 11 Juli 517 F. van Straalen, huisvrouw van K. de Jong, te Maar het toekennen van het kiesrecht brengt mede de noodzakelijkheid om deel te nemen aan het publieke leven, de bladen te lezen, de publieke vergaderingen en meetings te bezoeken, vaak uithuizig te zijn ; bereikbaar te wezen voor de propagandisten. Vooral in tijden van spanning is de geest vol van politieke bacteriën, die zich door heel het geestelijk leven, vaak op onrustbarende wjjze, verspreiden. Maar wat blijft er dan over van do huisvrouw, van de moeder, wier natuurlijke, onafwijsbare en hooge plicht het is zich van den morgen tot den avond bezig te houden met allerlei dagelijksche dingen, die niet kunnen worden verzuimd zondeT het gezin zelf te gronde te richten ? Wie zich een denkbeeld kan maken van de veerkracht, de arbeidzaamheid, de kun3l om voor het minste het meeste te krjjgen, noodig om een 9de VERGADERING . — 18 OCTOBER 1916. Waren wij nog in de periode toen van het kiesrecht de min dergegoeden waren uitgesloten, dan ware de zaak minder bedenkelijk. Gegoede huisvrouwen kunnen lichter haar werk door anderen doen verrichten en zich dan wijden aan de publieke zaak; maar de gehuwde werkvrouw kan dat niet. natuurlijk individuen — dien plicht niet zouden behoeven na te komen. Zij denken daarbij uiteraard het eerst aan gehuwde vrouwen. Dit nu meen ik, dat niet kan. Ik geloof, dat men dusdoende juist dengenen — en nu spreek ik geheel in den geest van den geachten afgevaardigde uit Tiel — een vrijbrief zoude geven, op wier stem de gemeenschap het meeste prijs moet stellen, de huisvrouw, de moeder, de normale vrouw. Ik twijfel er dus volstrekt niet aan, dat wij hier te doen hebben met een geval, dat geen uitzondering toelaat en dat in de Grondwet thuis hoort. Het komt mij dus voor, dat de overbrenging van het vlucht- j oord van Ede naar Nunspeet in menig opzicht een verbetering zal ziju. Nu wil ik echter één punt noemen, waarin men misschien zal kunnen zeggen dat het een vermindering is. Dat is de wasch. In Ede is een electrische wasscherij. Daar krijgen alle vrouwen hun wasch netjes opgemaakt thuis. De 12UÜ kinderen hebben ieder drie stuks van alles. Alles wordt voor hen in orde gemaakt, de moeders, de huisvrouwen zijn daar volkomen bij uitgeschakeld. Het wordt alles van hoogerhand geregeld. Behalve een economische aanwending van de toebereide levensmiddelen — gelijk men met een nooit nauwkeurig genoeg jverkend rantsoeneeringssysteem nimmer bereikt — verkrijgt men zoodoende een groote bezuiniging van brandstoffen, alsmede besparing aan tijd voor de betrokken huisvrouwen. Thuisbezorgen van gekookte spijzen is bij enkele dier inrichtingen in overweging. Alleen on- en minvermogenden — ik betoogde het reeds bij de behandeling der Staatsbegrooting in 1914 — zullen daarvan gebruik maken. is. en daar staan opgegeven de prijsverschillen van breikatoen, sajet, katoenen kousen, wollen kousen en allerlei artikelen meer die de huisvrouw uit het volk noodig heeft als brood ; men ziet daaruit dat de prijzen fabelachtig gestegen zijn, zoodat men niet begrijpt, hoe de menschen zich daarbij kunnen redden, hoe zij dat alles kunnen koopen. Er zijn prijsverhoogingen bij van f 0,22J tot f 0,521, van f 0,031 op f 0,07, van f 0,14 op f 0,22$, van f 0,37 op""f 0.67. van f 0,75 op f 0.75, van f 0.50 op f 95, er maat of getal. En dat betreft alle artikelen, welke alle agen noodig zijn. Er blijkt ook uit, dat zelfs menschen, die veel meer verdienen dan vroeger, nu nauwelijks kunnen rondkomen op denzelfden levensstandaard. deelte nam, zeiden de exporteurs tot hun contractanten in het buitenland: nu de Regeering dat gedeelte neemt. ontneenit zij ons een deel van onze winst en nu moet gij zooveel meer betalen. Dat is. zoolang de Export-Centrale niet bestaat, een zaak tusschen dien exporteur en dengene. met wien hij een contract heeft gesloten. Trots alle goede bedoelingen vielen die gedroogde groenten niet in den smaak. Over diem smaak hebben wij wel meer moeilijkheden gehad en zullen er nog wel meer komen. De geachte afgevaardigde uit Rotterdam II I zegt: ze waren wat zanderig. Ja , dat is met alle gedroogde groenten altijd het geval geweest. Ook vóór den oorlog waren gedroogde groenten altijd zeer zanderig, en kon men alle huisvrouwen hopren zeggen: het eeuigo bezwaar dat ik tegen gedroogde groenten hejb_ is, dat ik ze zoo verschikkelijk moet wasschen. Maar dat is niet anders. En nu wil het mij voorkomen, dat, indien het vermengen ons geen grooter hoeveelheid voedselvet bezorgt en de melange van boter met margarine niet goedkooper geleverd kan worden dan ieder bestanddeel afzonderlijk, het eenvoudiger geweest ware niet te tornen aan de bestaande Boterwet, het al of niet vermengen over te laten aan die huisvrouwen, die zulks mochten wenschen. en bons te vertrekken, waarop gelijktijdig margarine en boter in bepaalde verhoudingen wordt gedistribueerd. Mijnheer de Voorzitter! De algemeene belangstelling voor dit wetsontwerp is intusschen alleszins begrijpelijk en billijk. Men denkt hier aan het bekende spreekwoord, dat de vrouw bet hart van den man kau winnen door de keuken, via de maag. Hier is de zaak echter veel erger, want het gaat er bier niet om smakelijke, lekkere schotels klaar te maken, maar om te voorzien in de allereerste levensbehoeften. Hoeveel duidelijker is het dan, dat men uitermate belangstellend is voor hetgeen de Minister voor de voedselvoorziening — met allen eerbied_gezegd: de huisvrouw van Nederland _— doet. De distributieregeling grijpt diep in ons volksleven in. Talloos zijn de klachten, eu allerwegen hoopt men, dat deze thans zullen worden weggenomen. Op de Kamer rust een zeer moeilijke taak. Zij heeft te eerbiedigen de groote werkkracht en toewijding van den zwaarst belasten man van Nederland, den hevig aangevallen en veel gesmaden, maar althans oogenschijnlijk onaandoenlijken Minister van Landbouw, Nijverbeid en Handel. Maar tevens is het de plicht van de Kamer te trachten, in het uiterst ingewikkelde raderwerk van de distributie zoodanige veranderingen te brengen als in den loop van dit debat zullen blijken ncodig te zijn, de veranderingen derhalve waaromtrent een communis opinio zal ontstaan. Wanneer de Kamer dat niet doet, zal het land haar te recht verwijten dat zij onmachtig is en haar nalatigheid aan de kaak stellen. Wil men het in het algemeen bij klagen laten dan is het beter, ook dat na te laten. Ik gevoel echter de moeilijkheid waarin wij ons bevinden en waarop ook de heer van Beresteyn reeds heeft gewezen, toen hij de sprekende vergelijking gaf van de houten sabel in de hand van do Kamer en de mitrailleuse in de hand van den Minister. De Kamer en de Minister beschikken niet over gelijke wapenen. De Regeering is in handen van een man, die zelf doorkneed is in het geheele vraagstuk, terwijl de Minister bovendien beschikt over een uitgebreid e staf van deskundigen, die hem voorlichten en steunen. De leden van de Kamer daarenteegen kunnen slechts met veel moeite hier en daar bouwstoffen verzamelen omtrent een bepaald artikel. Want het is wel gemakkelijk klachten aan te hooren en over te nemen, maar veel moeilijker is het, de juiste waarde van een klacht to bepalen en uit te maken, in hoeverre er aanleiding is ze over te nemen. Daartegenover staat, dat de Kamerleden meer onbevangen tegenover het vrangstuk staan dan do Minister. I n de tweede plaats is er gebrek aan vet. Wie met de levenswijze van vele werklic-iTen A eenvoudige burgers bekend is. weet wat dat beteekent; die weet. dat de toestand voor velen letterlijk onhoudbaar is. E r zijn tal van huisvrouwen, die wegens gebrek aan vet geen eten kunnen gereed maken, dat ook maar aan zeer matige eiachea voldoet. Om daarin verbetering te brengen is van belang, dat in het landbouwbedrijf de productie tot hot hoogste wordt opgevoerd. — 11 MAART 1918. zij zullen bereiken zoowel de geleerden, die over hun arbeid gebogen in hun studeervertrekken hun dagen doorbrengen, als de landbouwer!, die op hun velden arbeiden, zoowel de bedrijfsleiders in hun werkplaatsen, als de fahrieksarbeidera te midden van hun machines, zoowel de mijnwerkera, die onder den grend hun arbeid verrichten, als de vervene'rs die in de openlucht hun werk doen, zoowel de vreemdelingen. die hier gastvrijheid ondervinden, als de Nederlanden die onder de wapenen staan, zoowel de huisvrouwen als de dienstboden. een prikkel moest zijn om de kolonie te dwingen om te bezuiiiiger on niet alles te laten betalen door hot moederland. .Daarop is het finaneiëelo plan gegrond. Het is in theorie heel goed. Maar nu de practijk. Die kan ik schetsc-n wanneer ik een voorbeeld noem van een huisvrouw, die potjes maakt voor de verschillende uitgaven, bijv. een voor vlcesch. een voor de waseh, enz. Het gebeurt dan dikwijls, dat er te veel uit het eeno potje wordt gehaald en dat men genoodzaakt is dan op het einde der week meer uit een ander potje te halen en dan is do slotsom, dat men bij manlief moet komen om te vragen liet ontbrekende bij te passen. Practisch komt het er op neer, dat er moet betaald worden, maar men moet toegeven, dat do verdeeling in potjes het voordeel geeft, dat men er voortdurend aan moet denken, dat men bepaalde uitgaven niet moet overschrijden. Dat is de grondidee geweest van het plan Idenburg. Nu geef ik toe, dat er in de practijk weinig van dat plan terecht is gekomen en wat nu door den heer Staal wordt voorgesteld is slecht;' een modificatie van wat door den heer Idenburg eigenlijk is bedoeld. De scheiding van buitengev/one en gewone uitgaven heeft ook wel de strekking om zooveel mogelijk to bevorderen de bezuiniging op de gewono uitgaven, maar in de practijk komt dat hierop neer, dat men door willekeurige rangschikking van de verschillende uitgaven onder gewone en buitengewone dan toch gelegenheid vindt om ten slotte het moederland meer te laten betalen. Daar is in enkele woorden geschetst de toestand, die hierop nederkomt. dat er driemalen per dag aardappelen zonder vet raceten gegeten werden. De menschen worden wanhopig; de huisvrouwen weten niet, hoe zij haar gezin moeten voeden. Dat had de Minister ook kunnen doen, maar die mogelijkheid Loeft de Minister gelaten aan do gemeenten. En nu neemt de Minister dat niet hamsteren, maar hij stelt de vraag: is dat nu ook hamsteren ? En dan hoor ik het antv.ooid: neon. Maar als dan de Nederlandsche huisvrouw van het rantsoen, dat zij krijgt, wat bespaard, hamstert zij dan ? I k hoor nu ook: neen. Dat antwoord wehschte ik t e hoeren, omdat wij zoo meteen komen te spreken over de inventarisati© van de voorraden, want dan moeten wij goed bedenken, dat wij J e huisvrouw, die uit den mond van haar en haar gezin voorzichtigheid moet gebeuren, want anders zullen, wij de huisvrouw, die gezorgd heeft voor den kwaden dag, op het hart trappen. De Minister zegt: wij doen den huisvrouwen, die het uit den mond hebben gespaard, te kort, als wij haar kleine voorraden weghalen. Neen, Mijnheer de Voorzitter! Er zijn niet zooveel huisvrouwen, die nebben bespaard, want zoo groot waren de rantsoenen niet. Bovendien gaat het niet om dat kleine beetje rijst, dat die huisvrouwen zouden hebben bespaard, het gaat om de groote voorraden, bij particulieren en handelaren opgeslagen. Zou het liggen aan,dat kleine beetje rijst en gort. dat sommigen hebben? Het is belachelijk om met verwijzing hiernaar in deze ernstige tijden te zeggen,_ dat men de voorraden niet in beslag kan nemen; dat de Minister op dezen grond zich kant tegen den eisch, die thans van het geheele volk wordt gehoord. geldt het verbod van de Regeering aan de gemeentebesturen om, als zij ongeregeldheden zagen aankomen, een zekere hoeveelheid aanvullend voedsel, zooals bv. rijst te distribueeren. De Minister heeft zelf de weerlegging gegeven von zijn grieven tegen de gemcentebesturen die aldus handelen. Hij heeft zelf gezegd"" een huisvrouw die van haar mondvoorraad spaart voor den kwaden dag kan niet gelijkgesteld worden met hamsteraars. Dit is volkomen juist. En de gemeentebesturen hebben evenzoo gedaan. Zij hebben eveneens in betere tijden voorraden gespaard voor slechtere tijden. De gemeentebesturen zijn nu eenmaal verantwoordelijk voor een behoorlijke distributie. Moeten hun nu de vruchten van hun overleg ontsnopjien, doordat zij nu niet kunnen distribueeren de overgelegde voorraden rijst en ander aanvullend voedsel, die nu noodig is om ongeregeldheden te voorkomen. Gaat men in tijden van crisis de gemeentebesturen beletten het bespaarde voedsel te gelegener tijd te distribueeren, dan moedigt men het overleg niet aan en zullen zij ophouden de noodige voorzorgen te nemen. En als de Minister zogt, dat hem alles geweten wordt, dan zeg ik, dat het voor hem persoonlijk onaangenaam moge Verplichte verzekering zal het alleen zijn, wanneer daaraan de verplichting tot het betalen van de premie is verbonden. Nu hooren wij van den geachten afgevaardigde uit Apeldoorn, dat de menschen het wel vanzelf zullen betalen. Maar waarom zijn er dan strafbepalingen noodig? Ik begrijp niet dat iemand, die zoo veel met het volk in aanraking komt, het zoo weinig blijkt te kennen, dat inwerkelijk verwacht, dat als in de wet wordt nedergelegd, dat men verplicht is premie t e betalen, maar zonder sanctie, de huisvrouwen in alle kringen der bevolking er voor zullen zorgen, dat de premie wekelijks gereed ligt bij de centen voor het fonds. En wanneer de menschen niet betalen, dan zullen zij op hun ouden dag toch behoeftig zijn en zullen zij toch behoefte hebben aan uitkeering en dan zal blijken, dat het stelsel geen baat geeft aan het Nederlandsche volk. Het maken van iederen voorraad door de huisvrouwen kan onmogelijk gemaal/t worden, ofschoon wij wenseht te trappen op het hart van de Nederlandsche huisvrouw, door iederen voorraad tot staatseigendom te verklaren. „Thans, nu één steen uit den muur gerukt, deineenstorting van het geheele gebouw kan veroorzaken; thans, nu men zorgvuldig elke daad moet overwegen en aan een voortdurende voorzichtigheid een juiste kennis van zaken en menschen moet paren, nu zou het waanzin zyn het aantal onwetenden te vermeerderen, die tot taak hebben de levensbelangen van Frankrijk te verzorgen. Het ware het noodlot verzoeken!"" Mijnheer de Voorzitter! Het is alsof het voor ons geschreven is. Ik stelde er prijs op mijn stem te motiveeren. Ik heb langgeaarzeld, ik heb zelfs de vraag gesteld of na de Grondwetsherziening omtrent het principe niet eigenlijk reeds zoodanig was beslist, dat het misschien nier oorbaar was nog oppositie te voeren. Maar ik geloof dat het belang van het land hier zoodanig op den voorgrond treedt, dat ik mh'n stem toch niet aan dit voorstel kan geven. En nu komt er een sprankje ijdelheid bij. Ik zou niet graag willen dat de vrouwen in het algemeen, waarvoor ik zeer groote bewondering heb, speciaal wat betreft haar deugden als vrouw, moeder, opvoedster der jeugd, huisvrouw, zouden denken dat ik als een versteende mummie hier niet zou gunnen wat ik gaarne zou gunnen, was het niet dat het belang van het land 40irt« VERGADERING. — 10 JULI 1919. voor de Eerste Kamer indirect aan vrouwen de gelegenheid is gegeven om actief kiesrecht uit te oefenen) acht ik het onlogisch om haar in het algemeen actief kiesrecht langer te onthouden. In de vierde plaats: het algemeen setief vrouwenkiesrecht verbetert het korps van kiezers in zoover het hierdoor vollediger wordt en den drang naar uitbreiding doet ophouden, daar er dan niets meer uit te breiden valt. Iloe men ook over het algemeen kiesrecht denkt, heeft dit in November 1918 het onmiskenbaar en onschatbaar groot voordeel gehad, dat het demonstreerde, dat het overgroote deel van het Nederlandsche volk geen revolutie wilde. Nu zou men hebben kunnen zeggen, dat de proef op do som niet volledig was omdat de vrouwen niet meegestemd hadden by de samenstelling der Tweede Kamer. Ik weet niet of men het ergens gezegd heeft, maar men zou het hebben kunnen zeggen — zy het dan ook m.i. ten onrechte. In elk geval zal uitbreiding van het korps met de vrouwen zoodanige rcdeneering voortaan onmogeiyk maken. Tegen dezo uitbreiding worden bezwaren aangevoerd, die vooi my niet van heel groot gewicht zy'n. De vrouw — zoo redeneert men — behoort vóór alles in haar huis. Ik zou het niet graag ontkennen. Ik wil zelfs wel zeggen, dat in dezen gedachtengang het vrouwenkiesrecht ook voor my een onsympathiek tintje heeft, al ga ik niet zoo ver als zekei hooggeleerd en even hooggeestig spreker, een professor, dien ik eens te Rotterdam hoorde zeggen, dat hy een groot voorstander was van het vrouwenkiesrecht, en dat hy, indien hy het te vergeven had, aan allo vrouwen kiesrecht zou willen schenken, met één uitzondering echter, n.1. van haar, die om zoodanig recht ooit gevraagd hadden. Ik voel iets voor dien gedachtengang, al ga ik niet zoo ver. Ook ik stel dus de huisvrouw heel wat hooger dan de kiesrechtvrouw. Maar behoeft de huisvrouw nu onder te gaan in de kiesrechtvrouw? M.i. allerminst. De bezwaren zyn niet zoo groot als men het voorstelt. Tegenwoordig wordt slechts ééns (Kamerontbinding weggedacht) in de vier jaren gestemd. Corporeele inspanning kost dus de uitoefening 'van het kiesrecht weinig of niets. Intellectueele natuuriyk wel, maar ook deze overdrijve men niet. Indien de vrouw zich abonneert op De Nederlander, die zeer beknopt is, deze telken avond doorleest en dan luistert naar het advies van dit Wad, dan kan zy het m. i. er al zeer goed afbrengen. Door den hper van der Hoeven is zoo straks als het ware de tegenstelling gemaakt: kiesrechtvrouwen of huisvrouwen. Dat is toch een zonderlinge manier, om de zaak te stellen. Men zegt, dat het huiselijk leven van de vrouw door de toekenning van het kiesrecht aan de vrouw zou worden geschaad, het zou ontbindend werken op het gezin, enz. Wanneer men onderstelt een.tegenstrijdige meening bh"" man en vrouw, meent men dan, dat dit door toekenning van het kiesrecht aan de vrouw sterker wordt? Wanneer men heeft een politiek bewuste vrouw, d.w.z. een die meent, dat een bepaalde richting in de politiek moet zegevieren, en die geen kiesrecht heeft, dan heeft zy er meer belang bij dat zij invloed en dwang op haar man uitoefent dat hy in haar richting stemt dan wanneer zij zelf het kiesrecht heeft. Eerder geloof ik, dat het kalmeerend zal werken, omdat' de vrouw de gedachte bij zich heeft: hij stemt verkeerd, maar ik zal zorgen, dat die stem geneutraliseerd wordt door de mijne, terwijl, wanneer de man alleen stemt, zij drang zal uitoefenen en dien man zal bewerken met de middelen, waarover een vrouw beschikt, om te zorgen, dat hy in haar richting stemt. Dit laatste is een veel overvloediger bron van twist. (Marchant.) heeft gemaakt tusschen de kiesrechtvrouw en de huisvrouw. De heer yan der Hoevon behoeft zich niet ongerust te maken. Ook onder do werking van het vrouwenkiesrecht zal dio tegenstelling niet tot uiting komen. Toen do Memorie van Antwoord op het Voorloopig Verslag van deze Kamer was gepubliceerd, heb ik gekregen een anonyme briefkaart, geschreven naar aanleiding van myn opmerking in de Memorie van Antwoord dat men het gevaar van tweespalt in het gezinsleven niet behoefde te vreezen. En heb ik het nu volledig gezegd ? Neen, nu heb ik nog slechts het minst erge gezegd, want het ergste moet ik nu nog zeggen, en dat is, dat daarbij Kegeering en Volksvertegenwcordiging zich in 190-i hebben geleend om met de staatsdwang handlangersdiensten te vorleenen voor en sanctie te geven aan dat systeem en aan de onmacht vcor het personeel om, evenals personeel in het vrije bedrijf, tegen dergelijke loonen en arbeidsdagen en tegen een dergelijke rechtspositie in het gevecht te komen. Een dwangbuis met een rijkswapen er op geborduurd, dat was de positie, waarin het spoorwegpersoneel den oorlog is ingegaan. En wie dit noemt qualiiiceeren met te sterke kleuren, dien zal ik gaarne nader hooren in zijn toelichting, in welk opzicht deze teekening te schril is gekleurd, in welk opzicht deze feiten door mij worden gesteld in een onrechtvaardig, in een onbillijk, in een al te tel licht. Toen kwam de oorlog, en te gelijk kwam aan de orde de herziening van de loontabel. Toen is gevolgd — ik zal dat nu niet in den breede herhalen — het bekende verloop van zaken, het uitstel van een jaar en vervolgens nog eens een uitstel van een jaar. Toen heeft de Minister Lely de stantscominissie-Muysken ingesteld, en alles wat daarop verder is gevolgd. Het spoorwegpersoneel heeft in die jaren van afwachting met zeer felle, zeer hartstochtelijke acties — ik leg er den nadruk op, dat ook dat niet gemakkelijk is gegaan — gedaan gekregen, dat er allerlei toeslagen zijn gelegd op de loonen, toeslagen, die zoo verward zijn, dat niemand er uit wijs kan. De Minister ook niet, die vanmorgen bij zijn cijfers gewaagt van de twee weken, terwijl mij niet anders bekend is, en de betrokken pereonen ook niet anders bekend is, dan van de drie weken, waaxomtrent de directeur-generaal reeds in een interview en in een verklaring aan de werknemers zijn toezegging hernomen heeft. Ik neem dat den Minister absoluut niet kwalijk. Ik denk, dat er sinds dien onder aandrang van nadere omstandigheden en gebeurtenissen iets is opgedoemd van twee weken, maar het belicht de wankele loonpolitiek, die hier gevolgd werd. Verder kreeg men f 2,50 per week voor gehuwden, f' 2,30 per week van een toeslag van f 10 in de maand — het is net als een ouderwetsche huisvrouw, die allerlei petjes en busjes heeft; een voor gas, een voor waterleiding, cen voor belasting — en dan nog 12 extra weken, die op 22 pet. van het salaris neerkwamen. te maken tot bescherming van de huisvrouwen tegen de dienstboden dan omgekeerd. Laat ik een enkel cijfer noemen. I n de verslapen van de gemeentelijke arbeidsbeurs te Amsterdam van het jaar 1917 lees ik, dat aan de arbeidsbeurs in 1909 zich voor dienstbode aanmeldden 581 personen, maar dat de aanvraag om dienstboden bedfoeg 1713 gevallen. En die verhouding wordt steeds ongunstiger voor de huisvrouwen, want in 1917 boden zich aan 2005 dienstboden, maar bedroegen de aanvragen om dienstboden I k geef het den Minister toe, als hij zegt. dat de verkoudinjr tusschen huisvrouw en dienstbode niet altijd de meest gewilde is. Daarin A-alt aan weerskanten nog heel wat op te Snappen, maar ik zou zeggen, wat heeft dit hiermede t e jnaken? Als die verhouding gespannen is en als er dan geen vakorganisatie is, die de contracten afsluit, zooals dit in ondere bedrijven gebeurt, dan zou ik zeggen, is dit een reden /te meer om in de wet to schrijven hoe ver ieder gaan kan. De heer Wijnkoop verkrijgt voor de tweede maal het woord en zegt: MijnhecT de Voorzitter! Al heeft de Minister een lange rede gehouden, hij heeft toch zoeT belangrijke zaken afgedaan op een manier, welke eigenlijk niet toelaatbaar is. Mevrouw Groeneweg heeft reeds haar moening gezegd over de argumenten, welke de Minister heeft gebruikt ten aanzien van da diverse quaesties, welke met den vrouwenarbeid in verband stonden,, en ik onderschrijf die uiteenzetting van de geachte spreekster op dit punt, maar ik moet te gelijker tijd do opmerking herhalen, dat de Minister zich werkelijk van deze dingen heelt afgemaakt op een wijze, die beneden het peil van deze zeer belangrijke zaken staat. De Minister heeft bijv. opmerkingen gemaakt over de heiligheid van het huwelijk, en dat wil ik nog daarlaten in zekeren zin, maar verhaaltjes, die men begrijpen kan van zekere huisvrouwen, die last hebben gehad met haar dienstboden, als zouden deze laatsten toch eigenlijk de sterksten zijn in de maatschappij en dergelijke dingen meer, dat zijn argumenten die hier niet mogen worden gebruikt. Al ben ik evenmin feministe als bijv. mevr. Greeneweg, toch keur ik de wijze, waaróp de Minister zich heeft afgemaakt van de argumenten, die door de feministische partij zijn gebruikt, niet goed. Ik en mevr. Groenewcg in haar eerste rede hebben gezegd, wat wij van die argumenten onderschreven: het tweede en derde niet, maar wel het eerste en ook het vierde, al heb ik gezegd, dat ik het op een andere manier zou uitdrukken. Op do opmerking, dat deze zaak zou worden geregeld voor de vrouw, maar zonder do., vrouw, is, als ik het goed heb begrepen, de Minister niet ingegaan, en het vierde argument, dat het verbitterir.g zou wekken als, waar in dezen tijd alle krachten moeten medewerken tot opbouw van het economische leven, do medewerking van de vrouw daarbij zou worden uitgesloten, is ook een belangrijk argument en de Minister mocht niet daarover met eenige grappen heenstappen. ïec h heefE hij dat gedaan, en daarom cuncludeer ik, dat hij niet het juiste inzicht heeft en Yiwea ik dat hij met reactionnair© voorstellen zal komen. TTit die korte omschrijving blijkt, dat de meisjes, die de Nijmeegsche school gevolgd hebben, niet als officieele verpleegsters hier of daar verplegende diensten gaan bewijzen, maar dat zij, terugkeerende op haar dorpen, waar zij wonen, dus in haar eigen midden, zich eenvoudig ter beschikking stellen, om als engelen der liefde te gaan in het gezin der zieken. Zoo'n meisje komt in een woning, vindt daar do huisvrouw ziek, en bepaalt zich dan niet tot het verleenen van eenige verplegende hulp, maar gaat verder en zal in die woning alles verrichten w«t onverricht moest blijven door de ziekte van de vrouw des huizes. Wij hebben hier inderdaad een der prachtigste uitingen van charitas der laatste jaren. En wat betreft de practische opleiding, die men krijgt: Onder do leiding van de zusters, wier roeping het is dag in dag uit de stad in te gaan naar de wijken van de armsten der armen, om daar verlichting te brengen en huishoudelijke werkzaamheden to verrichten, die de zieken niet verrichten kunnen, gaan nu ook die dorpsmeisjes naar de armsten der armen van de Nijmeegsche volkswijken, om daar onder toezicht en voortdurende leiding der zusters te leeren wat een vrouw doen kan in het gezin, waarvan do huisvrouw door ziekte tot werkloosheid is gedoemd. Zoo worden die meisjes practisch gevormd en leeren zij nog meer werk te verrichten dan de eigenlijke ziekenverpleging. De behoeften toch waaraan moet worden te gemoet gekomen, zijn niet voor allen dezelfde. De eene onderwijzer zegt: op die plaats kan ik moeilijk studeeren voor een akte, daarom moet ik meer traktement hebben. Een ander zegt: ik heb een vrouw; hij zogt er gewoonlijk niet bij, of zij een slordige huisvrouw is, een die niet goed het huishouden bestuurt; moest niet eigenlijk ook voor dat vaak voorkomend geval verhooging gegeven worden ? Een ander zegt: ik heb een heel groot gezin. Een vierde: ik heb een schoonmoeder, die ik moet onderhouden. Zoo beeft ieder een bijzonderen last. Maar niet elk onderwijzer studeert voor een akte; niet elk hunner Wijziging van do wet tot regeling van het lager onderwijs. Wat nu betreft het amendement van den heer ter Laan, zou ik namens do Commissie van Rapporteurs twee opmcrkingen willen maken. In de eerste plaats wat betreft de hoogere belasting, die de heer ter Laan wenscht te heffen bij een, twee en drie dienstboden. Do strekking van dit wetsontwerp is mede om eenigszins to gemoet te komen aan de groote gezinnen. Ik weet wel dat er niet heel veel van terechtkomt, maar in verschillende artikelen is toch eenige vermindering aan belasting voor groote gezinnen aanwezig. Nu tal de heei: ter Laan niet ontkennen dat, wanneer er gezinnen rijn met 8, 10 en 12 kinderen, de huisvrouw niet alleen kan zorgen voor de?e kinderen en vrouwelijke hulp noodig heeft. I k geloof dat het niet juist gezien is, wanneer de heer ter Laan voor deze gezinnen den belastingdruk in de personeels belastin? willens en wetens gaat verhoogen. Ik zeg dat niet zoo maar. Ik weet wel dat er bestaat een afzonderlijke rijkslandbouwhuishoudschool ,,De Rollecate"". Ik heb hier een oproeping voor leerares aan die school en daaruit blijkt, dat die inrichting zich in het bijzonder met landbouwhuishoudonderwijs bemoeit. Toch moet zij ook in het bezit zijn van de volledige bevoegdheid tot het geven van huishoudonderwijs. Ik vind dit uitstekend, omdat het landbouwhuishoudonderwijs eigenlijk is een branche van het geheele vak, en het is m. i. vanzelf sprekend, dat op de huishoudscholen ten plattenlande dat onderwijs speciaal gegeven wordt, omdat voor de voorbereiding van de huisvrouw ten plattenlande iets anders wordt vereischt dan voor die van de huisvrouw in de stad. Het is dus toe te juichen dat aan de vrouwelijke bevolking ten plattenlande eenig begrip van landbouw, tuinbouw, zuivelbcreiding en dergelijke wordt bijgebracht. Niet alleen aan' de meisjes die_ hun bestaan vinden in den landbouw of de zuivelbcreiding, ook niet alleen dus aan de boerendochters of boerenvrouwen, maar aan alle vrouwen die op het platteland leven, ook ter voorbereiding van haar eisren taak in de huishouding, omdat natuurlijk de huishouding verband houdt met het milieu waarin men leeft. huisvrouwen noodig# hebben inzicht in hygiëne, samenstelling van de voeding, in koken, hebben de verpleegsters dat noodig. Vooral wanneer zij als wijkverpleegsters gaan, moeten zij ook kunnen koken e. d. Zij kunnen nu hetzelfde kookonderwijs ontvangen als de andere meisjes; het is beslist overbodig dat zij dat in de ziekenhuizen apart leeren. De vooropleiding kan gedeeltelijk gegeven worden in de gewone cursussen bij het huishoudonderwijs, — de deskundigen geven het toe. behartiging in zeer vele plaatsen, in landbouw- en tuindersbedrijven, overgelaten wordt aan het beleid van vrouwen. ' Mevr. Groeneweg wees er op, dat bij verschillend© cureus^en het onderwijs in de eigenlijke landbouwhuishoudkundigo vakken verdeeld is over een veel geringer aantal uren dan het onderwijs in de andere vakken. Maar die andere vakken, worden zij goed onderwezen, moeten gericht zijn op de toekomstige taak van de vrouw, en men moet er rekening mede houden, dat de leerling in vele gevallen straks zal zijn de huisvrouw in een boerenbedrijf. Mevr. Grceneweg wees er op, dat aan een cursus gedurende een groot aantal uren les in boekhouden wordt gegeven. Dit vak is er stellig een, dat, wanneer het wordt gegeven aan een toekomstige huisvrouw in het boerenbedrijf, op geheel andere leest geschoeid moet zijn dan wanneer het wordt gegeven aan een vrouw, die straks in een andere omgeving z;>.l worden geplaatst. De Minister zeide, dat bij „vak "" altijd wordt gedacht aan eon afzonderlijk gedeelte van den tijd of van de ruimte; hij sprak van een loket in een kast, van een tijdvak. Dat is misschien heel mooi, maar er is nog altijd een heel huiselijke term; men vraagt aan een jongen: wat ben je van je vak? Daar hoort het kuishoudonderwijs net zoo min onder, want huisvrouw zijn is geen vak. Mijnheer de Voorzitter! Dat zijn verschillende stemmen uit kerkelijke kringen, waar men over deze zaak dus verschillend denkt. Maar ik ben het natuurlijk geheel met den heer Wittert van Hoogland eens, dat de'kindertoeslag, cb'o hier wordt voorgesteld, zoo ontzettend klein is, dat de waarde daarvan in geld al buitengewoon g-oring is. In de Provinciale Staten van Noordholland is door een Roomsch-Katholick afgevaardigde gezegd, dat juist de vrouwen zoo bijzonder aan de kindertoeslag zullen hechten, maar wanneer ik denk, wat die f50 , welke over een geheel jaar worden gegeven, per week beteekenen en dan zie naar de prijzen, die voor alle artikelen gevraagd worden, dan zullen de huisvrouwen er al heel weinig aan hebben. Maar dat is iets bijkomstigs; ik aeloof dat de kindertoeslag in principe niet gerechtvaar» digd is. Hij staat evenwel nu eenmaal in de wet, maar ik hoep, dat de arbeidersbeweging sterk genoeg zal zijn, om in deze haar mcening te doen doorvoeren. een. van A. Bezems, huisvrouw van A. Vcrkooijon. landbouwster, te Oostcind, gemeente Oosterhout, betreffende het instellen van een onderzoek naar haar gevangenhouding van 20—26 Mei j.1 . De aiHt. 432—435 van het Wetboek van Koophandel handelen hierover, wat er gebeuren zal als een schepeling in dienst van het schip slaaf wordt gemaakt, als hij wordt gevangen genomen en als slaaf hier of daar op de markt zou worden gebracht. Toestanden die men zich op het oogenblik niet meer kan denken, die niet meer voorkomen. Maar eipanaardig is, dat zij nog in het Wetboek van Koophandel zijn omschreven, waarbij dan staat dat de man geen recht heeft op een losprijs; hij heeft hoogstens recht op schadeloosstelling ten laste van zijn reeder, die volgens een Koninklijk besluit van 30 Augustus 1829 de som van f 50D niet te boven mag gaan. Die f 500 moeten door den veeder worden gedeponeerd, de rechtbank benoemt een curator, die moet trachten den man vrij te koopeu en de rente van die f 500 aanwenden tot verzachting van het lot van dien slaaf of van diens achtergebleven huisvrouw. een, van Antonia Bezems, huisvrouw van Adrianus Verkooyen, wonende te Oosterhout, houdende verzoek den Minister van Justitie uit te noodigen een onderzoek te willen instellen naar de in request] ante's verzoekschrift medegedeelde feiten en bij gegrondbevinding dezer feiten afkeuring te willen uitspreken over de behandeling de requestrante aangedaan door lagere politiebeambten. aandeel voor elk verzekeringsfonds te bepalen in de premie. Werkelijk, die zegeltjesplaikerij maakt de menschen helsch. ..Het graat toch niet aan een huisvrouw te verplichten een loonlijst aan te houden voor een dienstbode"", was o.a. een van de argumenten van Minister Talma. Ik vraag echter, is het dan minder moeilijk zegeltjes op een rentekaart te plakken en op die wijze premie te betalen? Het kon veel eenvoudiger, maar men heeft het niet gewild. Men moest en men zou op echt antirevolutionnaire wijze een kopie hebben van een, van den Minister van Justitie, houdend* inlichtingen op het adres van A. Bezems, huisvrouw van A. Verkooijen, landbouwster, te Oosteind, gemeente Oosterhout, houdend© verzoek een onderzoek in te stellen naar haar klachten over optreden van politiebeambten. een, van A. Bezems, huisvrouw van A. V""-kooijen, land een, betreffende het ontwerp-Luger-oudcrwijswct, van J» M. Bosschaart—Dieleman, te Egmond aan Zee, en andereu, allen huisvrouwen van onderwijzers; Jansen, huisvrouw van G. van Diek, een, van J . M. Bosschaart—Dieleman, te Egmond aan Zee, en 15 anderen, allen huisvrouwen van onderwijzers; Waarom Mijnheer de Voorzitter? Omdat dit vak nuttig is voor alle leerlingen: voor onze aanstaande huisvrouwen, die iets moeten weten van de samenstelling van het menschelijk lichaam, van onze spijsvertering, van onze voedingsmiddelen, van de weldadige werking van zuivere lucht en van licht ; voor onze aanstaande ambachtslieden, die zoo dikwijls de gezondheidsmaatregelen, die op fabrieken en werkplaatsen genomen worden, veronachtzamen, omdat zij het waarom niet begrijpen; hoor slechts de klachten der Arbeidsinspectie over Waarom worden onze spijzen soms zoo onoordeelkundig samengesteld:* Omdat onze huisvrouwen niets weten van eiwitten en koolhydraten. De h eer van Rappard brengt verslag uit namens de Coiumissie, in wier handen zijn gesteld de inlichtingen op het adres van: A. Bezems, huisvrouw van A. Verkooijen, landbouwster, te Oosteind, gem. Oosterhout, houdende verzoek een onderzoek in te stellen naar haar klachten over het optreden van politiebeambten ( adres van A. Bezems, huisvrouw van A. Verkooijen, land XIII . de behandeling van de conclusie van het Verslag der Commissie, in wier banden zijn gesteld de inlichtingen op het adres van A. Bezems, huisvrouw van A. Verkooijen, landbouwster, te Oosteind, gem. Oosterhout. houdende verzoek een onderzoek in te stellen naar hare klachten over het optreden van politiebeambten ( 613 A. Jansen, huisvrouw van G. van Diek, te Zevenaar. lichtingen op het adres van A. Bezems, huisvrouw van A. De Regeering stelt het voor — en wij hebben het gisteren nog eens uit de rede van den Minister van Financiën gehoord — alsof zij bij het treffen dezer voorziening vooral gedreven wordt door het belang van en de zorg voor de groote gezinnen, voor de huisvrouwen en de kinderen. Er wordt gesproken over groote gezinnen, terwijl de kindertoelage uitgebreid wordt tot gezinnen met 1 kind. E r wordt gesproken over het schoolgeld, dat de hoogere ambtenaren moeten betalen, torwijl van dio zelfde Regeeringstafel dezen zomer bij de behandeling der Lager-onderwijswet aanvaarding van het principe van kosteloos onderwijs geweigerd is. levensmiddelendebat, gezegd: maximumprijzen kunnen vervallen, en er komt een bond van dames bij u, van huisvrouwen, en onmiddellijk zegt gij: maximumprijzen moeten weer worden ingesteld; ik zal u eens eenige boerenvrouwen. op uw dak «turen, die u dan zullen voorschrijven wat gij moet doen. Mijnheer de Voorzitter! Ofschoon ik den invloed van vrouwen in het algemeen niet wil wegcijferen, geloof ik toch, dat deze hier slechts een zeer bescheiden rol speelt. Dames zijn bij mij geweest en hebben mij van misbruiken bij den melkprijs gesproken, wat daar en daar zou zijn voorgekomen, waar men veel te hooge prijzen zou hebben esteld, en toen heb ik gezegd: als het gemeentebestuur mij aarop opmerkzaam maakt en ik heb het onderzocht, dan zal ik c. q. aan het misbruik een eind maken. Maar het is heel iets anders, dat men voor de gemeentebesturen over het geheele land een regeling maakt dan dat men voor een enkele gcnieenite waar misbruik is geconstateerd!, een bepaalden prijs stelt. Voor het geheele land geeft dat buitengewoon groote moeilijkheid, omdat dan in alle plaatsen, waar de prijs lager is, hij automatisch omhoog gaat. Moet men het nu voor die 1100 gemeenten laten nagaan? Ik zou zeggen: laat Ik zou er dus tegen willen waarschuwen, om hier weer een nieuwen aanval te doen op de beurs van onze huisvrouwen, die toch al zulke zware zorgen hebben in dezen tijd, en vooral eerst eens zijn licht op te steken in de rijen der vrouwen zelf. Tracht gij, Regeering, die u Christelijk noemt, niet belasting te persen uit een siovele bedsprei, een schamel vloerkleedje of badkuip van de zuinige en zindelijke huisvrouw, terwijl ge den O. W.er in vrijheid stelt, geen deel van de grootc vermogens in Nu is de vraag, of het mogelijk is die groenten te plaateen in het binnenland en daarop heeft do heer Engels uitvoerig gewezen. Ik geloof ook, dot er in die richting iete te beïeiken is, maar wij moeten de gewoonten van het Neder, landscbe publiek niet uit het oog verliezen. Het is een fedt, dat de prijs van bijv. een bosje geen of van een kool feitelijk geen rol meer speelt; zoolang de Nederlandsche huisvrouw •won'scht, dat er een kar bij haar aan huis komt met een grooto collectie groenten, spreekt het vanzelf, dat die man, die moet leven van het bedienen van misschien 75 gezinnen, ook onderhoudskosten heeft van ziijn wagen en ook zdju paard moet te eten geven, zoodat ook daarvoor moest worden betaald. Het resultaat is nu, dat dcor de toeneming van de levonskesten, de man, die de groenten verkoopt, meer moet verdienen, zoodat de eigenlijke _ aanschaffingskosten groenten eigenlijk slechte een kleine plaats vormen in den totalen verkoopsprijs der groenten. .Men zou in de geheele distributie natuurlijk zeer belangrijke wijzigingen kunnen aanbrengen, door bijv. te bevorderen, dat de huisvrouwen naar de markt gaan of iets dergelijks. Nu heb ik in dit verband iets tegen de wijze, waarop de heeren Smeenk en Weitkamp hebben gesproken over de gcringe kunst van de huisvrouwen der veenarbeiders om het huishouden te doen. Natuurlijk zullen er zijn die daarin te kort schieten, maar dat ia in alle standen het geval, doch men mag in deze niet generaliseeren. Als men ziet welke lage loonen die menschen verdienen, staat men verstomd wat de vrouwen nog daarmede doen en daarom kom ik er tegen op, dat aan die vrouwen als het ware een standje wordt gegeven. Men moet ze bewonderen, dat zij er nog zoo van rondkomen. een, van den Minister van Justitie, ten geleide van een dossier, houdende de resultaten van het door den rechter-commissaris voor strafzaken in het arrondissement Breda ingestelde onderzoek, uitgelokt naar aanleiding van het verslag der Commissie uit de Kamer, in wier nanden waren gesteld de inlichtingen op adressen van A. Bezems, huisvrouw van A. Verkcoijen, landbouwster te Oosteind (gem. Oosteihout), houdende verzoek een onderzoek in te stellen naar haar klachten over het optreden van politiebeambten. gehuldigd, om de vrouw te noemen bij den naam, waarmee zij staat ingeschreven hij den burgerlijken stand. De gehuwde vrouwen staan daarbij ingeschreven met haar eigen naam, onder toevoeging: huisvrouw of weduwe van die en die. Ik meen dus, dat het absoluut geen zin heeft, om in de Kieswet daarop een uitzondering te maken. Ik zou daarom den voorsteller van het amendement in overweging willen geven, zijn amendement aldus te wijzigen, dat vrouwelijke candidaten, op de lijst voorkomende, worden aangeduid met haar meisjesnaam, onder bijvoeging van: huisvrouw of weduwe van die en die. is ook de reden waarom ik bezwaar heb tegen de aanduiding zooals door mevrouw Groeneweg is aanbevolen. Die wenscht dat gezegd wordt: Smit. huisvrouw van Pothuis. Dat is een aanduiding, die in het dagelijksch leven niet voorkomt. van huisvrouwen, adhaesie betuigende aan het adres ""van het Ik weet te goed wat het is een gehrele bevolking aan banden te leggen ten behoeve van distributie-maatregelen, dan dat ik dezen thans verlaten weg weder zou willen opgaan, al zou ik hier nog een onbepaald aantal jaren zitten. Het ligt mijns inziens niet op den weg der Regeering de van ouds bestaande vrijheid in dit opzicht aan banden te leggen. De fout zit niet in de trustvorming, gelyk beweerd is, maar in de wijze van de artikelen aan den man te brengen. Wanneer des morgens de groenteboer aan mijn huis komt met een kar en paard om op de hem eigen langzame wijze zyn groente te verkoopen, nadat hij dan eerst misschien een kopje koffie in de keuken genoten heeft of geruimen tijd heeft geconverseerd, dan kan die man, het is nagerekend, 50 menschen bedienen. Hij krijgt zijn groente öf van iemand die op de veiling koopt, öf doet dit zelf en brengt die dan naar 50 gezinnen. Die moeten dus dien man met zijn huishouden, kar en paard onderhouden. Hij maakt wel geen groote winsten, maar moet toch met zy'n gezin leven. Deze vorm van distribueeren kost veel geld. Des morgens brengt hij versche groente bij een zeker aantal gezinnen, die een keuze willen doen, maar des middags zijn diê groenten in een minderen toestand gekomen, en moeten dus voor een lageren prijs verkocht worden dan de groenten van des morgens. Wenscht men daarin verandering te brengen, dan zou men de zeden aldus moeten wijzigen, dat de gewoonte ontstond zooals deze in België bestaat, dat de huisvrouwen, althans van sommige kringen, naar de markt gaan en daar Hoe staat het met het gezin, als moeder komt te vallen, hoeveel moet door den man niet worden opgebracht als hij in de plaats van de toogewijde vrouw, vreemde hulp moet nemen? I n dat geval toont de wetgeving te begrijpen, dat de echtgenoote, huisvrouw en moeder een goedkoope arbeidskracht is, zoodat zij een weduwnaar met kinderen aftrek van belasting geeft om een dienstbode te kunnen betalen en eveneens voor noodzakelijk levensonderhoud aan een echtpaar niet het dubbele toestaat van datgene wat ongehuwden behoeven. zijn, wanneer een huisvrouw met kleine kinderen eenvoudig zegt. dat het haar plicht was thuis te zijn bij de kinderen en dat zij daarom niet aan de stemming heeft kunnen deelnemen. Ik ben echter overtuigd, dat dit evenzeer als een goede reden zal worden erkend, als wanneer een handelsreiziger zegt, dat hy noodzakelijk op reis moest' naar een andere provincie voor zijn zaken. nische woningen en ze worden slecht bewoond, dan zal dit niet leiden tot een goede huisvesting. Hoe spoedig ziet een mooi nieuw bouwblok met ruime vertrekken er niet onsmakelijk uit, doordat de bewoners niet weten, hoe die huizen goed en doelmatig te bewonen. E r moeten dus maatregelen worden overwogen om het hygiënii>ch bewonen te bevorderen. Dit kan vooreerst geschieden door bij de aanstaande huisvrouwen betere hygiënische begrippen aan te brengen, vooral ook op 't platteland, waar licht en lucht in overvloed t e kriigen zijn, maar de bewoners al te vaak geneigd zijn die buiten te sluiten. Daardoor, zegt men in Zwitserland, is de lucht buiten zoo frisch! gebied der sociale hygiëne bewegen, moeten betere begrippen omtrent de bewoning aan onze huisvrouwen bijbrengen. Want niet alleen in de woning zelf schuilt het gevaar. Mooie kamers met stoffige meubels, waar het toetreden van licht en lucht wordt tegengehouden door zware etoffen, zijn minstens even ongezond als kleine huisjes en verdiepingwoningen, waarvan één kamer, keurig gemeubeld, de heele week leegstaat, terwijl het gezin samenwoont in een kamer, waar men zich bij na niet bewegen kan; toestanden die èn bij den kleinen middenstand èn in arbeiders•woningen voorkomen. (Misschien nu wat minder door den •woningnood.) Is hiertegen nu niets te doen, zoolang nog niet alle huisvrouwen over deze dingen in haar jeugd zijn ingelicht? Mii dunkt van wel. I n de meeste gemeenten beetaat tegenwoordig een woningvereeniging. Deze kan nuttig •werk arbeiderswoningen zoo groot zouden worden, dat er bioscopen zouden worden ingericht en dat de huisvrouwen te veel sigaretten zouden rooken. Laat zij maar eens zien naar Washington, waar wel gebleken is dat bioscopen zeer Ten slotte nog dit. ""Wij kunnen er over klagen, het geeft niets: op de sanatoria moet men nu maar bezuinigen. Ik weet wel, men kan al die lijders niet stoppen in een sanatorium. Maar het is heel wat anders, als men op motieven van zuinigheid gaat schiften, dan dat men als regel aanneemt: de patiënt moet in het eerste begin zijn van zijn ziekte, anders komt hij er niet in. Alle deskundigen zeggen: Ook in een vrij ver gevorderd stadium van de ziekte kan men toch zijn arbeidsgeschiktheid en zijn gezondheid terugkrijgen. Door den regel aan te nemen, waar ik van sprak, gaan wij den verveerden kant uit. Wij moeten zelfs verder zien, wij moeten jorgen voor de mensciien ook als zij het sanatorium hebben «•erlaten, en wy moeten dat ook doen ten aanzien van de gezinnen, die achterblijven. Eén van de nadeelen van de verpleging in eigen gezin is dit: stel u eens in de plaats van die huisvrouw van den arbeider, die daar ziek ligt en altijd verblijft te midden van de beslommeringen en zorgen voor haar ?ezin; die niet weet hoe het huishouden zal loopen, of van den man die daar in zijn huis ligt en niets kan verdienen. Daarvoor zijn de sanatoria goed, om de menschen uit hun dagelijksche zorgen te halen, om hen afzonderlijk te behandelen. Al kunnen wij hen niet allen opnemen, het mag toch geen zucht worden om er aan te ontkomen. Het aantal sana— 7 FEBRUAR I 1922. , voorzitter van de Commissie, in wier handen zijn gesteld de inlichting-en op het adres en op een nader adres van A. Bezems, huisvrouw van A. Verkooijen, landbouwster. te Oosteind. gem. Oosterhoufc. houdende verzoek een onderzoek in te stelen naar haar klachten over het optreden van politiebeambten ( een, van A. A. Jansen, huisvrouw van G. van Diek, te Ooi, Bezems, huisvrouw van de inlichtingen op het adres en OD een nader adres van A. Bezems, huisvrouw van A. Verkooijen. landbouwster te Oosteind, gemeente Oosterhout, houdende verzoek een onderzoek in te stellen naar haar klachten over het optreden van' politiebeambten ( Ik wil er nu alleen maar de aandacht op vestigen, dat het j n ij verhei dsonderwijs voor meisjes een dubbel doel beoogt, nl. I om de kinderen op te Voeden, tot een beroep en tevens om da i meisjes Maar te maken: voor haar later leven als huisvrouw en moeder. Dus al ig het niet de ideale opleiding, welke ik zou wenBchen voor het opgroeiend meisje, zooals de toestanden zijn I aanvaard ik haar en wensch ik. dat ieder kind dat zich aan| meldt een plaats vindt op deze inrichtingen. I k doe dit echter | niet om de reden, die d© vorige geachte spreekster heeft aangegeven, nl . dat het zoo jammer is dat zich zoo weinig dienstboden aanmelden. Of wij dit bejammeren dan wel toejuichen, doet er niet toe; het. is het gevolg van de ontwikkeling der maatschappij. Het huishoudelijk werk vermindert; er wordt zeer veel van het huishoudelijk werk overgenomen door de fabriek en de werkplaats. Iedere huisvrouw, die eenmaal de wasch buiten de deur heeft gedaan, wil haar niet meer aan huis hebben; wie het niet bepaald noodig heeft neemt geen vreemde in huig en degeon. die het niet bepaald noodig heeft, zich als dienstbode te verhuren, wil arbeid, waarbij zij rekenen kan op vrije uren, waarin men zich' geheel vrij kan bewegen. Dus is het geen quaestie van ontaarding van de vrouw of wat ook; het is gewoon een gevolg van de maatschappelijke ontwikkeling; daaraan kunnen wij niets veranderen; wij hebben het alleen waar te nemen en onze maatregelen daarnaar t e treffen. ""Wanneer ik slechts herinner aan het beruchte stuk van dr. van der Linden in de Nieuwe Rotlerdarasche Courant, voelt men aanstonds met wat een verwatenheid van de zijde van sommige stedelingen over het platteland en zijn bewoners, over den heer Braat wordt geoordeeld. I n dat stuk toch vindt men de hooghartige woorden, dat alleen in de steden beschaving mogelijk is, dat de landbouwende bevolking in hoofdzaak werkt voor de stadsbewoners; zij zijn er voor ons en wij niet voor hen. Ik herinner ook aan den wraakroep van mevrouw Wijnandts—Francken in Bc Hoüandsohe llui&Vrou-JO, waarbij zij te wapen roept de intellcctueelen, de industrieelen, middenstanders, fabrieksarbeiders, huisvrouwen, leden van de Unie voor vrouwenbelangen, en zegt, dat allen zich in 1S2Ö moeten herinneren de namen van hen, dio ons een kostbaar bezit dreigen te ontnemen, het beste wat wij hebben, onze gezondheid, zcodat men er voor moet zorgen, dat geen plattelandsbewoner ook maar een enkele stem krijgt in de steden en dat de vier dozijn, die zich voor de zegekar vau boer Braat lieten spannen, zich van hem afkeeren. Wanneer men nagaat, wat in de plaats van het zegelplakken zou moeten komen, geloof ik, dat velen zullen komen tot waardeering van het zegelstelsel, die nu die waardeering niet bezitten. Men kan het stelsel van de tegenwoordige wet in stand houden en alleen het zegelplakken door den werkgever zelf laten vervallen. Men kan aan den werkgever laten betalen aan de Raden van Arbeid, die de rentekaart bewaart en de zegels plakt. Men kan ook tot een geheel ander stelsel komen, maar wanneer er geen zegels geplakt worden, zal op andere wijze premie verrekend moeten worden en dan zal er juist meer papier noodig zijn voor aangiften en loonlijsten. De huisvrouw, die op het oogenblik haar zegels plekt voor haar dienstbode, zou niet gaarne die zeer eenvoudige verrichting verruilen tegen het doen van aangiften en het opmaken van loonlijsten en het betalen tegen quitantie. Het zegelstelsel werkt voor den postdienst eenvoudig; en ook wat de mvaliditeitsverzekering betreft ia het zegelstelsel de eenvoudigste wijze van betaling. Elk ander stelsel is minder eenvoudig. De heer Duys merkt op dat ongevallen- en, ziekteverzekering er bij moeten komen; naar ik vermoed, zal de huisvrouw liever het tegenwoordige stelsel hebben. Ik sluit mij voorts aan bij hetgeen de heer Deckers heeft gezegd met betrekking tot de beperking van vier kamers bij den huizenbouw. De Minister maakt in zij n nieuwe circulaire woningen met 5 kamers eigenlijk tot uitzondering, dien kant moet het volgens hem opgaan, en woningen met 4 kamers regel. De heer Deckers heeft uitvoerig gesproken over die „mooie kamer"" in verband met groote gezinnen. I k laat daar of die vijfde kamer, dus de z.g. mooie kleine kamer, veel zou helpen voor een groot gezin. I n den regel gaat het zoo: de vrouw wil een kfmer netjes hebben; al kiijgt zij 12 kinderen, wie er in komt, wordt er uitgeworpen, d.w.z. als regel om er dagelijks in te verkeeren. Maar is daarom dat» kleine kantoortje, dat poppenkamertje overbodige luxeP Neen, dat is het niet. Wa t is het geval P De menschen hebben een kamertje, noodig, in de eerste plaats om eens iemand te ontvangen. Een groot gezin Jjan onmogelijk een kamer den geheelen dag in orde hebb'ën. Als de huisvrouw dat zonder hulp moet doen, is het voor haar onmogelijk. Er moet een kamer zijn om eens iemand te ontvangen, die wien ook van het gezin moet spreken. Daar is niet aan te ontkomen en men doet aan de huisvrouw in de arbeidersklasse heel veel leed, wanneer men haar dwingt ieder, die komt, in de gewone kamer te ontvangen. Maar in de tweede plaats is een dergelijke kamer noodzakelijk, om maar iets te noemen, wanneer er een kind is dat moet leeren en huiswerk maken. Een van de kinderen wil een beetje verder, gaat op de normaalschool en wil onderwijzer worden; dan moet er een vertrek zijn, waar het ziin werk kan doen. Ook daarvoor is een aparte, een goede kamer noodzakelijk. I k geef den heer Deckers toe, het is in zooverre een tegemoetkoming aan groote gezinnen in dit verband, maar ik betreur het zeer, dat de Minister daarop afdingt. „dat de maritale macht een caricatuur is gewor» den, dat zich niet meer thuis gevoelt in onze moderne maatschappij en er slechts op wacht, dat men het in een of ander oudheidkundig museum bijzet"". En nu moge het waar zijn, dat de ontwerpers van onze huwelijkswet weinig hebben kunnen vermoeden, dat de nood de vrouw in duizenden gezinnen zou dwingen met den man of alleen den kost te verdienen. Niet alleen in de volksklassen, waarin reeds lang de vrouw uoodgedrongen do zware driedubbele taak van huisvrouw, moeder en kostwinster op haar schouders moest nemen, doch in alle kringen der maatschappij ondervindt de vrouw den invloed van den tijd. En deze belemmeringen in ons huwclijksrecht, noch En ik zou in deze Vergadering de vraag willen opwerpen, of niemand denken kan, dat wij er een genoegen in vinden om nu meer dan honderd jaar aaneen altijd maar weer opnieuw te staan in een worsteling van macht tegenover macht, van gioep tegenover groep. Gisteren, toen wij het debat hadden oxer het huwelijk, wacht ik aan het wijze woord van Salomo: „het ware beter op den boek van een dak dan met een kijvende huisvrouw'' en dat pas ik ook toe op het kerkelijke leven. Al die verschillende groepen bij elkander in één huis is uit den aard der zaak een bron van'twist, van tweedracht, van worsteling en strijd. En die worsteling verteert in menig opzicht de baste levenjr krachten der Kerk. Wa t ons noodig is, is juist dat iedere groep ten volle zich kan uitleven en daarom zou ik niet in engen zin die toekenning van rechten willen zien toegepast, maar erkennen dat iedere groep, die zich daaruit heeft ontwikkeld, ook een recht heeft, omdat dit nu eenmaal historisch zoo geworden is. ' Ik zou het haast vermoeden, als we den geachten afgevaardigde verder booren aanhalen een woord van den spreukendichter, dat „het beter is op den hoek van een dak, dan met een kijvende huisvrouw"". Ik zal nu niet vragen: waar en wie die kijvende huisvrouw in de Kerk is, want daarover kon wel eens verschil rijzen, al vrees ik, dat er over en weer schuld zou blijken. Een ander deskundige, de heer Balk, iemand uit Noordholland, schrijft in de Enkhuizer Courant en noemt als oorzaken de lage valuta, da gunstige groei, de hoog© los- en laadloonen, voel tusschenpersonen en de eigenaardige eischen van de Hollandsche huisvrouwen. vanzelf aanleiding tot geschenken aan wie zulks niet toekomt. Dat schijnt metnam e het geval te zijn bij de Dnitsche dienstmeisjes, die in grooten getale hier komen. Iedereen, die voor een ander het pasVisum betaalt en hoort van f 3,75, geeft of dat bedrag in Hollandsch geld 6f in den vorm van 10 000 mark, en ten 'slotte steekt degeen, dien men aan een pasvisum moest helpen, het verschil in den zak. Natuurlijk zal in menig «feval wat een Hollandsche huisvrouw te veel gezonden heeft, door f 3,75 te zenden, aan doodarme familieleden ten goede komen, maar bij den tegenwoordigen geest in Duitschland >van „maak maar op"" , zal wel waar zijn wat iemand mij uit ïWestphalen scbreef, dat er van hetgeen overblijft van het pasvisumgeld, door de aanstaande bannelingen nogal eens 'een laatste vroolijke. avond wordt gemaakt. Wij behoeven /daarvoor onze schatkist niet open te stellen. Ik heb hier door mejuffrouw van Dorp weer harde economi» sche noten hooren kraken: zij had het voortdurend over economisch rendement en nuttig rendement en over bezuiniging, die komen moet. Misschien zijn dat beste eigenschappon voor een huisvrouw, maar het heeft niets te maken met de groote zaak van het onderwijs, want als het onderwijs goed wil Wij vragen geen voorrechten voor de gehuwde ambtenaressen. Wanneer zij blijken voor den dienst niet geschikt te zijn en niet in staat zijn om de dubbele taak van huisvrouw en ambtenares te vervullen, moeten zij niet gehandhaafd worden. Wa t wij echter wel vragen, is handhaving van het juiste standpunt, nl. dat alleen het dienstbelang moet beslissen, en dat wij zeer zeker man en vrouw in deze gelijke kansen moeten geven. budget van de minder gesitueerden. De zorg van de Nederlandsche huisvrouwen is uitgedrukt in het request, tot Kamer en Regeering gericht. Zoo rooskleurig staat het met de inkomsten van velen niet, dat door een verhooging van de prijzen van het schoeisel hun toestand nog zou mogen worden verslechterd. Do Minister heeft indertijd een klein bezwaar ontwikkeld, dat slechts voor enkele der gevallen geldt, maar de gestelde voorwaarden maken, dat dergelijke gevallen slechts zeer zelden kunnen optreden. Vooreerst'kan alleen in aanmerking komen iemand, die gedurende 10 jaren na het overlijden der huisvrouw het huishouden heeft waargenomen. De jongste kinderen zullen dus altijd boven de 10 jaar zijn. De man zelf moet 25 dienstjaren hebben en zal dus iemand zijn van gevorderden leeftijd. In verreweg de meeste gevallen zullen er dus geen minderjarige pensioengerechtigden zijn, maar wel oudere. Practiscli kunnen de bezwaren van den Minister dus niet den doorslag geven. .. Nu weet ik wel, dat er menschen zijn — misschien zijn er zoo ook wel leden van deze Kamer —, die zeggen; dat kunnen die meisjes thuis wel leeren. dat zal haar moeder ze wel bijbrengen. Maar ik geloof, dat dit een onjuist standpunt is. Wij hebben nu een anderen kijk dan 50 jaar geleden; om iets te noemen: de moderne woningbouw, de meisjes moeten leeren zoo'n woning te onderhouden, zooals dat tegenwoordig vereischt wordt. Ik geloof dan ook, dat dit soort nijverheidsonderwijs van een ontzaglijk groote waarde is voor al dié aanstaande huisvrouwen en de gezinnen, en het komt mij voor, dat hoe meer de Regeering dit steunt, hoe beter. Ten slotte een enkel woord over de salarissen van de leeraren bij het nijverheidsonderwijs. Er is reed<; een •vermindering ingetreden, en nu zou ik willen zeggen: laat de Minister, wien ook het peil van de opleiding voor dit vak en, wat de meisjes betreft, de toepassing van dat onderwijs voor den werkkring als huisvrouw ter harte moet gaan, niet al te zeer luisteren naar hen, die de bezuiniging op de salarissen van deze leeraren en leeraressen een vanzelf sprekenden eisch noemen. marine-etablissementen, waarvan nu op het oogenblik nog niets bestaat, ons nu vrijwel niets zal kosten. En als die eenvoudige, niet desikundige vrouwen dan hooren, dat de financieele beschouwingen er eigenlijk op neer komen, dat we alles, wat deze wet ons wil geven, op afbetaling koopen, dan zullen ze versteld staan over het slechte voorbeeld, dat ze van Regeeringswcge wordt gegeven, omdat een van de grondbegrippen voor goed en degelijk huishouden voor iedere huisvrouw steeds moet zijn: koop nooit op afbetaling; als ge daarmee begint, is de ellende niet te overzien en heel zeker nooit, wanneer ge niet de absolute zekerheid hebt, dat de golden beschikbaar zijn als de termijnen vervallen. Ik kan mij begrijpen, hoe men redeneert om die royaliteit goed te praten. Men zal zeggen, dat de serviezen en het glaswerk en die eikenhouten meubelen noodig zijn om de leerlingen te oefenen in het omgaan daarmede, maar die redeneering aanvaard ik niet. Dan zou men wel in elke huishoudschool een museum van huishoudelijke artikelen en meubelen moeten inrichten, opdat de meisjes die dingen onder handen konden krijgen. Men moet den jongen vrouwen en den meisjes de noodige vaardigheid bij/ brengen en haar vooral inscherpen, dat een huisvrouw zich bij den aankoop van huishoudelijke artikelen en meubelen op de hoogte moet stellen van de behandeling en het onderhoud er van. Men moet haar zooveel algemeene kennis en ontwikkeling bijbrengen, dat zij de raadgevingen, welke zij van anderen krijgen, kunnen toepassen. verminderd. De loonsverlaging is voor de arbeidersklasse vrijwel over de geheel© linie een feit geworden. Toch zal deze verhooging der invoerrechten, en nu denlk ik aan de gezinnen, die de mindere qualiteiten gebruiken, ook na de Nota van Wijziging per gezin minstens f 6 per jaar bedragen. Dat is niet onbelangrijk voor gezinnen, die van een steunuitkeering moeten leven, dat is niet onbelangrijk voor gezinnen, waar de huisvrouw een ontzettenden tijd van werkloosheid mee heeft moeten doormaken, dat is niet onbelangrijk voor de gezinnen van de onverwacht gepensionneerden of op wachtgeld gestelden, die geen perspectief in hun leven zien, dat is voor de huisvrouwen uit die kringen een groote verzwaring van lasten. werken, dat de huisvrouwen, die, om dit bedrag aan invoerrechten te betalen, het moeten bezuinigen op andere noodzakelijke levensbenoodigdheden, deze flottieljevaartuigen bekostigen uit haar karig huishoudgeld. Er is in de Memorie van Antwoord medegedeeld, dat bij den Minister in overweging is, om eerlijk te zijn tegenover alle groepen van de bevolking, om ook belasting van de koffie te gaan heffen. Zoo heet het in de theorie. Het lijkt zoo, alsof in de eene groep van de bevolking slechts thee gebruikt wordt, bij de andere groep meer koffie. Maar de practiik is, dat in vele gezinnen zoowel thee als koffie wordt gebruikt en het gevolg zal zijn, dat nu eerst de belastinjr op thee wordt binnengehaald en dat straks ook de koffiebelnstin? zal voljren. Dan zullen de huisvrouwen beide belastingen te betalen hebben. Zoo is de practijk van het leven, dat op net oogenblik toch voor zoovelen reeds zoo hard is. Daarom sta ik ten sterkste tegenover dit wetsontwerp en doe een beroep op mijn medeleden, om zich wel rekenschap te geven van de werking in de practijk en zich met ons er tegen te verklaren. Verder wordt gezegd, dat Dokkum niet aan de lün ligt, maar eerst door Aalsum het station kan bereiken. Mijnheer de Voorzitter! Ik meen te weten, dat Dokkuni de gemeente Oostdongeradeel als een bevriende huisvrouw mag beschouwen. Wat, zoo vraag ik. legt Oostdongeradpel in den wei» aan Dokkum, om vrij het station te bereiken? Het mag toch niet als eisch gesteld werden, dat een gemeente per se het station op eigen gebied moet hebben, om het ongestoord gebruik er van te genieten. Tal van gemeenten verkeeren in die positie. In de kringen van de groote en rijke boeren, die hun huisvrouw niet zoo direct behoeven te betrekken in den arbeid en het bestuur van hun bedrijf, kunnen de gewone huishoudscholenen pensionaten geheel voldoende zijn. Het is goed natuurlijk ook voor zulke boerinnen, dat zij het vak van haar man of één of meer onderdeelen daarvan theoretisch en practisch kennen, maar noodig is het voor haar niet. Een boer echter van het type, dat in de meeste streken de meerder-' heid vormt, behoeft een huisvrouw, die de practijk van in' ieder geval een deel, maar liefst van het geheele bedrijf kent en die de theorie van het bedrijf ook in de practijk kan toepassen. De combinatie van landbouwvakschool en huis* houdschool, waarvan het eerste type door het particulier initiatief met subsidie van het Ministerie van Landbouw is ontstaan, o. a. te Posterholt en Lierop, wenschen wij te behouden; het vakmoment vooral moet niet op den achtergrond gedrongen worden. Ik kan het zeer concreet zeggen; wanneer ik als bestuurslid van een landbouwhuishoudscnool het program zou moeten inkrimpen, dan zou ik er eer enkele detoils van kookkunst, van naaikunst. van nuttige bandwerken en waschbehandeling b. v. aflaten dan b. v. van veeteelt, zuivelbereiding, pluimveeteelt en dergelijke vakken. Een gewone Brabantsche boer behoeft een levensgezellin, die thuis is in tuin en hoenderstal — om die te verzorgen —, meer dan een, die tien verschillende puddingen in het hoofd heeft. Men leide daaruit niet af, dat ik het onderwijs in de kookkunst, in nuttige handwerken en zulke vakken niet; Zij heeft daarop recht als zelfstandig werkend lid der gemeenschap. Door de maatschappelijke ontwikkeling wordt de vrouw al meer en meer met haar werk haar huis uit- en het publieke leven ingehaald. Zij moet zich daartoe vrijelijk en veilig kunnen bewegen, in tram en trein, op straat en in restauraties. De meerdere bewegingsvrijheid van de vrouw in het publieke leven eischt dringend een dronkvrij, maatschappelijk verkeer. Maar ook de huisvrouw, die als echtgenoote van den man zich ten doel stelt, de woning te maken tot Het is waar, dat deze bevolking niet geheel aan haar lot fa overgelaten, dat door werkverschaffing — in hoofdzaakmet Regeeringsgeld — de gelegenheid wordt geopend een schamel stuk brood te verdienen. De meeste van de groote werken worden uitgevoerd in combinatie van Rijk, gemeente en provincie. De loonen zijn echter zoo gering, dat men daarvan niet kan komen tot het aanschaffen van kleeding en dekking. De heer Weitkamp heeft gesproken over loonen van f 650 per jaar. Inderdaad heb ik gegevens, dat een gemiddeld loon van 12 tot 13 gulden per week nog geflatteerd is. Zoo bracht een flink arbeider het nooit verder dan tot 8 a 9 gulden, waarvan dan nog een gedeelte afgaat voor menage en den keetbaas. Voor menig gezin blijft niet meer dan 5 a 6 gulden over. Van zulk een loon kan zelfs de knapste huisvrouw haar gezin niet onderhouden. Toch drukt de last der werkverschaffing zeer zwaar óp de gemeenten, zoo b.v. op Emmen, een noodlijdende gemeente van 26 dorpen, die 25 pet. bijdraagt in de loonen der werkverschaffing. De heer van Ravesteijn heeft de opmerking gemaakt, dat hierbij alleen economische overwegingen een rol spelen. Dat is vooral het geval met het rapport van de meerderheid van de Tijdcommissie, waarin wordt gezegd: wanneer het alleen gold overwegingen van genoegen, zou men niet tot het opleggen van zulk een last mogen overgaan, maar het gaat hier hoofdzakelijk om economische voordeelen. Ook in verschillende adressen en bij de economen in deze Kamer vervult dat argument een groote rol. Het adres van de Vereeniging van huisvrouwen en van andere vereenigingen gaat uitsluitend in die richting. Ik wil daartegenover alleen maar verwijzen naar het vernietigende geschrift van dr. Lulofs over de becijferingen van Ook de thans bij velen spreekwoordelijk geworden inkrimping van de Staatsbemoeiing is nog geen eigenlijke bezuiniging. Wanneer men maatregelen, die eigenlijk noodzakelijk zijn, niet neemt, is dat niet hetgeen men onder eigenlijk bezuinigen moet verstaan. Men kan het besparing noemen, maar het is niet, wat een Hollandsche huisvrouw verstaat onder bezuiniging. Ik acht dat billijk; ik ken van die gevallen, waarin een zuster van een dergelijken ambtenaar op grond der oude i regeling nog pensioen geniet; maar als men bedenkt, dat het mogelijk is, dat degeen, die gedurende vele jaren de plaats der huisvrouw heeft ingenomen, bij overlijden van haar bvoeder, arm en onverzorgd achterblijft, terwijl zij weet, dat gedurende al die jaren voor dat pensioen is gestort, dan acht ik dat zeer treurig en moet ik er tegen opkomen, dat hier gesproken wordt van het uitdeelen van gunsten, als wordt voorgesteld het pensioen oan die zuster uit te keeren. f 5,87*. De hulphouwers verdienden in 1921 f 7,44, in 1923 f 6,40, in 1924 f 5,58; dit zal thans worden f 5,21. De stutters en sleepers dalen van f 7,30 tot f 4,71, de sleepers boven 18 jaar van f 5,82 tot f 3,74. Dat zijn toch verschrikkelijke cijfers. Men moge het voorstellen als een fataliteit, waaraan niets te doen is — makkelijk voor ons, die straks naar huis gaan en er verder niets van bemerken —, voor de menscheu zelf is het verschrikkelijk. De houwers vormen een zeer kleine minderheid van de mijnwerkers: 1 op 6 of 7. Laten •wij de waarheid onder het oog zien: de groote meerderheid is op het randje van de armoede. Het hangt van individueele factoren af: hoeveel kinderen er zijn, dat de eene huisvrouw economischer is dan de andere, maar bij een dergelijke loonsverlaging moet een ontzaglijke inzinking van het levenspeil dezer ging van huisvrouwen, te Leiden, tot verwerping van het te krijgen . D e huisvrouwen zullen Vliegen zegenen. Ook de echtgenooten der huisvrouwe n zullen Vliege n zege Het staat in de tweede praats vast, dat onder de stedelijke bevolking, hoewel een groot gedeelte zich aangetrokken gevoelt tot den zomertijd, ook vele tegenstanders daarvan zijn. Wanneer men A-ragen zou aan de huisvrouw van een arbeider, die zelf voorstander van den zomertijd is, of zij ook behoort tot de voorstandsters. dan zou ik met gerustheid het antwoord durven afwachten, het zou ontkennend luiden. Het staat in de tweede praats vast, dat onder de stedelijke bevolking, hoewel een groot gedeelte zich aangetrokken gevoelt tot den zomertijd, ook vele tegenstanders daarvan zijn. Wanneer men A-ragen zou aan de huisvrouw van een arbeider, die zelf voorstander van den zomertijd is, of zij ook behoort tot de voorstandsters. dan zou ik met gerustheid het antwoord durven afwachten, het zou ontkennend luiden. Het scheen mij onjuist, als alleen mannen zouden protes- ! teeren tegen dit ontwerp, dat toch ook zoozeer de belangen | schaadt van een overgroot deel der vrouwen, en wel van de huisvrouwen met een kleine beurs. Helaas, thans be- \ hoort de meerderheid der huismoeders meer of minder tot j deze categorie. e vrouwen van onderofficieren, van wier inkomen zelfs 30 j pet. dreigt te worden afgenomen. Maar bovenal denk ik j aan de nog zwaarder met zorgen overladen huisvrouwen, j wier mannen in vrije beroepen door de malaise broodeloos • De zijn geworden, en aan de huisvrouwen der werkloozen. Als pendant wil ik daartegenover stellen de overbelaste huismoeder, die, worstelend met een tekort aan huishoudgeld, zich uitslooft om aan alle leden van het gezin behoorlijk voedsel en kleeding te verschaffen. Dit keer is het niet de beroepsarbeidster, doch de stille huisvrouw, die door de daad der tariefsverhooging dezer Eegeering zwaar Deze Eegeering is voor de vrouwen wel een zeer hardhandige leermeesteres in de politiek. Telkens dwingt ze door slagen ook de meest onverschillige Staatsburgeres tot belangstelling in de politiek. Thans zullen de huismoeders in haar huishoudgeld de funeste gevolgen van deze tariefsverhooging ondervinden. Naarmate haar gezin grooter en haar beurs kleiner is, des te harder zullen de gevolgen in deze voor haar en haar gezin zijn. Deze lasten zullen toch, zooals de meeste indirecte belastingen, geenerlei rekening houden met de draagkracht van dengeen, die ze heeft te Detalen. Moge ook als regel de man de kostwinner zijn. het is toch de taalk der huisvrouw om voor het huishoudgeld zooveel mogelijk voor zoo weinig mogelijk voor het gezin te verwerven. Zij is voor de behoeften van het dagelijksch leven de voornaamste koopster van toonbanlkartikelen, d. w. z., volgens de Memorie van Toelichting, die artikelen, die zonder verdere bewerking voor gebruik gereed zijn, breidt dan oolk de Eegeering de toonbankartikelen uit tot de ongewone grenzen van doodkisten, closets, enz., artikelen, die het gewone budget der huisvrouw niet zullen verzwaren. Het is de huismoeder, die, zooals de Minister van Financiën in het groot voor de Staatshuishouding, in bet klein voor het huishoudelijk budget een sluitende begroo» ting moet maken. Dat wil in deze tijden, nu schier in elk gezin de inlkomsten van den huisvader zoo sterk zijn verminderd, zeggen, dat ook het overgroote deel der huisvrouwen weer, als de Minister van Financiën, moeten bezuinigen. Maar zij moet dit doen door inkrimping der uitgaven, meest tot het allernoodigste. Zij kan immer» niet. zooals de Minister van Dit is een voorbeeld uit vele. Hoe zal die huisvrouw, ondanks de stijgende duurte, van 'den veel geplaagden huisvader verhooging van huishoudgeld kunnen verwachten ? En toch zijn er in elk gezin posten, die onverbiddelijk moeten worden betaald. Ik noem slechts huishuur, belasting, schoolgeld, doktersrekening, enz. De huisvrouw zal, rekening houdend met het verminderd inkomen van den man De huisvrouw met het beperkt huishoudgeld zal tot haar schrik gewaar worden, dat stuk voor stuk, dat ze in den winkel koopt, zelfs de allereenvoudigste levensbenoodigdheden, als b.v. borstels, kleerkloppers, Maggiblokjes, duurder worden, misschien zelfs veel meer dan gemotiveerd kan worden door de verhooging van invoerrechten. Laat ik enkele voorbeelden noemen. Wil een andere huisvrouw haar personeel inkrimpen en bezuinigen door de wasch in huis te doen in plaats van naar buiten te zenden, opnieuw staat daar, als met een dreigend zwaard, de Minister van Financiën, die de aanschaffiug van de benoodigde werktuigen voor Ik herinner hier aan het woord van den heer van Gijn, die gemeend heeft, dat het wetsontwerp een beleediging zou zijn voor de huisvrouw, omdat er door de wetgeving wel rekening wordt gehouden met de groote producenten, maar de vrouw door haar als economische non-valeur wordt beschouwd, voor wie al wat zij noodig heeft voor haar bedrijf, getroffen wordt door het tarief. Mijnheer de Voorzitter! Waar ik thans als huisvrouw voor de huisvrouwen een beroep heb gedaan om den levensstandaard niet duurder te maken, wil ik bij deze gelegenheid ook wijzen op het adres van de Nederlandsche Vereeniging van Huisvrouwen en Ik wil hier ook de aandacht vestigen op de tegenovergestelde meening van den heer Snoeck Henkemans. Zijn voorbeeld, dat nl. de verhooging van de belasting op de thee niet geleid heeft tot de verhooging van den theeprijs, is echter niet gelukkig. Ik ben er van overtuigd, dat hij zeer veel verstand zal hebben van sommige andere artikelen, maar ik meen, dat hij met de prijzen van de huishoudelijke artikelen minder op de hoogte is dan wij, huisvrouwen. En elke huisvrouw kan u dadelijk zeggen, dat onmiddellijk na de verhooging van de theebelasting de prijs van de thee naar boven is gegaan. De Nederlandsche Vereeniging van Huisvrouwen wijst er in haar adres op, dat: Zij dringen dan ook aan op verwerping van dit ontwerp. Mijnheer de Voorzitter! Mijn bezwaren tegen dit ontwerp zijn velerlei. Ik meen, dat door aanneming het algemeen belang geschaad zal worden. Doch ook het feit, dat de lasten voor de huisvrouw, die reeds gebukt gaat onder zorgen nog weer verzwaard zuilen worden door dit tarief, maakt, dat ik mijn stem niet zal kunnen geven aan dit ontwerp. Indien men dan ook eens een vergelijking wil maken tusschen hetgeen de huisvrouwen uit het volk en de rijken in Engeland betalen voor tabak, thee, cichorei, koffie, cacao, bier, suiker, wijn, gedistilleerd, jam, vijgen, pruimen en druiven en hetgeen dezelfde categorieën hier in Nederland betalen voor de in het tarief genoemde goederen, dan zal men zien, dat de Nederlandsche huisvrouw heel wat beter af is dan de Engelsche, die leeft onder het tarief, ten voorbeeld gesteld door den heer Dresselhuys. Ook voor den landen tuinbouw durf ik de vergelijking gaarne aan. Als de heer van Gijn den boer opgaat, dan moet hij maar eens vragen of zij, wanneer wij te werk gingen volgens het Engelsche tarief, dan minder zouden moeten betalen dan thans onder dit tarief. Ik denk, dat de landbouwers zoo min als de huisvrouwen zouden willen, ruilen. Volgens de opgave van den heer Dresselhuys zijn de inkomsten uit de invoerrechten op de zoo juist genoemde artikelen in Engeland geraamd op 140 millioen pond sterling, d. i'., het pond sterling tegen f 11,50 gerekend, dus ruim 1610 millioen gulden. De bevolking van Groot-Brittannië was volgens de laatste volkstelling iets minder dan 43 millioen. Per hoofd verwacht men dua van Ik geloof vooralsnog, dat Eet .juister is om te zeggen, dat wij een tarief moeten hebben als wij hebben, ten einde onzen internationalen handel, onzen boeren, onzen huisvrouwen, voor wie mevrouw Bakker—Nort het heeft opgenomen, het Engelsche tarief te besparen. Ik wil dan ook wel eens van de leden van den Vrijheidsbond hooren, of zij, dit tarief bestrijdende, het Mijnheer de Voorzitter! Indien alleen tegenstanders van dit wetsontwerp hadden gesproken, zou er voor mij geen reden zijn geweest het woord te vragen. Ik kan mij immers volmaakt vereenigen met wat door mijn mannelijke partijgenooten in deze Kamer is gezegd en in het algemeen ook met wat door de overige sprekers ter linkerzijde is gezegd, in het bijzonder met het betoog van mevrouw Bakker—Nort, die in haar redevoering aantoonde, dat de verzwaring van lasten, die als gevolg van aanneming van dit wetsontwerp op ons volk zal komen te rusten, vooral zal drukken op de Nederlandsche huisvrouw. Het heeft mij teleurgesteld, dat de besliste tegenstanders van dit wetsontwerp alleen ter linkerzijde schijnen te zitten. Het is voor mij een teleurstelling, en het is ook wel opvallend, omdat toch met den besten wil der wereld in dit voorstel niets ontdekt kan worden, dat doet denken aan de erkenning van Gods gezag ook in het Regeerbestel. De eenige spreker, die hier Gods bestel heeft aangehaald in zijn rede, is mijn geachte voorganger, de heer Kersten, maar hij deed dat niet in verband De huisvrouwen in de groote gezinnen zullen het gelag moeten betalen en de bedragen moeten leveren, die volgens de Regeering de begrooting sluitend moeten maken, volgens den heer van der Heuvel de kapitaalvorming moeten bevorderen. Mijnheer de Voorzitter! Ben ik dan niet bezig met de behandeling van het tarief, als ik de bezwaren tegen de invoering van een tarief op zich zelf en tegen_ de tariefsverhooging op dit oogenblik aantoon? Ik zou niet _weten, wat dan^eigenlijk wel hier aan de orde zou mogenzijn. De heer van Vuuren aan de overzijde heeft geruimen tijd besteed aan het vraagstuk van de ontwapening; waarom zou ik dan in verband met deze voorstellen niet mogen wijzen op de nooden van het niet bezittende deel der bevolking en het aandeel, dat de huisvrouwen in de lasten zullen dragen? Mijnheer de Voorzitter! Dat leert ons reeds de ervaring betreffende de prijsstijging van de artikelen, die niet onder dit wetsontwerp vallen. Nu zullen daarbij nog komen do lasten ten gevolge van de prijsverhooging der artikelen, die wèl daaronder vallen. Niets duidt er op, dat de Begeering op maatregelen zint tegen de stijging van den prijs dei' binnenlandsche producten. Integendeel worden maatregelen voorgesteld, welke ook de buitenlandsche artikelen zullen verhoogen; ik heb dus het volle recht te zeggen, dat de nood, waarin de meeste huisvrouwen in ons land verkeeren sinds jaren, eigenlijk reeds sinds het uitbreken van den oorlog. toen zij te worstelen kregen met duurte en schaarschte en die verhoogd is geworden ten gevolge van de werklooshei. 'en de salarisvermindering, geen einde schijnt te nemen o:> integendeel steeds verzwaard dreigt te worden. verkrijgt het woord tot toelichting van zijn amendement en zegt: Mijnheer de Voorzitter! Onder dezen post komen voor de allereenvoudigste werktuigen, die ook de allerarmste huisvrouw noodig heeft en waarvan het gebruik medewerkt tot bevordering van de reinheid. Ongetwijfeld is er onder schuiers en borstels heel veel luxe, maar ik stel nu voor om niet te belasten die borstels, schuiers, kwasten, enz. die elke versiering missen. De meeste van die voorwerpen worden gebruikt in het huishouden, en waar een huishouden op eenigszins ruimen voet is ingericht, zullen die voorwerpen ook eenigszins versierd zijn. Zij worden echter ook gebruikt in het armste gezin en dan zullen het dingen zijn zonder eenige versiering. In dat geval zou ik die borstels vrijgesteld willen zien. I k kan mij voorstellen, dat de Minister technische bezwaren maakt, maar het is zeker mogelijk, hetzij bij jurisprudentie, die zich in de praotijk kan vormen, hetzij door aanvulling van bijzondere bepalingen, door een nadere omschrijving, deze voorwerpen hieruit te nemen. Het principe van het amendement is dus, dat de allereenvoudigste werktuigen, die de huisvrouw noodig heeft om de Geldelijk verlies is hier niet, want, zooals ik zeide, tegenwoordig zijn die garens in den regel vrij. Het is waar, dat er draad, koord en snoeren zelfs bij zijn, maar dat is van niet zoo groote beteekenis, terwijl van zeer groote beteekenis is, dat aan de huisvrouw, vooral aan die, die voor een groot gezin te zorgen heeft, geen nieuwe last wordt opgelegd. Het betreft hier een artikel, dat of in het bedrijf in engeren zin, of in het bedrijf van de huisvrouw gebruikt wordt. In het eerste geval is het invoerrecht nadeelig voor de nationale industrie en, ook van protectionistisch stand Mijnheer de Voorzitter! Ik heb gemeend, dat, waar de Minister alle hulpmiddelen van bedrijf wil vrijstellen, daarmee op gelijke lijn mogen worden gesteld de hulpmiddelen van de huisvrouw, die haar functie niet kan uitoefenen, als de onder dit volgnummer genoemde artikelen niet gemakkelijk onder haar bereik vallen. Daarom zou ik het jammer vinden, als zij duurder werden door verhooging van het invoerrecht. Ik heb niet gepleit vrijstelling van elk invoerrecht, maar alleen handhaving van de 5 pet. Deze artikelen, ma(tpn- en kleerkloppers, ladders, en dergelijke, zijn hulpmiddelen voor de huisvrouw, ter bevordering van de reinheid in huis. En er is er niet één onder, dat kan worden beschouwd als luxe. Ik meen, dat voor de kleine producenten, die haar functie in huis moeten uitoefenen, dezelfde regel moet gelden als voor de groote producenten. king speciaal tot stofzuigmachines noodig is. De stofzuigmachine maakt het der vrouw mogelijk om haar woning knap te houden óók als zij geen dienstbode kan houden of niet genoeg dienstboden om op de ouderwetsche wijze de woning stofvrij te houden. Men Bcan het stofzuigen ook van buiten uit door stofzuigmachines — ik noem als voorbeeld Klenus! •— doen geschieden en dan zijn de machines zóó zwaar, dat zij vrij zijn. Want dan is het productie. Waarom dan de huisstofzuiger niet? Vooral voor vele nouveau-pauvres, met wie wij veel medelijden moeten hebben, die geen dienstbode meer kunnen houden, dank zij Russische, Oostenrijksche en ook sommige Hollandsche papieren en die voor ruw werk niet geschikt zijn, is de huiselijke stofzuigmachine een uitkomst. Het is dus alleszins billijk om de werktuigen voor het stofzuigen niet slechts vrij te stellen, als zij zeer groot en zwaar zijn en in een bedrijf worden gebruikt, doe1' óók, als ze licht zijn en door de huisvrouw deze productieve arbeid zelf wordt verricht. Zij leidt er toe, dat men wel die arbeidsmiddelen onbelast laat. wanneer ze in het bedrijf van een waschinrichting gebruikt worden, terwijl men ze met 8 pet. belast, wanneer ze gebruikt worden door do huisvrouw, die toch waarlijk niet uit weelde de wasch binnenshuis doet, of door de vrouw, die, evenmin uit weelde, dit werk voor andere vrouwen verricht. In alle gemeenten, waar voor de minvermogende huisvrouwen geen goedkoope waschinrichting bestaat — en dus in verreweg de meeste gemeenten—, zal deze tariefsherziening ten gevolge hebben, dat dit invoerrecht speciaal en biina geheel op de minvermogenden drukt. Er waren twee gronden, de eene is reeds aangevoerd door 'den heer IJzerman, dat de in post 83 genoemde artikelen hulpmiddelen zijn in de huishouding voor elke huisvrouw, ter bevordering van de reinheid en de hygiëne. Er is nog een ernstiger grond, nl. dat deze artikelen de hulpmiddelen zijn voor de arme waschvrouw, die het brood voor haar gezin moet verdienen met deze hulpmiddelen. Weer op dezelfde gronden als bij volgnummer 56 meen ik, dat deze artikelen niet zoo zwaar mogen worden belast. Ik heb niet algeheel» vrijstelling bepleit, omdat ik weet, dat de Minister uit dit ontwerp een verhooging van inkomsten verwacht en dit dus geen kans van slagen heeft. Ik heb dus een zeer bescheiden amendement voorgesteld, om het tarief van 8 pet. te brengen op ö pet. en hoop, dat de Minister daarmede zal kunnen meegaan. Het gaat hier echter niet alleen over de huisvrouwen, maar ook de kleine producenten, de kleine waschbaas en de kleine waschvrouw, zijn hierbij in sterke mate betrokken. De Minister zal zeker niet zeggen, dat die personen, die het bedrijf in het klein uitoefenen, den mangel consumeeren. Mijnheer de Voorzitter! Naar aanleiding van het amendement, ingediend op dit volgnummer door mevrouw Bakker—Nort, zou ik gaarne een enkel woord willen zeggen. Ik zelf voel er ook voor, om de huisvrouwen hierin te gemoet te komen: mangels, waschmachines, wringmachines zijn toch hulpmiddelen, die in vele huisgezinnen worden gebruikt, vooral in die van minder welgestelden, waar de wasch geheel in huis wordt behandeld. De personen, die deze aitikelen koopen, koopen ze voor eigen gebruik, en deze uitgaaf vordert een belangrijk bedrag, zoodat de vermeerdering der kosten met 3 pet. dan ook zeker door hen zal worden gevoeld. verkrijgt het woord tot toelich•ting van het amendement en zegt: Mijnheer de Voorzitter! Door den Minister wordt voorgesteld 8 pet. te heffen van al deze machines, waarvan vooral de naaimachines ook in de eenvoudigste huishouding worden gebruikt, hetzij voor eigen gebruik, hetzij voor betaalden arbeid, als kostwinning van de huisvrouw. De berichten, die ik ontvangen heb, zijn van dien aard, dat tal van machines, die door de fabrikanten worden gebruikt, ook nog onder het recht zouden vallen. Mij kan dat op zich zelf niet schelen; als de Minister de huisvrouwen belast, kan hij mijnentwege ook de fabrikanten belasten. Te recht eindigt Singer met de vraag, of nu van deze reeds overbelaste tobbers ook Het komt mij voor, dat er geen enkel redelijk_ motief Is, om, terwijl men naaimachines, die in de industrie gebruikt worden, vrijlaat, de eenvoudige naaimachines van de huisvrouw en van de naaister te belasten. in post 91 het recht terugbrengen tot 5 pet. Ik zou zoover niet willen gaan, maar ik zou toch een goed woord willen doen voor de huisvrouwen, die de z.g. hand- en trapnaaimachines in het gezin gebruiken. Ik kan mij aansluiten bij hetgeen wordt voorgesteld in het amendement-van der Waerden, dat juist op die naaimachines betrekking heeft. Ik geloof, da t het wenschelijk is, waar de huisvrouw zooveel goed thuis moet naaien, dat het materiaal, dat zij daarvoor noodig heeft, die Mijnheer de Voorzitter: Ik zou den Minister willen verzoeken, bij dit volgnummer het recht van 8 pet. te brengen op 5 pet. Gisteren is bij artikelen als wasch- en wringmachines hetzelfde gebeurd, en later ook bij de naaimachines. Ik geloof, dat er aanleiding is, deze drie posten over denzelfden kam te scheren en daarvoor hetzelfde percentage te bepalen, omdat ook van de in d&zen post genoemde artikelen geldt, dat zij veel gebruikt worden door huisvrouwen, die het niet zoo goed betalen kunnen, en door de kleine industrieelen. Mijnheer de Voorzitter! De Minister heeft tegen mijn amendement slechts één bezwaar geopperd: het neemt een te grooten hap uit het tarief weg. Ik zal mijn •verdediging van de vorige week niet herhalen, maar moet volhouden, dat waar het hier juist betreft een echt volksartikel, dat in groote hoofdzaak vrij was en er alleen een recht van 3 pet. op een deel der garens werd geheven, dat kan blijven krachtens art. 43, ik niet anders voorstel dan den bestaanden toestand van dit oogenblik te handhaven, omdat wij hier te doen hebben met een volksartikel in den meest letterlijken zin van het woord; de naaigarens van de huisvrouw, van de allerarmste naaister, breikatoen, dat in ieder huisgezin dagelijks moet worden gebruikt en het meest in de armste huisgezinnen, omdat men daar zijn kousen meer zelf breidt dan in de meer gegoede gezinnen. Dat spoedig een nieuw wetsontwerp op het middelbaar en voorbereidend hooger onderwijs bij de Kamer zal worden ingediend, kan mij alleen verheugen, wanneer dit ontwerp brengt een betere regeling voor de middelbare meisjesscholen, waardoor de opvoeding van het meisje meer kan worden gericht op wat juist ook deze Regeering wenscht, namelijk haar opvoeding tot ontwikkeld huisvrouw en moeder, terwijl daarnaast de alom openstaande gelegenheid voor haar blijft beslaan, om, in welke richting zij ook wenscht, door te studeeren. Ik wacht dus met belangstelling dat ontwerp af en hoop, dat door het toekennen van rechten aan het einddiploma die middelbare meisjesscholen een nieuwe bloeiende toekomst te genioet zullen gaan. qualiteit weet na te bootsen, dat vroeger elke huisvrouw kon onderscheiden wat linnen en wat katoen was, maa r dat men tegenwoordig, door een verdikking van den draad, katoen zoo kan maken , da t iemand, die er geen verstand van heeft — da t heeft bijna niemnnd; alleen de experts hebben dat — het verschil niet kan zien. Daardoor kunnen de vrouwen er geen oordeel over hebben en laten zij zich gemakkelijk iets van minder qualiteit en iets, da t van andere grondstoffen is vervaardigd, in de handen stoppen. Mevrouw de Vries—Bruins wees ook op de dikwijls misleidende namen , bijv. dien van „graslinnen"" , een stof, die geen draad linnen bevat, en „zuiver graslinnen"", een stof, welke evenmin iecs me t linnen te maken heeft. Verder vestigde zij er de aandach t op, dat men dezelfde nabootsing heeft gekregen tusschen wol en katoen, katoen, dat zoo wordt gemaakt, dat het op wol gelijkt en als zoodanig wordt verkocht, terwijl men slechts me t behulp van een microscoop de vervalsching zou kunnen nagaan, wat geen enkele koopster doet. Wij krijgen hetzelfde met de kunstzijde en waar mevrouw de Vries—Bruins vroeg om in de Warenwet enkele bepalingen op t e nemen , waarin de grondstoffen nader werden omschreven, zou ik haa r betoog ten sterkste willen ondersteunen, want juist de min koopkrachtigen zijn hier natuurlijk de slachtoffers. I k wil in dit verband de aandacht vestigen op een rapport van burgemeester en wethouders van taak kunnen verrichten van huisvrouw en moeder te zijn, en moeten die vrouwen nu maar steeds afhankelijk blijven Verder heeft de heer de Gijselaar iets voorgelezen van een Turksche dame, die feministe is en zegt, dat als zij doet wat zij als zoodanig doen moet, aan ma n en gezin niet kan geven wat hun toekomt. Ik zou daartegenover willen stellen, dat mijn eigen echtgenoote, zoolang ik het onuitsprekelijk geluk heb met haar getrouwd t e zijn, zich ook heeft gegeven aan de socialistische beweging op dezelfde manier als ik, hoewel zij niet uit spreken is gegaan. E n dan kan me n wel zeggen, dat zulk een vrouw niet kan zijn een huisvrouw, een gade voor den echtgenoot en een goede moeder voor de kinderen, Mijnheer de Voorzitter, ik stel tegenover die Turkin een echte Hollandsche huisvrouw, die haar kind op uitstekende wijze heeft opgevoed en die tegenover haar ma n nog zoo is, dat ik kan zeggen, dat wij, hoewel ik de veertigjarige bruiloft achter den rug heb, nog in de wittebroodsweken zijn. He t ligt dus aan de Turkin en niet aan het feit van deelnemen aan maatschappelijken arbeid, hetgeen een vrouw niet verlaagt maa r verhoogt, hetgeen haar op een hooger plan brengt en haar juist goed kan doen inzien wat haar plichten zijn als vrouw en moeder voor haar ma n en haar gezin. iedere huisvrouw van eenige ontwikkeling en ervaring in staa t was, om b.v. linnen van katoen te onderscheiden, tegenwoordig is dat niet meer het geval en moet men bepaald deskundige zijn, om een betrouwbare onderscheiding te kunnen maken . Niet alleen door een gecompliceerde bewerking, waardoor b.v. de draad zelf een heel ander aanzien krijgt, ook op andere manieren tracht men den kooper t e doen gelooven, dat hij me t een product van grooter waarde te doen heeft, dan in werkelijkheid het geval is, o.a. eenvoudig door een misleidenden naam. Iedere huisvrouw kent b.v. den naa m van de grondstof „graslinnen "" en velen meenen, dat Het vorige jaar moesten ongeveer 2000 meisjes worden afgewezen. Misschien zijn het er nog wel meer geweest. Niet alle directies hebben toch nauwkeurig aanteekening gehouden van die afwijzingen. De groote drang naar deelneming aan dit onderwijs bewijst niet alleen, dat het voldoet aan de eischen voor een behoorlijke theoretische en practische opleiding van de docenten, en van de a.s. huisvrouwen voor de gezinstaak, maar ook, dat dit vakonderwijs, dat thans circa een halve eeuw bestaat, vooral de laatste tien jaar een groote vlucht heeft genomen. Uit de cijfers blijkt, dat het aantal leerlingen, dat in 1918 bedroeg 16 341, in 1924 ongeveer tot het drievoudige was gestegen en 49 456 beliep, terwijl daarbij rekening dient te worden gehouden, dat het stopwetje oorzaak is, dat een groot aantal leerlingen moest worden afgewezen. I k vraag alleen: leven wij hier niet in een wonderlijk land, dat de practisch en theoretisch best onderlegde huisvrouw uitgesloten is van het geven van onderwijs aan de a.s. huisvrouw? Mijnheer de Voorzitter! Zelfs degene, die niets voelt voor het recht ook der gehuwde vrouw op vrije arbeidskeuze, moet toch begrijpen, dat uitsluiting van gehuwde huisvrouwen, speciaal bij dit onderwijs, dat voor een groot deel bestemd is voor a.s. huisvrouwen, schadelijk is voor het onderwijs. E n aanleiding geeft. Speciaal voor vakken, waarin maa r enkele uren wordt les gegeven en vallende op het gebied, dat zoo graag aan de huisvrouw wordt afgestaan, werkt dit verbod belemmerend. Op deze wijze worden vaak de mees t geschikte leerkrachten geweerd bij onderwijs, waar ervaring in huis en huisgezin van groot nu t kan zijn. Moge de Minister hier me t het toestaan van uitzonderingen niet t e karig zijn. „I k heb toen geteekend, niet wetende, dat het voor instemming tot uitbreiding van Breda was. Mijn zoon, Johannes Seebregs, oud 20 jaar, en mijn dochtertje, Maria Seebregs, oud 14 jaar, hebben ook geteekend. De namen van : Josephus de Visser, oud 79 jaar, en van diens huisvrouw Adriana Verweijmeren, oud 77 jaar, wonende alhier Vestkant n°. 21 , plaatsten Snijders op de lijst, om reden de oude menschen niet konden schrijven. Ook tegen deze menschen zeide Snijders, dat het voor verbetering van den weg was; over de uitbreiding van Breda sprak hij niet. "" een ordebroeder is. Maar, Mijnheer de Voorzitter, om de predikanten op Curacao met hun dappere huisvrouwen en hun huisgezinnen nog minder te salarieeren dan genoemden ordebroeder, dat is toch een houding, waarvan ik niet twijfel, of Zijn Excenlentie de Minister zal, zoodra naa r zijn aandacht er op gcvestigd is, het schrijnende gevoelen. Ik heb al eens in overweging gegeven aan de intendance een, commissie van advies toe te voegen, bestaande uit een paar flinke huisvrouwen, me t ervaring van de verzorging van oen groot aantal personen, in gestichten bij voorbeeld. Over alles, wat de materieele uitrusting van den troep en de huisvesting van de soldaten betreft, zouden de manne n werkelijk veel kun nen leeren; laat men eens erkennen, — dat doet men in he(J huiselijk leven toch ook wel —, dat vrouwen op dergelijke zaken een beteren kijk hebben. Waarom nu niet eens uitgezien naar die hulp ? twee'huisvrouwen zouden zitten. Mijnheer de Voorzitter! De Ik zeide het reeds: ook het niet aanvoelen van den veranderden smaak van de menschen is een der voornaamste factoren. Het is toch in de laatste jaren zoo. dat ook een arbeidersgezin niet meer naar een winkeltje in een achterbuurt gaat om wat stoelen, een tafel en borden te koopen; ook daar is langzamerhand eenige smaak gekomen voor wat fatsoenlijker uitziend, eenigszins artistiek meubilair, en zoo gaat het ook met het aardewerk. De verkoop van gewone witte borden is zeer achteruitgegaan; men is gaan vragen naar dingen van smaak, zij het dan soms ook wansmaak, als het maar iets is, waarmee de huisvrouw wel eens kan geuren. Wil men nu aan het groote publiek blijven verkoopen, dan moet men dat begrijpen. In Maastricht bleef men echter als maar wit maken, in plaats van het pubdiek te bevredigen. te hechten aan de opleiding voor de huisvrouw, da t ik geen uitsprak, maa r klaar de bevestiging, dat de Overheid metterdaa d het zwaard van boven gegeven is, opdat zij, als Gods dienaresse, de gerechtigheid Gods op aarde zal beoefenen. E n wanneer Pilatus ' huisvrouw in den droom vermaand wordt, is he t niet daarover, dat Pilatus geen doodvonnis mag vellen, maa r bepaaldelijk en nadrukkelijk: He b toch niet me t dien rechtvaardige te doen. toekomstige huisvrouw Alida Leevend in voorbeeld kunnen strekken. De plaats, welke God de vrouw toegekend heeft, is een hoogere en edeler. Haa r plaats is in het gezin. Tot dit Bijbelsch standpun t hebben wij terug te keeren. Maar al te zeer toch is dit verlaten en is de vrouw in haar heiligste roeping veracht. Haa r hoogste eer ligt daarin, dat zij huisvrouw en moeder is. Men heeft Ik weet niet, of dit zoo'n belangrijk punt is en of wij in Nederland daar zoo bloedig om verlegen zitten. Men houde het mij te n goede — ik weet niet alles —, doch naar mijn meening geloof ik, da t er eigenlijk niet zooveel moeite gedaan behoeft te worden om de manne n ook in dezen weer te verdringen. I k meen, dat me n eiken dag kan opmerken, dat het al meer en meer voorkomt, da t de vrouwen op verschillende plaatsen de mannen verdringen, die maa r werkloos worden. Als de Minister dit doet, heeft het ten gevolge, dat de vrouw de plaats gaat innemen van den man . Ik geloof, dat geen goede, degelijke huisvrouw zal mededingen naa r de betrekking van burgemeester. Dat is mijn bescheiden opmerking. I k spreek natuurlijk in dezen meer over het platteland. I k geloof, dat me n buitengewoon weinig mededinging zou hebben van de vrouwen van het platteland. Ik geloof, dat bijna al die vrouwen, op een kleine uitzondering na, die dingen afkeuren. , Ik heb menige boerenvrouw hooren zeggen : laten zij zich laten : opleiden voor huisvrouw. Elke vrouw wenscht in de toekomst ! te huwen. Enkelen natuurlijk niet. Wanneer zij in het huisgezin komen, wat kunnen zij dan ? Laten zij zich bepalen tot datgene, I waarvoor de vrouwen zijn aangewezen; laten zij niet in de schoenen van den man willen staan. Wa t de benoeming aangaat van burgemeesters, zijn er vele malen klachten geuit, dat vaak de qualiteit van degenen, die benoemd worden, wel eens wat te wenschen overlaat. Dat 'hebben wij vooral in Zuidhollnnd, omdat wij in de omgeving van den Haa g een overvloed van ambtenaren hebben, die buiten betrekking zijn. Nu hebben wij daarover wel eens t e klagen in de laatste jaren. He t is menigmaal gebeurd, dat verschillende dorpelingen eenparig, niet in verband met die mij overblijft, willen gebruiken om nog eens te wijzen op den m. i. mallen toestand, dat bij het nijverheidsonderwijs de meest ervaren en deskundige, huisvrouwen van het doceeren zijn uitgesloten, omdat ook voor de leeraressen bij het huishoudonderwijs de bepaling van ontslag bij huwelijk geldt. Na hetgeen mejuffrouw Westerman gezegd heeft over de wen . schelijkheid van het zitting nemen door vrouwen in de vertegenwoordigende lichamen, Volksraad en gemeenteraden, behoef ik daarover niet veel meer te zeggen, maa r wil ik volstaan met mij bij haar aan te sluiten. Nog een kort woord om er bij den Minister op aan te dringen, dat hij zijn invloed zal aanwenden tot verhooging van het Indisch subsidie aan de koloniale school voor meisjes en vrouwen. He t mag nog wel eens gezegd worden, welk een nuttig en uitstekend werk die school verricht. Niet alleen voor jonge vrouwen zelf, om haar op te leiden voor haar werkkring als huisvrouw in Indië, maar ook om haar beter voor t e bereiden op haar taa k als medewerkster va n haar man . Naast tropische hygiëne, zuigelingenverzorging, koken, enz., leeren zij daar althans iets van den aard en de taal der inheemsehen. Zij zullen zich du s niet zoo n ongelukkig gevoelen in Indië. als vele van haar voorgangsters in den aanvang waren, die deze mooie opleiding Dezelfde spreekster eu mejuffrouw Westenna n hebben hedeo middag ook ter sprake gebracht de koloniale school voor vrouwen en meisjes, die — ik ben er mede bekend — zeer verdienstelijk werk verricht en eveneens danrned e bijdraagt tot de welvaart van Indië, gezien he t vele goed, dat de Europeesche huisvrouw, die zich in Indië op haar plaats gevoelt, in haar omgeving kan stichten. Dit jaar was het door d e veelheid van aanvragen nog niet mogelijk een hooger subsidie te geven dan reeds geschiedt, maar het is den beide dames bekend, dat de zaak niet in he t vergeetboek is geraakt. I k ma g nog geen verhooging in het vooruitzicht stellen, maa r ik acht het niet onmogelijk, da t he t to t een verhooging komt. Wanneer men het behoefte-element ÖOO sterk naar voren brengt, dan legt men in de loonpolitiek een element van willekeur en van onrechtvaardigheid. Want, waarom zou men zich dan tot die eene behoefte, voortspruitende uit een groot aantal kinderen, bepalen? Zeker, het bezit van veel of weinig kinderen is van invloed op de behoeften van een arbeider. Maar evenzeer andere factoren, bijv. of er ziekte heerscht in het gezin en of dat de vrouw van den arbeider van weinig veel weet te maken, dan wel of hij een slechte huisvrouw heeft. Dit zou ook tot uitdrukking gebracht moeten worden, wanneer men het element van behoefte invoerde. Waarom zou men bij dezen enkelen factor blijven staan? Bovendien is dit m. i. niet alleen willekeurig, doch ook onrechtvaardig jegens den werkgever, die de kosten van een dergelijke verplichte verzekering zou moeten betalen, doch ook jegens de ongehuwde en kinderlooze arbeiders. Laat ik eerst het vraagstuk bekijken van den kant van den werkgever. Men kan zeggen: de werkgever betaalt toch ook de ziekteverzekering en draagt de kosten mede voor de invaliditeils- en ouderdomsverzekering van den arbeider, in zijn bedrijf werkzaam. Maar die vergelijking gaat in het geheel niet op. Men kan het hebben van een groot gezin toch niet vergelijken bijv. met een ongeval, dat den arbeider in een bedrijf treft. Ik wil hierbij nog eens herinneren aan de debatten, die hier in 1921 Uit de Memorie van Antwoord leidt ik af, dat de ingrijpende wijziging van het eindexamenreglement wordt uitgesteld 1931, maar de quaestie van het cijfer 5 schijnt uitgemaakt. Dat dubieuze cijfer 5, waarover al zooveel is gescheven in de onderwijsbladen, wordt nu al gegeven op de rapporten voor de H . B.scholen. Wanneer de Minister de geheele regeling wil opschorten, zal hij goed doen, daarover ook iets aan de scholen t e laten weten. Wanneer men een deel van de nieuwe regeling nu al toepast, is daarmede vooruitgeloopen op de defintieve al of niet invoering in 1931. E r is al zoo dikwijls gesproken over het salaris van de leeraren, dat het haast vervelend wordt. Het systeem van uurloon, dat de Minister volgens de Memorie van Antwoord nog zoo kwaad niet schijnt te vinden, kan ik onmogelijk goedkeuren. Gelukkig vindt de Minister de regeling zoo ingewikkeld, dat hij een wijziging in studie wil nemen. Bij die studie zal hij, naar ik hoop, de geheele quaestie van het uurloon onder de oogen zien. Het ingewikkelde van de regeling geeft tot veel moeilijkheden aanleiding. He t meest onbevredigende voor mij is, dat de leeraren van jaar tot jaar niet weten, waaraan zij toe zijn. Misschien voel ik als huisvrouw het meest, hoe afschuwelijk het is, een huishouden te moeten besturen, wanneer men van het eene jaar op het andere niet weet, hoeveel in dat huishouden kan worden uitgegeven. Ik voel daarom veel meer voor een vast salaris. Vooral de academisch opgeleiden zouden zeker recht hebben op een behoorlijk geregeld salaris, dat iets hooger kan zijn en ook iets hooger is dan dat van de anderen. E r is ook een consumentenbelang, dat niet valt weg te cijferen, Mijns inziens zal dat belang niet worden geschaad, Wanneer men van de zijde der consumenten op zijn qui vive is en tijdig de inkoopen doet. Ik heb altijd gehoord, dat een goede huisvrouw niet op Zondag naar den winkel loopt, maar op Zaterdag tijdig haar inkoopen doet. E r wordt ook gezegd, dat te weinig rekening wordt gehouden met een wervaartspolitiek, die in het belang van den middenstand is. Mijnheer de Voorzitter! Wanneer men mag spreken van een gezonde en goed geordende welvaartspoliitiek, moet men zorgen, dat de stroom van die politiek in een zooveel mogelijk rechte bedding wordt geleid. Wanneer er in de rivier van de welvaartspolitiek krommingen zijn, dient de wetgever die krommingen er uit te halen en te zorgen, dat zooveel mogelijk wordt samengewerkt om te bereiken, wat bereikt moet worden: een gezonde welvaartspolitiek. Wanneer de middenstand zelf vraagt om een dergelijke politiek, mag men zeggen, dat er wel degelijk sprake is van de belangen van den middenstand en kan me n ons, die de wet willen verdedigen, er geen verwijt van maken, dat wij een gezonde welvaartspolitiek voorstaan. Mijnheer de Voorzitter! He t behoud van een gezonde middenstandszaak kan en zal niet afhangen van de totstandkoming van deze wet. Wanneer de middenstander zijn zaak De Minister is een fanatiek tegenstander van vrijwel alle leeningspolitiek. I n een goed ouderwetsch huishouden verdient het aanbeveling, dat de huisvrouw niets op afbetaling koopt en met haar huishoudgeld van week tot week moet uitkomen, maar dit gaat niet op voor een groote Landshuishouding, waar men uiteraard me t de toekomst rekening heeft te He t aanleeren van huishoudelijke bezigheden, bereiden van een voedzamen goeden maaltijd, het veiv.orgen der kinderen is voor fabrieksmeisjes alleszins noodzakelijk, willen ze later goede huisvrouwen en moeders worden. I n de tweede plaats meen ik, da t er reden is om in t e grijpen wegens de schade, aan den consument toegebracht. He t is merkwaardig, dat, terwijl zeer zeker in den handel en de industrie de meeningen uiteenloopen, door de commissie is ondervonden, dat voor deze zaak buitengewoon veel belangstelling kwam uit de kringen van de arbeiders en uit de kringen van de huisvrouwen. Ik klap niet uit de commissie, wanneer ik zeg, dat gebleken is van zoo buitengewoon veel waarde te zijn, dat er een vrouwelijk lid aanwezig was, mevrouw Eingeling—Verhoef, die door haar kennis van verschillende landelijke organisaties wist, welke groote schade dit stelsel aanbracht in de huisgezinnen en daardoor er zooveel heeft toe bijgedragen, dat de commissie haar taak heeft kunnen volbrengen. Door den heer Hermans is besproken de vraag, of deze tijd van werkloosheid door vele jeugdige industrie-arbeidsters, die werkloos zijn, niet ten nutte zou kunnen worden gemaakt om haar de noodige bekwaamheid voor huishoudelijken arbeid te verschaffen. Vele van hen zijn daartoe nooit i a de gelegenheid geweest; maar wellicht kan n u door bevordering en uitbreiding van het nijverheidsonderwijs iets in die richting worden gedaan. Dit vraag ik niet speciaal me t het doel om dienstboden te kweeken, al zou het voor vele huisvrouwen een uitkomst zijn. Mijn voornaamste motief om te pleiten voor gelegenheid tot opleiding in huishoudelijke vakken voor werklooze industriearbeidsters is, dat elke vrouw behoort te hebben een behoorlijke huishoudelijke kennis. I n welke omstandigheden een vrouw komt, heeft zij deze kennis noodig om een huishouden goed te leiden; dat kan ook voor de toekomst van d e meisjes vm groote beteekenis zijn als ze trouwen. Doch ook als ze niet trouwen, komt niet in eigen huis. De nieuwe arbeiderswijken, met haar goed ingerichte woningen, bestaan nog maar korten tijd. De volwassen arbeidster van tegenwoordig heeft ^aar jeugd nog moeten doorbrengen in een woning in de binnenstad, de een of andere voor- of aehterverdieping, waar vele andere gezinnen op dezelfde trap wonen. Zij heeft door de inrichting van die woning absoluut niet de gelegenheid gekregen, zich de vaardigheid ege n te maken in huishoudelijk werk, die van haar gevergd zou worden in een huishouding van beter gesitueerden. Zij kent zelfs het materiaal niet, dat zij daar te verzorgen, te hanteeren en te verbruiken krijgt. Alles wat in haar eigen armoedige woninkje daarvoor gebruikt werd, was Ersatz, was materiaal van een mindere qualiteit. De huisvrouw van een goed ingericht huishouden waagt zich er niet aan, dat in handen te geven van een niet goed voorbereide en niet goed geoefende. I k herhaal mijn vraag aan den Minister en aan den heer Vos : hoe zouden de volwassen arbeidsters die als centrale inkoopsstad kan worden aangemerkt. Er is dus een groot overschot, omdat ook deze bedrijven gaan lijden. Die cijfers leeren mij, dat met den besten wil van de wereld deze meisjes geen werk kunnen vinden, ook niet in de zg. huishoudelijke diensten. De opleiding tot dienstbode in een zoo korten tijd is onmogelijk en ik kan volkomen begrijpen, dat ook de huisvrouwen die meisjes niet aanvaarden, ook al zouden de meisjes zelf het willen probeeren. betreft, zou moeten adviseeren. I n de laatste jaren stichten die cursussen enorm veel nut , vinden meer en meer ingang en zijn voor de opleiding van de boerenmeisjes voor haar taak als huisvrouw onmisbaar. Door deze wetswijziging, door deze langdurige procedure, zullen aan deze cursussen ontzaglijk veel moeilijkheden in den weg worden gelegd en de totstandkoming misschien worden belemmerd. Ik heb prijzen gehoord van 18 en 26 cent voor het vleesch. Ik heb mij toen afgevraagd, of de geachte afgevaardigde de adressen zou willen verstrekken aan de huisvrouwen in de steden, waar voor die prijzen deze artikelen zijn te verkrijgen. De geachte, afgevaardigde ging De heer Amelink toonde zich verheugd, dat op zijn partijprogram voorkomt het streven naar beperking van den arbeid der gehuwde vrouw. De inhoud van dat programpunt, op zich zelf beschouwd, lijkt mij zeer sympathiek. Maar toch ben ik tegen het verbod. Ook ik vind het ongewenscht, dat uit een arbeidersgezin de moeder en huisvrouw weg moet om te gaan verdienen of bijverdienen. Dat is voor mij heel iets anders dan het werk van een ambtenares in vasten dienst met vooruitzichten, waarbij de belangen van den dienst en de opleiding een woordje meespreken, en de ambtenares een plaatsvervangster kan aanstellen in haar huishouding. He t bittere echter van den arbeid der arbeidersvrouw in de fabriek of op het veld is, dat juist de moeder van een groot gezin wordt gehaald uit haar huishouding, waar ze het meest noodig is. Door den nood wordt ze er uit gedreven en die nood belet haar ook iemand anders in haar gezin te plaatsen als vervangster. He t zou inderdaad een uitkomst zijn voor de arbeidersklasse als het niet meer noodig zou zijn, dat de vrouwen mee moeten verdienen. Dit heeft niets te maken met het principieele standpunt van volledige vrijheid voor de vrouw, om zelf t e kiezen hoe zij haar brood wil verdienen. Ik ben er van overtuigd, dat geen enkele vrouw uit een arbeidersgezin uit Ook lijkt het mij uitstekend gezien, dat niet alleen het bestuur van de Vereeniging Nederlandsch Fabrikaat over dezen post zal beschikken, maa r het door een commissie van advies zal worden ter zijde gestaan. Ik acht het van veel belang, Mijnheer de Voorzitter, dat deze propaganda vooral wordt gemaakt ten aanzien van de huisvrouw als koopster. Immer s een groot deel van het nationale inkomen wordt door de huisvrouw besteed, als koopster van de gezins- en van andere behoeften. I k heb hier interessante cijfers uit een feuilleton, ,,De huisvrouw en de crisis"", in de Nieuwe damsche Courant, waaruit blijkt, da t bij een onderzoek, in ]923—'24 t e Amsterdam gehouden, is komen vast t e staan, dat bij een inkomen van f 1800 76,4 pet. wordt besteed door de huisvrouw, bij een inkomen van f 3600—f 5000 56 pet. en bij een inkomen van f 7500 een lager percentage. Die zelfde ervaring is ook elders opgedaan, o. a. in Weenen. E n me n komt tot de conclusie, dat, hoe kleiner het gezinsinkomen, hoe grooter het percentage, da t daarvan door de huisvrouw wordt besteed, zelfs wat betreft de mannelijke kleeding. het Nederlandsch fabrikaat effect sorteeren, dan zal deze vooral moeten zijn gericht tot de huisvrouw. De Nederlandsche huisvrouw verkeert thans echter in bijzonder moeilijke omstandigheden, want in de meeste gezinnen is het inkomen sterk gedaald. He t is haar plicht, om ais goede huismoeder te trachten, voor het minst mogelijke geld het t e krijgen. Ho e graag zij het Nederlandsch fabrikaat ook wil steunen, zij zal het niet koopen, wanneer het niet evengoed is en voor denzelfden prijs wordt verkocht als het buitenlandsche product. Houden de fabrikanten zich aan de leus va n het Nederlandsch Fabrikaat : „steunt het Nederlandsch fabrikaat, wanneer het bij gelijken prijs van gelijke hoedanigheid is als het buitenlandsche product"", dan zal inderdaad de propaganda ten opzichte van de huisvrouw als koopster ftoede resultaten kunnen hebben. E r zijn echter bezwaren, en die betreffen niet zoozeer de huisvrouw als koopster, maar den bemiddelaar tusschen koopster en propaganda voor het Nederlandsche product op deze wijze wordt ter hand genomen en eveneens de adressen gepubliceerd worden, waar het Nederlandsche product is te verkrijgen, ben ik overtuigd, dat ook de koopster bij uitnemendheid, de huisvrouw, voor zoover zij dat kan en daartoe in staat is, de voorkeur zal geven in deze moeilijke tijden aan het Nederlandsche product boven het buitenlandsche. Nu wordt gezegd, dat het niet de arme middenstand is, die die hooge prijzen op zijn geweten heeft, maar het publiek zelf, dat hooge en steeds hooger eischen gaat stellen. De coöperaties, instellingen, die uiteraard wel goedkoop willen leveren, hebben met hetzelfde euvel t e kampen. Zij zien gaarne, dat haar leden de artikelen komen afhalen, maar de gewoonte is, dat zij hen met vrachtwagens moeten achterna rijden. Ee n grootindustrieel hier t e lande, Philips, heeft geprobeerd uitstekende groente tegen lagen prijs, eigenlijk zonder winst, beschikbaar te stellen. Maar de huisvrouw kwam ze maa r een paar keeren halen, en hield er daarna mee op, zoodat die poging falikant is uitgeloopen. He t is nu eenmaal de gewoonte van ons volk geworden om de artikelen niet te gaan halen, maa r ze op een dubbele etalage op wielen voor zich te laten verschijnen. Men laat zich één komkommer liefst met een rijtuig thuisbrengen. Daardoor is het distributieapparaat zoo duur geworden, en het zou veel goedkooper uitkomen, wanneer men hier de volksgewoonte uit het buitenland kon herstellen, waar men de huisvrouw, ook de welgesitueerde, naar de markt ziet gaan om haar inkoopen te doen. De markt voor onze Nederlandsche producten kan in verschillende opzichten verbeterd worden, zij kan verbeteren doordat het buitenland afziet van allerlei afweermaatregelen, of doordat wij op de buitenlandsche markt propaganda zouden maken, maar ook op de binnenlandsche, en het is vooral de laatste gedachte geweest, die de Regeering er toe gebracht heeft op de begrooting een bedrag te stellen ter bevordering van het Nederlandsch fabrikaat. Uitgesloten — dit in antwoord aan den geachten afgevaardigde den heer Lovink — is niet, dat ook op de buitenlandsche markt propaganda wordt gevoerd door toepassing van dezen post, maar hoofdzaak is, dat het Nederlandsche publiek beter aan het Nederlandsche product gewent. Ik geloof, dat de geachte afgevaardigde mevrouw Bakker—Nort verschillende opmerkingen heeft gemaakt, waarmede de toepassing van dezen post uitstekend gebaat is. Immers, wapneer die geachte afgevaardigde wijst op de bijzondere plaats, die de huisvrouw als koopster inneemt, dan geloof ik, dat dit een gedachte is, die bij mannen, die de zaak zullen uitvoeren, niet zoo gauw opkomt, maar die toch volkomen aan de waarheid beantwoordt. Zoo ook lijkt mij juist de bijzondere rol, waarop de geachte afgevaardigde heeft gewezen, die de winkelier in het distributieproces inneemt. Zij wees er op, dat de winkelier als propagandist van de latere huisvrouwen moeten worden in de arbeidersklasse; het is van groote beteekenis, welk loon in die gezinnen binnenkomt, maar van even groote beteekenis is de wijze, waarop het zal worden besteed. Daarom zijn deze scholen van groot maatschappelijk nu t en moet niet worden ingegrepen in haar ontwikkeling. Ook ten opzichte van ccn der gesubsidieerde scholen wordt niet op de, laat ik zeggen meest gewenschte wijze gehandeld. I k spreek nu over een gesub 100 pet. van vroeger, als men rekening houdt met twee factoren: ten eerste me t de vermeerderde koopkracht van eiken gulden; wanneer men voor f 80 waarde aan damesconfectie toelaat, laat men evenveel toe als anders zou toestroomen met f 100. Dan laat ik nog buiten beschouwing iets, dat zeker iedere eerbare huisvrouw zal doen, nl. da t zij rekening houdt met haar verminderde koopkracht of die van haar echtgenoot. Immers , in het algemeen is de koopkracht zeer gedaald, en wanneer ik op die 80 pet. de verminderde koopkracht nog eens toepas en dus in de veronderstelling leef, dat de dames niet op dezelfde wijze als vroeger, toen de beurs nog goed gespekt was, voortgaan met koopen, dan geloof ik, dat ik ten aanzien van de damesconfectie groote tegemoetkoming betracht. Ik noem deze twee voorbeelden, om daarmede reeds op nuttige wijze vooruit t e loopen op de behandeling van de amendementen. Ik geloof, dat als wij op zulke wijze over dergelijke zaken van gedachten wisselen, wij het juiste contact tusschen Eegeering en Kamer bevorderen. kruisraadsel voor onze huisvrouwen. He t is geschiedt ten opzichte van het hooger onderwijs, dat zeker voor drie vierde ook niet anders meer is dan vakopleiding, dan vraag ik mij af, of er eenige reden is om daarbij achter te stellen de behoefte aan vakopleiding, die er bestaat èn voor onze jongens èn voor onze meisjes, niet alleen voor het bepaalde vak, dat men gaat beoefenen, maar, voor wat de meisjes speciaal betreft, ook ten opzichte van het vak, waarvoor zij toch eigenlijk voor 90 ad 95 pet. geroepen zijn, da t van huisvrouw, dat zij later hebben uit te oefenen. Ik meen, dat ook het huishoudonderwijs voor meisjes, ook uit de De heer Bakker is zoozeer over het instituut tevreden, dat hij liet zou willen uitbreiden tot de consumptie-aardappelen. Nu meen ik, dat wij daar eenige keeren over moeten denken voor wij zoover gaan; immers is het zeer de vraag, of wij ten aanzien van de consumptie-aardappelen de keuring noodig hebben. De consumptie-aardappel is op zijn qualiteit door iedere huisvrouw en zeker door iederen handelaar te beoordeelen maar pootaardappelen zijn Schenkt na de aanneming van dit wetsontwerp een huisvrouw, die goedkoope thee gebruikt, een kopje thee, dan zal ze bij het nemen van een schepje suiker kunnen bedenken, dat ze ten gevolge van onze belastingpolitiek voor die suiker ruim 4 maal zooveel moest betalen als anders het geval zou zijn; bij het inschenken van de thee kan ze overwegen, da t ze voor die thee 2 a 24 maal zooveel betaalde als ze zou hebben moeten doen, indien het invoerrecht niet bestond, en als ze er ten slotte een scheutje melk aan toevoegt, kan het haar te binnen schieten, dat ook de prija huidigen toestand in de arbeidersgezinnen voor de huisvrouwen in dezen vreeselijken tijd van werkloosheid, waarin de prijzen door de Regeeringsmaatregelen bovendien nog worden opgedreven, niet nader te bespreken. De arbeidsters in de particuliere bedrijven vallen buiten de steunregeling. Met de werksters in dienst van het Rijk wordt omgesprongen alsof het oude waardelooze machines zijn. E n nu een kleine groep vrouwen, die in dezen ontzettenden tijd van dreigende werkloosheid, ook voor haar mannen, nog hopen vast te kunnen houden wat zij hebben, waarvoor zij graag willen werken, n u wordt plotseling in een noodwet een artikel ingevoerd, dat voor haar blijvend zal werken. Ik zou toch wel nadrukkelijk een beroep willen doen bij den Minister, niet alleen op zijn gevoel van recht, maar ook op zijn gevoel van mededoogen me t al wat op het oogenblik lijdt in de verschillende groepen van vrouwen, en ik zou hem dringend willen verzoeken niet een maatregel te nemen, die voor het doel, waarvoor zij is opgesteld, niet noodig is, en dat hij althans aan deze vrouwen de gelegenheid geeft om weer t e solliciteeren met de kans om benoemd te worden. Die kans wordt haar nu vrijwel totaal ontnomen, doordat de periode, gedurende welke zij wachtgeldsters zijn, zoo aanmerkelijk bekort wordt. algeheele inzinking, moreel en economisch. Wanneer ik naga wat er gedaan wordt, valt het mij op, dat voor de meisjes veel minder cursussen worden gegeven dan voor jongens. Toch kan het van groote beteekenis zijn voor het geheele verdere leven van jonge, werklooze vrouwen, als haar thans de gelegenheid wordt geboden, zich de noodige bekwaamheden op huishoudelijk terrein te verwerven. Da t zal haar niet alleen meer kans geven, zelfstandig haar brood te verdienen, maar zij zal later ook een veel betere huisvrouw kunnen zijn voor haar gezin dan zonder deze kennis mogelijk zou zijn. zij meer zekerheid van een zelfstandig bestaan kunnen vinden, en later ook meer kunnen zijn voor haar gezin. Wij moeten ons niet verbeelden, dat zij zonder opleidingscursus ook al geschikt zijn om de buitenlandsche meisjes te vervangen. De huisvrouw bedankt er voor, absoluut ongeschoolde krachten in haar huishouden of bij haar kinderen te onschatbare, waarde van het huishoudonderwijs is voor het belangrijkste deel voor het gezin en daardoor voor heel onze samenleving. Een huishouding, dn welke maatschappelijke klasse ook, die geleid wordt door een onkundige huisvrouw, gaat stoffelijk achteruit. E n hoeveel meer heeft de vrouw, die geroepen is met een bescheiden inkomen haar gezin te verzorgen, grondige kennis noodig van huishoudelijke bezigheden: koken, verstellen en vermaken van kleeding en de verzorging van kinderen. In dezen tijd van laagconjunctuur komen alleen die gezinnen rond, waarvan de vrouw geleerd heeft te woekeren met haar middelen, die kan berekenen, hoe ze een vakonderwijs gegeven zou worden. Mejuffrouw Meijer heeft op zoo uitstekende wijze uiteengezet, dat het vak van huisvrouw van zoo groote maatschappelijke beteekenis is, dat ik daar geen woord aan behoef toe te voegen. Maar daarbij komt — ik heb dat ook in de pers uiteengezet —, dat ik uit het laatste jaarverslag van de vereeniging voor scholen voor vrouwenarbeid te Rotterdam met cijfers kan aantoonen, dat de meisjes, die de school verlieten na een driejarigen cursus, voor 70 pet. in beroepsarbeid kwamen, die de gelegenheid in dezen tijd konden vinden, omdat zij sterk stonden door de opleiding, die zij op deze scholen gekregen hadden. Zij kwamen niet allemaal in huishoudolijken dienst, maar zij kregen arbeidsgelegenheid door de voorbereiding, die zij op school ontvingen, en werden hulp bij tandartsen, kwamen in de opleiding voor verpleegster, enz. Nu is er nog wat anders wat de Regeermg er toe nopen moest dien driejarigen cursus te behouden. E r zijn groote aantallen leerlingen, die het middelbaar onderwijs volgen en die daar naar hun aanleg niet hooren. Nu moest men toch bekrijpen, dat, als men het vakonderwijs niet in aanzien verheft, maar het aanzien daarentegen schaadt, de meisjes uit de beter gesitueerde groepen er nooit toe zullen komen om niet naar het middelbaar onderwijs, maar naar het vakonderwijs te gaan. Mejuffrouw Groeneweg heeft er reeds op gewezen, dat dit cijfer bij verschillende scholen zeer verschillend is. E n zij heeft de vrouwenarbeidschool in Eotterdam genoemd, waar 70 pet. der leerlingen is gekomen tot een vakuitoefening. Maar ook al zou het juist zijn, dat 65 pet. van de leerlingen de verkregen kennis niet zou benutten om een vak uit te oefenen, dan vraag ik nog: Is dit dan een ramp en komt dat niet ten goede aan de gezinnen, waarvan de goed opgeleide huisvrouw aan het hoofd zal staan ? Mejuffrouw Meijer heeft reeds gewezen op de onschatbare waarde voor het gezin als de huismoeder goed opgeleid is en deze het budget op de meest efficiënte wijze weet te besteden. Het verwondert mij vooral van een Christelijke Eegeering, die telkens in alle toonaarden herhaalt, dat de vrouw behoort in haar gezin, en die de ambtenares bij huwelijk ontslaat, omdat de vrouw voor haar huishouding heeft te zorgen. Een dergelijke Begeering moet toch in de eerste plaats bevorderen, dat de huisvrouw een goede opleiding op de daarvoor bestemde scholen zal ontvangen. Mijnheer de Voonrzitter! Ik heb, evenals de spreeksters, die mij voorafgingen, groote waardeering voor een goede huisvrouw. He t is daarom m . i. ook niet juist, dat het nijverheidsonderwijs voor meisjes boven de werkelijke behoefte is uitgegroeid. Inte gendeel, <le behoefte aan dit bij uitstek practisch en vrouwelijk onderwijs heeft zich zeer duidelijk geopenbaard. Zij propagandistisch, hetzij locaal, hetzij centraal, wordt te werk gegaan, dat hier wel is waar direct eenig geld zou worden uitgegeven, maa r dat het geld later ruimschoots rente zou opleveren. Daardoor is er voor vele jonge vrouwen niet alleen directe arbeid, maar zou ook voor haar verdere toekomst in het maatschappelijk leven als huisvrouw allerbelangrijkst werk kunnen worden gedaan. Daarom geloof ik, dat men met het uitgeven van geld voor het nijverheidsonderwijs niet te eng mag zijn en hier ook vooral er aan moet denken, dat het geld, dat thans wordt uitgegeven en dat geen groote kapitalen Hollandsche huisvrouwen; die huisvrouwen zijn niet zoo wettelijk aangelegd en zij zullen het hare wel doen om zich te onttrekken aan deze heffing. centsgewijze berekening maken. Die afronding past volkomen op het kantoor van de fabriek, maar wanneer nu eens in een winkel belasting gevraagd moet worden van f 0,42 of van f 0,68, dan weet ik wel, dat de huisvrouw, om een populaire uitdrukking te gezin. De huisvrouw kan dat het beste. Ik heb eenige dagen beuren, omdat de meeste huisvrouwen tegenwoordig ook niet Mijnheer de Voorzitter! He t is mogelijk, dat dat onderwijs eenvoudiger kan worden ingericht, maar ik zou er toch tegen willen waarschuwen, dat bezuinigingen worden verkregen ten koste alleen of hoofdzakelijk door middel van vereenvoudigingvan het onderwijs voor meisjes. Ik acht de vakopleiding der meisjes van niet minder belang dan die van de jongens, al zijn beide opleidingen op een ander doel gericht en is die van vele meisjes bedoeld om ze voor te bereiden voor de functie van huisvrouw en moeder. Goed onderlegde vrouwen zijn voor onze gemeenschap niet minder noodig dan goed onderlegde mannen en juist om deze moeilijke tijden door te komen, om paraat te zijn, als een andere tijd misschien weerkomt, kan van voor haar taak alleszins berekende vrouwen zeer veel ten goede van onze geheele samenleving uitgaan. meen waar is, dat de liefde van den man voor de vrouw door de maag gaat, dan is dat zeker op het land het geval. Laat men daarom, bij alle versobering en zorgen, op het platteland zooveel mogelijk goed landbouwhuishoudonderwijs geven, waardoor men de meisjes kan bekwamen voor haar taak als huisvrouw in de eerste plaats en verder als boerin. Beide belangen worden door dit onderwijs geheel gediend; ker gehouden vergaderingen van huisvrouwen, houdende protest I k acht het ook voor de meisjes zelf, voor de toekomstige vrouwen in de huisgezinnen van de allergrootste beteekenis, dat zij in de Nederlandsche huisgezinnen leeren het allerbelangrijkste werk om een huishouding te verzorgen en te bestieren. Ik zou den Minister willen vragen — want ik wil aannemen, dat het juist is wat in de Memorie van Antwoord staat, dat de methode langs de vakschool weinig succes oplevert —, of hij niet in den arm zou kunnen nemen, figuurlijk natuurlijk, de verschillende vereenigingen van huisvrouwen, die overal in het land haar vertakkingen hebben, en die vereenigingen op te wekken en aan te sporen tot arbeidzaamheid me t betrekking tot deze ernstige materie. Ik acht de zaak niet alleen van financieel belang, maar veel meer nog van moreel belang voor de toekomstige huisvrouwen in ons vaderland. Misschien zou de Minister aan de verschillende vereenigingen een inspectrice kunnen toevoegen om leiding te geven, met de bedoeling om hier en daar zéér eenvoudige cursussen te organiseeren en door bemiddeling van de huisvrouwenvereenigingen den leerlingen een plaats als huismeisje in de gezinnen te bezorgen. Dit behoeft niet veel te kosten en ik geloof, dat de Minister hiermede een zeer belangrijke sociale taak zou kunnen vervullen. bedrijven dergelijke vreemde werkkrachten te weren. Daardoor zouden deze in groote moeilijkheden komen. En, Mijnheer de Voorzitter, als vrouw denk ik ook aan de duizenden buitenlandsche huishoudelijke krachten, die wij hier hebben. Do Minister noemde een aantal van 30 000 vreemde dienstmeisjes. Ik had gedacht, maar ik neem gaarne aan, dat de Minister het beter zal weten dan ik, dat het getal veel hooger was. Wel weet ik, dat men den Nederlandschen huisvrouwen geen dienst zou doen als men thans deze buitenlandsche krachten niet meer toel.iet. Wij hebben immers hier geen groot aantal vakkundige Nederlrmdsche meisjes die in haar plaats in dienst zouden gaan. bestaanden toestand zullen moeten worden te gemoet gezien. Niemand minder dan de pas afgetreden Minister van Economische Zaken heeft ons duidelijk gemaakt, dat inderdaad de vermindering van den verkoop op Zondag door de invoering van de Zondagssluiting, zooals ze thans bestaat, grooter is dan de vermindering van den verkoop in de week. Wij hebben een onderzoek gehad van het Economisch Instituut voor den Middenstand voor Amsterdam ^n voor den Haag. Men heeft uitgerekend, hoe groot daar de teruggang is geweest van den verkoop in de week en van den verkoop op Zondag, en uit dat munitieuze onderzoek is gebleken, dat de teruggang van den verkoop op Zondag en den Zaterdagavond grooter is dan de teruggang van den verkoop in de week. Wanneer wij dus de universeele factoren, die invloed hebben geoefend, verdisconteeren en zeggen, dat zij beide gelijkelijk zijn verdisconteerd in de beide percentages voor den teruggang in de week en den teruggang op Zondag en Zaterdagavond, dan blijft er dus voor den Zondag nog een speciale factor en die kan niet anders zijn in den gedachtengang van ieder, die de zaak objectief beoordeelt, dan de onmogelijkheid om op Zondag een behoorlijke verkoopgclegenheid te hebben. Daarom meenen wij, dat aan verruiming van den Zondagsverkoop, zij het ook als crisismaatregel, niet valt te ontkomen. Nu zijn er tal van bezwaren van de zijde van de heeren Snoeck Henkemans en Smeenk in het midden gebracht. Ik meen, dat ik daarop op het oogenblik niet behoef in te gaan, maar één speciaal argument van den heer Snoeck Henkemans, waarop ook de heer de Visser reeds ten deele de aandacht heeft gevestigd, mag ik toch nog hier in het midden brengen. De heer Snoeck Henkemans heeft gezegd: hoeveel Nederlandsche huisvrouwen zijn niet blij, dat het geld niet op Zondag wordt uitgegeven, maar op Maandag voor andere, noodzakelijke doeleinden kan worden besteed. Mijnheer de Voorzitter! Ik ben nog niet overtuigd, dat die huisvrouwen zoo dankbaar zijn, omdat in niet overtuigd ben, dat de redeneering van den heer Snoeck Henkemans hout snijdt. Men gaat op Zondag niet alleen naar café's, maar ook naar de cinema's, die op Zondag overvuld zijn, men gaat naar sportwedstrijden, naar voetbalwedstrijden, bij tienduizenden; men gaat uitstapjes maken, die ik uiteraard van harte toejuich, maar ook de heer Snoeck Henkemans moet bedenken, dat van de sluiting der winkels op Zondag niet die ethische en moreele voordeelen worden verkregen, zooals hij die heeft geschetst. Ware dat wel zoo, dan zou ik heel anders tegenover deze materie staan, maar zoo is het niet; er worden op Zondag tal v;:n luxe artikelen gekocht, tal van luxe behoeften Morden bevredigd; de uitgaven daarvoor worden ook in de week onttrokken aan het dagelijksch budget, maar zeker op Zondag, wanneer de menschen gebruik willen maken van de gelegenheid om uit te gaan en genoegens na te streven, die niet in allen deele door u en mij worden toegejuicht. Ik ben overn°. 460). Wa t wij wèl weten, is, dat juist in dezen tijd, maar het is altijd vaak voorgekomen, voor honderden jongelui het huwelijk pas mogelijk wordt wanneer de vrouw aan het onderhoud van het gezin op andere wijze medewerkt dan door alleen huisvrouw t e zijn. De uitwerking van dit ontwerp zal niet in de allereerste plaats zijn, dat er veel betrekkingen vrijkomen — wij hebben het zooeven al gehoord, op zijn hoogst 600, een belachelijk klein getal bij den grooten nood en de groote werkloosheid, die er is; maar die betrekkingen komen nog niet eens vrij —, maar dat er tal van huwelijken niet zullen worden gesloten. Alle motiveering me t crisis is niets dan toegeven aan den verkeerden waan van een tijd vol verwarring. Elk gezin, Mijnheer de Voorzitter, heeft een dubbel inkomen: want elke vrouw, die gehuwd is, oefent een vak uit, en een achtenswaardig vak: dat van huisvrouw. E n het is een waan, dat men de som van levenstaken, die er zijn, zou vermeerderen, door de vrouwen, die men in zijn macht heeft, en dat zijn de ambtenaressen, te dwingen tot maar één bepaald vak. Wa t het dubele inkomen betreft, is door den heer Thijssen gezegd, dat ieder gezin een dubbel inkomen heeft. Ook de huisvrouw als zoodanig zou dan inkomen hebben. He t verheugt mij, dat de heer Thijssen ook heeft gesproken over veel verwarring van denkbeelden in dezen tijd. He t komt mij voor, dat deze opmerking van den geachten afgevaardigde tot die rubriek behoort. De Overheid heeft natuurlijk geen bezwaar tegen dubbel inkomen; zij weet die inkomens wel te vinden voor haar belasting, maar nu er zooveel menschen werkloos rondloopen, kan de Overheid, wanneer zij in haar ambtelijken dienst „Quota worden door Engeland feitelijk alleen toegepast bij den import van bacon — en men kan geen zakenman en geen huisvrouw vinden, die niet verontwaardigd is over de wijze, waarop daardoor de baconprijs in Engeland omhoog gegaan is, zonder dat de inheemsche productie van bacon werkelijk noemenswaard naar boven gegaan is, terwijl uitsluitend het omroepverenigingen, die elk op haar eigen wijze dat kunnen doen; en ik zie nog niet onmiddellijk in, dat hier een Overheidstaak ligt. Ik kan niet nalaten in dit verband toch even op te merken, dat de heer Sneevliet geen gelukkig oogenblik had, toen hij de radiovraag aangreep om duidelijk te maken, dat onze huisvrouwen niet verder moeten worden opgevoed in het gebruik van zoo weinig mogelijk geld voor zoo goed mogelijk voedsel, waarbij hij nota bene zeide: „als men zulke menschen den vinger geeft nemen zij de geheele hand"" ; hetgeen beteekent, dat als men me t minder geld zou kunnen toekomen, de steun wel zou worden verlaagd; en dat, terwijl ik zoo dom ben geweest in Breda mij al vast te leggen en te zeggen, dat ik op dien grond den steun niet verlagen zal! Ik weet niet of de heer Sneevleit wel eens een gelukkig oogenblik heeft gehad, maar gelukkig was dit niet. Verder zou ik gaarne een enkele opmerking willen maken over de pogingen, die door den zeer actieven inspecteur van de werkverschaffing in Groningen worden gedaan voor de opleiding van vrouwelijk huispersoneel. Ik vind die gedachte sympathiek. Ik zou echter de vraag willen stellen, of hier de opleiding tot dienstbode niet iets t e veel op den voorgrond wordt geschoven en de opleiding tot huisvrouw op den achtergrond. He t interesseert in eerste instantie den Minister, belast met de werkloosheid, dat in plaats van buitenlandsche Nederlandsche dienstboden aan het werk komen. Dat kan alleen, wanneer de meisjes in de toekomst beter voor hun taak berekend zijn. Nu is het voor mij een vraag, of ook niet van dezen Minister zal kunnen worden verwacht, dat hij medewerkt om vooral ook de huisvrouwen, ook in de arbeidersgezinnen, beter voor haar taak op te leiden. Ik doe dat, omdat ik weet, dat het een volkswijsheid is, die zegt, dat in arbeidersgezinnen de welstand meer door de vrouw dan door den man wordt bepaald. Dit geldt ook voor de kleine middenstanders en boeren. Wanneer de vrouw haar taak niet aan kan, dan komt het gezin niet tot welstand, wanneer de vrouw haar taak wel kent en de man is beneden het gemiddelde, dan zal dit gezin een grootere mate van welstand hebben. De vrouw is hier meer maatgevend dan de man. Ik zou nu willen vragen, of deze Minister niet hiervoor een zeker bedrag beschikbaar zou willen stellen. Wanneer door goed huishoudonderwijs een arbeidersvrouw in staat is om met het haar ter beschikking staande geld b. v. 10 pet. meer nut te ' bereiken, dan zal de Minister door deze opleiding dat gezin voor altijd een loonsverhooging of steunverhooging van 10 pet hebben verschaft. Dat is blijvend! Dat zal blijvend aan den socialen opbouw iets verrichten. ' blijkt te hebben, mede in verband met het hem bekende initiatief van den Eijksinspecteur in Groningen, zou ik hem willen vragen, of hij niet de poging, die op dit terrein wordt aangewend, vanwege het Departement van Onderwijs zou kunnen steunen. Daar tracht men in verschillende streken van het land aparte commissies in te stellen, onder voorzitterschap van den Commissaris der Koningin veelal, om landelijk huishoudonderwijs te brengen daar, waar het nog niet is en waar groote behoefte is. Ik zou hiervoor de bijzondere aandacht van den Minister willen vragen, omdat in deze zaak een opbouwend element zit. Waar de Minister in de noodzakelijkheid verkeert om de steunbedragen te verlagen, zou zich hier misschien de mogelijkheid voordoen om, zonder dat het veel geld kost, in zekeren zin de steunbedragen te vermeerderen, door de vrouwen te helpen met het beschikbare geld meer rendement voor het gezin te verkrijgen. Ik acht dit velerwcgen bereikbaar. Wanneer in kringen van de arbeidersklasse over ondervoeding gesproken wordt, dan ben ik er zeker van, dat dit in de eerste plaats in sommige arbeiderskringen en die van kleine boeren ten plattelande zal worden gevonden. Dat is mede een gevolg van het feit, dat men met de zelfverbouwende voedingsmiddelen niet handelt zooals het behoort, en dat uit sleur en onwetendheid. Door een goede opleiding van de huisvrouw zal zij een beter inzicht krijgen in de waarde van wat wordt verbouwd en groot gebracht, hetgeen een hooger welvaartspeil van het gezin zal medebrengen. I k kom than s tot de werkverschaffing en ik wil ook hier nog eens onderstrepen, dat naar mijn gevoelen de echter opmerken, dat deze uitspraak volkomen onjuist is, want de gevolgen daarvan zullen binnen korten of langen tijd voor den dag komen en maatregelen zullen moeten worden genomen. He t kan niet anders cf de eerste de beste ongunstige factor, zooals een strenge winter of een epidemie, in welken vorm dan ook, zal straks nieuwe uitgaven eischen en misschien veel meer dan men nu zg. bespaart. De Minister heeft echter kort geleden een maatregel genomen, waardoor hij hoopt nog eenige verbetering te brengen; de bedoelde benoeming van de commissie in zake huishoudelijke voorlichting. He t doel van deze commissie is, te trachten de huisvrouw, die haar inkomsten sterk heeft zien dalen, door voorlichting in den meest uitgebreiden zin van het woord, een maximum profijt van haar uitgaven te doen verkrijgen en den algemeenen toestand in de gezinnen te verbeteren. Op zich zelf heb ik hiertegen niet het minste bezwaar, maar dergelijke voorlichting kan alleen beteekenis hebben daar, waar geen tekort is. I s dat tekort er wel, dan kan men bevorderen, dat ook van dat tekort een maximum profijt Den steun aan het landbouwhuishoudonderwijs, waarover de geachte afgevaardigden de heeren Louwes en van Voorst tot Voorst spraken, kan ik niet in dezen zin geven, dat ik mijn ambtgenoot van Onderwijs vraag, daarvoor geld beschikbaar te stellen. Mijn methode van huisvrouwen opvoeden kost geen geld en ik heb bezwaar om mijn collega geld t e vragen. Ik geloof, dat wij de publieke controle de ruimte moeten laten, dit in tegenstelling met hetgeen de Minister me t betrekking tot het bewerken van de geesten van de arbeiders nu en ik meen ook een jaar geleden in verband met de begrooting van dit Departement naar voren bracht. Mijnheer de Voorzitter 1 Zijn Excellentie is hier met dien brief van de huisvrouw gekomen, zooals wethouder Boissevain in Amsterdam kwam met den tuinman, die gratis of liever voor f 8 per week plantsoenarbeid wilde verrichten en, als hij meer maken zou, daarvan zijn steun terugbetalen, die hij tot dusver genoten had. Ik hoop, dat dergelijke uitspraken den Minister niet in den waan brengen, dat het begrip „werken voor steun "" de loonnorm moet worden hier in dit land. E r moet dus alles op worden gezet om zooveel mogelijk deze huisvrouwen met de kennis toe te rusten, om haar gezin goed t e besturen. Waar wij er van uitgaan, dat het gezin is de grondslag van de samenleving, dat het is de kostbaarste kern van onze maatschappij, daar ligt in opgesloten, dat de geest, die in het gezin heerscht, ook voor een goede samenleving van groote beteekenis is. Nu wordt de geest in de gezinnen, ik geef dat gaarne toe, niet alleen bepaald door de qualiteiten van de huisvrouw als huishoudster, maar wij hebben ook een spreekwoord, dat zegt: leege kisten maken twisten. Wanneer de huisvrouw, doordat zij voor haar taak beter is opgeleid, haar werk beter aan kan, en er daardoor meer orde en welvaart in het gezin heerscht, is dat ook een van de factoren, waardoor ook de geest in het gezin beter is, en juist door gezinnen, waarin een goede geest heerscht, wordt ook een goede samenleving bevorderd. als huisvrouwen beter voorbereid haar taak te vervullen. Ik onze fractie de indiening begroet van dit wetsontwerp. He t beoogt toch de bona fide handeldrijvenden middenstand te beschermen tegen unfaire methodes van minder consciëntieuze concurrentie en zal, wat van niet minder gewicht is, tegelijk dienen om het publiek te verdedigen tegen in schijn aanlokkelijke aanbiedingen, schijn-uitverkoop en schijnopruimingen. Dit laatste is in een moeilijken tijd, als waarin wij thans leven, meer dan ooit noodig. Want ik erken het, dat het vooral de huisvrouwen zijn dupe worden van deze schijn-opruimingen en -uitverkoopen. Niemand kan hen kwalijk nemen in een tijd, waarin het gezinsinkomen is verlaagd en waarin men meer moeite heeft om te gemoet te komen aan de behoeften van het gezin, dat zij zoogenaamd goedkoope dingen koopen, die zij tegen normalen prijs moeilijk kunnen betalen. Wanneer zij echter inderdaad ingaan op die aanbiedingen, dan blijkt, dat die zg. koopjes duurkoop zijn. Daarom geloof ik, dat dit ook een uitstekende maatregel van bescherming is ten aanzien van de koopende huisvrouwen in dezen moeilijken tijd, wijl zij immers de besteedsters zijn van het gezinsinkomen. De Nederlandsche Vereeniging van huisvrouwen ziet in de voorgestelde tijdregeling vooral voor de morgenuren bezwaar. Doch er is nog een belangrijk bezwaar, dat die vereeniging niet noemt, maar dat niettemin bestaat: dat is, dat de vervroeging van den tijd in een aantal zaken noodig zal maken verlating van de kantooruren, d. w. z., dat de huisvaders, die op kantoren werkzaam zijn, later zullen thuiskomen. Ik heb mij er eenigszins over verbaasd, dat ik van den Minister in de Memorie van Antwoord de vraag heb vernomen: welk bezwaar is er in gelegen de kantoren hier te lande iets later open te houden? „He t ligt in de bedoeling om de buitenlandsche dienstboden waarschijnlijk in de eerste maanden van het voorjaar te brengen onder de wet van 16 Mei 1934, die betrekking heeft op de buitenlandsche werkkrachten hier te lande. Dit beteekent evenwel in geen enkel opzicht, dat zij het land uit moeten; allerminst ligt dit in de bedoeling. Ik weet maar al te goed, dat ik vele huisvrouwen, ook mijn eigen vrouw, daarmee ten zeerste zou dupeeren. Wa t ik beoog, ik heb dat in de Handelingen trouwens nog even geaccentueerd, is de Duitsche dienstbodenquaestie langs lijnen van geleidelijkheid tot een oplossing t e brengen, waarmede nog geruime tijd zal zijn gemoeid."" Neder]andsche meisjes een geringere geneigdheid hebben om dit vak uit te oefenen en dat zij, naar verluidt, minder geschiktheid hebben om dat beroep uit te oefenen. Dit komt mij in het algemeen als onjuist voor. Waarom voldoen de Duitsche meisjes, die hier komen, zoo goed? Omdat zij een behoorlijke opleiding hebben gehad. Zij hebben die genoten in haar vaderland, echter vóór het tegenwoordige regime, want toen was de huishoudelijke vakopleiding systematisch en uitstekend geregeld. Nu is dat in Duitschland ook veranderd en moeten de meisjes van de school meteen in het gezin komen om door de huisvrouw te worden opgeleid. Maar, zijn mijn inlichtingen juist — en ik heb reden aan te nemen, dat zij juist zijn —, dan loopt dit op het oogenblik al spaak, vooral van de huisvrouwen, die dit om allerlei redenen minder geschikt vinden. Dit is trouwens ook geen opleiding. Moet dat zoo gebeuren, dan kan men er op aan, dat over een aantal jaren de Duitsche dienstboden evenmin geschikt zijn als op het oogenblik de Nederlandsche meisjes. Het komt voor mij op een goede vakopleiding aan. Ik heb in de afdeeling gevraagd, wat de Minister van plan is te doen; hoe hij zal willen bevorderen, dat de Nederlandsche meisjes langzamerhand de Duitsche kunnen vervangen. De Minister zegt in de Memorie van Antwoord : tie in de courant van een huisvrouw, die vraagt een keukenmeisje, „D e toestand wijkt slechts in zooverre af van hetgeen men wel eens onder hongersnood pleegt te verstaan, dat er op dit moment nog geen menschen van honger omkomen. Daarmede is ook de beschrijving van elk gunstig aspect van den toestand ten volle uitgeput. I n de woningen, welke ik binnenging, was zonder uitzondering de huisvrouw bezig met het raspen van pisangknollen ter De huisvrouw krijgt nu wat zij wenscht tegen lagen prijs en langs den Koninklijken weg. Mijnheer de Voorzitter! Ook ik wil gaarne een enkel woord spreken ter aanbeveling van het amendement-de Vries—Bruins. He t spreekt vanzelf, dat de argumenten van de huisvrouwen, waartoe ik zelf behoor, grooten indruk op mij gemaakt hebben. Ik weet immers ook uit eigen ervaring, dat er ontzaglijk geknoeid wordt met maat en gewicht. Directeuren van keuringsdiensten hebben ons verzekerd, dat in deskundige kringen men er algemeen van overtuigd is, dat een aanvulling in deze richting geen extra werk en dus geen nieuwe kosten veroorzaken. Zoo schrijft mij een directeur van een keuringsdienst uitdrukkelijk: die aanvulling naast de keuring op qualiteit en samenstelling zal geen enkelen extra ambtenaar meer kosten; sterker nog, de Maatschappij van Nijverheid en Handel heeft in haar adres van 14 Maart 1933 I (Bakker- Nort e. a.) He t zou t e betreuren zijn, als de Minister de bijdrage ad f 6000 niet wilde verstrekken. Kan de Minister dat bedrag niet vinden en zou de post landbouwhuishoudonderwijs niet kunnen dragen? De Minister zal mij toegeven, dat er hier sprake is van een klein bedrag, waarmee, dank zij den grooten steun van allerlei organisaties, zeer veel wordt bereikt. E n in die richting zou nog zooveel kunnen worden gedaan. Ik wijs op zuigelingenzorg in verband me t de zuigelingensterfte, de huisverzorging bij ziekte van de huisvrouw, enz. uit het volk bij de cursussen voor huishoudvakken; ik bedoel dus de volkscursussen. He t is komen vast t e staan, dat wij meer dan 1000 plaatsen op de huishoudscholen t e kort komen. E n dat in een tijd, dat meer en meer de meisjes verwezen worden naar de huishoudelijke vakken. Daarom is het t e betreuren, dat zoo vele meisjes uit het volk afgewezen worden en geen opleiding kunnen krijgen. Bovendien moet er gewezen worden op het feit, dat er een groot tekort aan huishoudelijke kennis bestaat bij vele huisvrouwen. Ho e groot het tekort aan gelegenheid tot opleiding vroeger is geweest, bewijst het overgroote aantal vrouwen, dat zoo bijzonder blijkt t e waardeeren de nieuwe elementaire cursussen tot voorlichting in de huishoudelijke vakken ten plattelande. Deze Mejuffrouw Meijer heeft er al uitvoerig over gesproken, en ik zal er dus niet veel meer aan toevoegen. Ik wil echter wel zeggen, dat ik in waardeering voor dit werk voor haar niet onderdoe. Met een minimum van kosten wordt hier een maximum van nut bereikt, en het zou meer dan erg zijn, als deze cursussen stop worden gezet. Ik wil er dus ook op aandringen, dat er een weg worde gevonden om deze cursussen voor de allerarmsten in stand te houden, zoo mogelijk deze uit t e breiden; in verband met de groote belangstelling, die daarvoor onder de vrouwen blijkt te bestaan. De kennis, die zij op deze cursussen opdoen om meer te maken van haar gering huishoudgeld, maakt, dat zij met meer hoop de toekomst kunnen te gemoet gaan. Maar het tekort aan huishoudelijke opleiding blijkt ook uit andere feiten. Hebben wij niet in het verslag van het lager onderwijs over 1934 gezien, dat er kinderen ondervoed zijn. De oorzaak daarvan lag, behalve in de moeilijke tijdsomstandigheden, ook hierin, dat er moeders zijn, die niet kunnen koken en hun kinderen nooit gekookt voedsel voorzetten. Dat wijst op een schromelijk tekort aan huishoudonderwijs. Aan dit tekort dient te gemoet te worden gekomen. Dat kan geschieden door uitbreiding van bestaande scholen, mogelijk ook door oprichting van nieuwe. Alleen als dit gebeurt, zullen, wanneer het voorontwerp van den Minister van Sociale Zaken, waarbij fabrieken en werkplaatsen gesloten worden voor meisjes van 14—15 jaar, wet zal zijn geworden, deze meisjes later haar plaats als huisvrouw goed kunnen vervullen. Ook alleen als we hier geschoolde krachten hebben, zullen de buitenlandsche meisjes kunnen worden vervangen door Nederlandsche. Daarvoor is in de eerste plaats noodig een goede opleiding in huishoudelijke vakkem E n daartoe hebben de meisjes uit het volk op net oogonblik weinig kans, omdat er lang geen voldoende plaatsen zijn. Daarin zal moeten worden voorzien. van huisvrouw en moeder en onderwijzeres op school niet ten voordeele van het onderwijs kan zijn. Dat blijkt ook uit de statistiek. Nu heeft de Begeering daartegen onlangs gewaarschuwd, omdat dit zou zijn een wetsovertreding. De heer van der Weijden heeft reeds gezegd, dat, wanneer de Begeering daartegen maatregelen wil nemen, zij wel in elk gezin een politieagent of een crisisambtenaar mag detacheeren. Wij zien op dit oogenblik in ons land hetzelfde wat men in Xederlandsch-Indië ziet, waar een deel van de bevolking ook niet in staat is het zout te koopen, omdat daarop een hooge belasting rust en haar eigen zout gaat fabriceeren. Bij de behandeling van de Indische begrooting is daarop reeds door verscheidene geachte afgevaardigden de aandacht gevestigd. Deze zware heffing op de margarine slaat dus in haar tegendeel om ; me t andere woorden: de grens van de draagkracht van den consument is overschreden; me t straffe maatreglen zal men deze zaak niet tot een oplossing kunnen brengen. Hier moet een andere oplossing komen, die m. i. bestaat in verlaging van den accijns. Dit zal het eenige middel zijn om een einde te maken aan het clandestien maken van eigen boter. Mij is medegedeeld, dat het verschil in kosten tusschen clandestien gemaakte boter en andere boter ongeveer 30 cent bedraagt; maak dat verschil kleiner en dan zal geen Nederlandsche huisvrouw voortgaan eigen boter te maken. geachte afgevaardigde heeft haar niet in bescherming genomen, maar heeft alleen willen nagaan de oorzaken, die er toe kunnen leiden, dat de huisvrouwen tot dergelijke maatregelen overgaan. He t belang van het land eischt nu eenmaal, dat wij den landbouw in stand houden en de Landbouw-Crisiswet eischt, dat de noodige maatregelen daartoe worden genomen. He t bijeenbrengen van de fondsen, die voor het in stand houden van den landbouw noodig zijn, gebeurt door de consumenten. Wij moeten dat beschouwen als één groot geheel, als een gemeenschappelijk belang, waar wij gemeenschappelijk offers De vaste lasten voor de gesteunden zijn de bron van ontzaglijke zorgen voor de huisvrouwen. Men doet te dien opzichte niets; nadat men op dit punt toegegeven heeft aan de uitgebrachte critiek, nadat men concessies heeft gedaan aan die critiek, komt men ten slotte alleen met een regeling, die eenvoudig vroegere ervaringen, die veel nuttiger en Ik heb daarop reeds gewezen bij de behandeling van de begrooting voor het dienstjaar 1936, maar wensch dit nu te herhalen. Een veranderde opvatting zal dit bij dezen Minister wel niet teweegbrengen, maar er over zwijgen zou verkeerd kunnen worden opgevat, en daarom wensch ik het t e herhalen, omdat het misschien voor de toekomst van nu t kan zijn. De woningen, die ik bedoel, moeten dienen voor voormalige krotbewoners en mogen op aandrang van den Minister niet meer bevatten dan een woonkamer met een spoelkeukentje, het spoelkeukentje van zeer minimale afmetingen. E r mag in dat keukentje geen gelegenheid zijn om te koken, er mag geen schoorsteen en geen wasemkap worden aangebracht. He t is haast niet mogelijk voor een huisvrouw in die woning de wasch te doen. Bij een dergelijk gezin is de toestand niet zoo, dat de wasch de deur uit kan; dat moet thuis geschieden, voor zoover er nog iets te wasschen valt. E r mogen twee of drie slaapkamertjes gemaakt worden van zoo kleine afmetingen, dat de grootste door een twee-persoons ledikant bijna volgemaakt wordt, zoodat er geen gelegenheid is een stoel te plaatsen. I n die Memorie van Antwoord op blz. 14 komt de Minister tegen de onderstelling op, dat het platteland in dit opzicht vergeten of achtergesteld zou zijn. E n dan wijst de Minister op de buitengewoon groote toeneming van het aantal leerlingen bij het landbouwhuishoudonderwijs. Blijkbaar oordeelt de Minister, dat het nu ook voldoende is. Verhoogde subsidie voor de stichting van huishoudelijke voorlichting ten plattelande wijst de Minister op blz. 15 geheel af, omdat die voorlichting betreft volwassen huisvrouwen en omdat dit onderwijs zou vallen buiten het „He t valt te betreuren, dat geschreven is gelijk ik zooeven heb aangehaald. De conclusie ten aanzien van het onderhavige gebied is de volgende: de kleine boer lijdt geen gebrek. Wel is zijn levenswijze, evenals voorheen, soberder dan die van een stadsmensch en gemiddeld nog soberder dan in betere tijden; in doorsnee zien alle gezinsleden er echter nog behoorlijk doorvoed uit. D e kleeding is than s in de meeste gevallen nog netjes, dank zij de zorgzame hand van de huisvrouw. Langzamerhand raken de kleedingstukken echter versleten, terwijl er geen geld is om nieuwe te koopen. Voorzitter! Als het op het oogenblik iemand slecht gaat, — de heeren zullen het ook bij ondervinding weten — is het nooit meer de schuld van gebrek aan ijver, gebrek aan -vakkennis, slordigheid van de huisvrouw, lichtzinnigheid van de volwassen kinderen, maar is alles de schuld van de crisis en moet de Regeering helpen. De Minister, die niet helpt, doet zijn zaken slecht, krijgt onmiddellijk het vonnis t e hooren, da t de geachte afgevaardigde de heer de Marchant et d'Ansembourg ook zoo vriendelijk is geweest aan mij uit te reiken, waaronder ik overigens niet gebuut ga. ook voor de door mij bedoelde plattelandsgemeenten buitengesloten, om gelegenheid te vinden nog eens iets te herwinnen, wat zoo noode is losgelaten. Ik heb hier b.v. het oog op het instituut vakonderwijzeres aan scholen, waar 95 pet. der meisjes-leerlingen lager onderwijs als eind-onderwijs genieten. Deze kinderen ontvangen na de afschaffing van dat instituut in naam handwerkonderwijs en dan bijna zonder uitzondering in groot verband. Wie gelooft nu, dat deze toekomstige huisvrouwen op dit punt maar eenigermate worden toegerust met de practische kennis, die ze straks noodig zullen hebben? He t is daarom, Mijnheer de Voorzitter, dat ik den Minister zou willen verzoeken in overleg te treden met zijn ambtgenoot van Onderwijs, om deze aangelegenheid voor de plattelandsgemeenten nog eens ernstig onder oogen te zien. Thans enkele opmerkingen over de f 6000 subsidie, die het Departement geeft aan de Stichting voor huishoudelijke voorlichting ten plattelande. Deze stichting heeft voor haar bij uitstek nuttigen arbeid veel geld noodig, dat ze van tal van landbouwvereenigingen en van het Prophylaxefonds in hoofdzaak ontvangt, die het groote nut van deze voorlichting erkennen. Enkele cijfers zullen doen zien van hoe groot belang de voorlichting is. Wij hadden in 1935 543 cursussen met ongeveer 12 500 deelnemers. Dit aantal is in 1936 bijna verdubbeld, nl. tot 1128 cursussen en 23 606 deelneemsters. E r is alle kans, dat er nog meer en meer vraag naar zal komen. I n verband met de verassende belangstelling, die er voor deze cursussen bestaat, is te voorzien, dat de toename nog veel grooter zal worden. Nu geloof ik, dat, zoo ooit, hier Rijksgeld nuttig besteed wordt. He t betreft onderwijs in huishoudelijke vakken in den eenvoudigsten vorm en met de minst mogelijke kosten, speciaal voor de minvermogende huisvrouwen en meisjes ten plattelande, die met de meest bescheiden inkomsten het meest mogelijke moeten leeren verrichten. Drie onderwerpen met betrekking tot den landbouw moet ik nu behandelen. Ik zeg opzettelijk, dat het drie onderwerpen zijn, omdat ik den indruk heb, dat de geachte afgevaardigden die drie onderwerpen niet geheel uit elkaar hebben kunnen houden. I k onderscheid ten eerste het landbouwhuishoudonderwijs, ten tweede de ambulante cursussen en ten derde de voorlichting van huisvrouwen ten plattelande. Wa t het laatste betreft, wil ik eerst iets zeggen. Een paar van de geachte afgevaardigden hebben gevonden, dat f 6000 wel wat weinig is. I n elk geval, nu anderen zooveel bijeenbrengen, zou, zoo meent men, de Minister wel wat meer kunnen doen. Ik ben daartoe niet bereid. E n ik zal zeggen waarom niet. De oprichting van een dergelijken voorlichtingsdienst is door mij bevorderd in een vergadering t e Breda, toen ik nog Minister van Sociale Zaken was. Mijn ambtgenoot van Onderwijs bevorderde de oprichting van soortgelijke cursussen in het bijzonder voor het platteland en bij onderlinge afspraak is het terrein verdeeld, zoodat er geen doublures konden ontstaan, terwijl er voortdurend onderling overleg is. Maar ik herinner mij, dat ik, in Breda sprekende over de mogelijkheid, dat met name de huisvrouwen uit gezinnen, waarvan de man werkloos is, zouden leeren om me t hetzelfde geld beter in zake voedsel en kleeding voor haar gezin te zorgen, toen gezegd heb : dit mag niet worden een nieuwe tak van Staatsdienst, want daar is het thans geen tijd voor; dit werk moet kosteloos verricht worden, dus geen subsidie van het Rijk. He t gevolg is geweest, dat ik natuurlijk toch eenigermate vlot moest zijn. Ik heb toen een ambtenaar beschikbaar gesteld, een bureau en een portvrije correspondentiemogelijkheid en er zijn nog eenige andere faciliteiten verleend. He t gevolg is, dat men zeggen kan : de huishoudelijke voorlichting vanwege Sociale Zaken geniet van Rijkswege f 4000 en de voorlichting van huisvrouwen ten He t is hier precies de omgekeerde wereld: op de minst draagkrachtigen wordt de zwaarste druk gelegd. Een van de gevolgen van den exorbitanten accijns op margarine is geweest, dat de huisvrouwen zelf margarine maakten. Daarnaast zagen wij het minder prettige verschijnsel van een grooten smokkelhandel van margarine uit België. Ee n flinke verlaging van den margarine-accijns zou ongetwijfeld tot gevolg hebben gehad die van 1932 tot 1935 niet of weinig zijn verminderd, terwijl tuschen 1932 en 1935 de inkomsten van de gezinnen der werkloozen wel zijn verminderd, want tusschen 1932 en 1935 ligt het jaar 1933, waarin de steunuitkeeringen zijn achteruitgegaan. Maar de vaste uitgaven zijn gebleven, voor de rest blijft dus minder over. Men ziet b.v., dat er voor boter minder is uitgegeven. Boter is een uitstekend voedingsmiddel, maar het geld is er niet meer voor. Voor vet, olie, margarine en suiker, voor allerlei voedingsmiddelen is minder uitgegeven. Dit is niet gebeurd, omdat de huisvrouwen zoo onverstandig zijn geworden, dat zij met opzet de beste voedingsmiddelen ongebruikt laten. Neen, Mijnheer de Voorzitter! Dat was de bittere noodzaak. De hoofdinspecteur van de Volksgezondheid zegt ook, dat de menschen meer aardappelen moeten eten en minder brood. Maar waarom gebruikt men in de gezinnen der werkloozen dikwijls geen warme maaltijden, maar oud brood met een beetje margarine? Omdat de huisvrouwen zoo onverstandig zijn geworden? Neen, Mijnheer de Voorzitter, uitsluitend, omdat er geen geld is om de warme maaltijden klaar te maken. He t koken kost geld; een maaltijd van oud brood is goedkooper dan een warme maaltijd van Mijnheer de Voorzitter! Toen mevrouw de Vries—Bruins zeide: gij zult mij toch niet willen tegenspreken, dat deze verschijnselen er op wijzen, dat er minder voeding is in de gezinnen, heb ik reeds bij interruptie gezegd: dat wil ik u wel tegenspreken en dat spreek ik haar op dit oogenblik ook tegen, Mijnheer de Voorzitter, want de cijfers, die de geachte afgevaardigde gaf in dit verband, bewijzen niets, maar dan ook heelemaal niets. Zij heeft gezegd (en daarin culmineerde dit deel van haar betoog): in 1932 besteedde een huisvrouw voor groente 19 cent, in 1935 14 cent. groenten beschikbaar worden gesteld voor minder geld, en nu durf ik wel deze veronderstelling tot de mijne maken, dat, wanneer een huisvrouw in 1935 voor 14 cent groenten gebruikte en in 1932, toen wij nog in een betrekkelijk duren tijd waren, 19 cent, zij in 1935 minder geld betaalde en meer groenten kon gebruiken. uitzondering maakte. Waarom dat voor alle arbeiders en arbeidsters wel zou mogen en voor de dienstboden niet, is mij volkomen een raadsel. Mevrouw de Vries zegt, dat de Minister van Onderwijs aan haar zijde staat. Ik denk er precies zoo over als de Minister van Onderwijs, nl. dat het niet juist zou zijn, als de dienstbodencursussen van Sociale Zaken een doublure zouden worden van het nijverheidsonderwijs. Zoo heeft de Minister van Onderwijs het uitgedrukt, zoo herhaal ik het als mijn meening. Maar hier is geen sprake van een doublure. Men heeft bier niet te maken met het nijverheidsonderwijs me t zijn theoretische basis, met zijn theoretische cursussen over de scheikundige samenstelling van voedingsmiddelen, over den theoretischen inhoud van potten en pannen, die er moet zijn en waarmede de eenvoudige huisvrouw, bijv. op het platteland van Overijssel, weinig mede heeft te maken. Al die dingen zijn bij het Uit die gedachtenwisseling en dien geregelden omgang weet ik, dat er onder die 300 talrijke meisjes zijn, die zeer goede dienstboden zijn, die in ieder opzicht tevreden zijn over zich zelf en voldoen aan de mevrouw van de huishouding. Wij krijgen uit Bouvigne niet anders dan de meest geestdriftige uitingen en daarnaast brieven van degenen, die via die cursussen bij verschillende huisvrouwen geplaatst zijn. Ik moet dus volkomen verwerpen de mededeeling van mevrouw de Vries—Bruins, dat er van die 300 maar 10 goede dienstboden zouden zijn. Da t is in den meest volstrekten zin onjuist. Die opleiding wordt van alle zijden in hooge mate gewaardeerd, ook door alle organisaties, ook door de organisatie waartoe mevrouw de Vries—Bruins zich voelt aangetrokken. Zij werken met geestdrift en instemming mede, om die opleiding goed te doen slagen. Mevrouw de Vries— I Bruins is misschien de eenige in Nederland, althans een van de zeer weinigen, die bezwaar heeft tegen deze opleiding. Maar ik kan die bezwaren niet deelen en ik handhaaf tegenover haar het groote nut van deze instelling en ik weiger dan ook om maar eenigszins te gemoet te komen aan de door haar verlangde opheffing. Integendeel, voor zoover het aan mij ligt, zal ik het aantal van die cursussen vermeerderen en het aantal opgeleiden vergrooten. Ik zal ook de opleiding steeds beter en, kan het zijn, steeds nuttiger maken, opdat zeer vele huisvrouwen hiervan zullen kunnen profiteeren en zeer vele meisjes daarin een nuttige betrekking kunnen vinden. zegt: er is een controle van huisvrouw to t huisvrouw. Wij hebben die controle al gehad bij de vorige rege Een huisvrouw verandert niet van bakker als de nieuwe man denzelfden prijs berekent als de oude leverancier. Die nieuwe bakker krijgt alleen maar klanten, als hij onder den prijs gaat aanbieden. Wordt dit onmogelijk gemaakt door een minimum prijs, dan wordt ongetwijfeld de nieuwvestiging tegengegaan. Aldus zit er in een uniforme minimum prijs wel degelijk een saneerend element. Bovendien, men moet de zaak niet omkeeren. Men wijst de saneering af, omdat er zulk een groot verschil van de productiekosten bestaat. Maar is een van de redenen, waarom men saneering wenscht, niet de verwachting, dat de saneering die groote verschillen zal opheffen? Mijnheer de Voorzitterl I k begrijp, dat dit oogenblik ongeschikt is om uitvoerige beschouwingen t e houden. I k wil mij dus beperken tot een woord van instemming me t dit wetsontwerp, dat een groote verbetering beteekent, vergeleken bij de oude en sterk verouderde wet van 1869, die niet meer voldeed aan de eischen van de practijk. Alleen betreur ik het, dat geen rekening is gehouden met den wensch, die ook in verschillende adressen naar voren komt — o.a. in het adres van de Centrale Vereeniging voor den Gedistilleerdhandel —, om in de wet op t e nemen een controle op inhoud en gewicht van flesschen, glazen, kruiken en verpakte waren. Dit zou ook van groot belang zijn voor de huisvrouw, waar het betreft o.a. flesschen en verpakte waren; koopsters worden vaak misleid door een schoonen schijn; men koopt bijv. een groote flesch, die echter blijkt een groote ziel te hebben en dus lang niet den inhoud te bevatten, dien men verwachtte. He t is ook de zeer ernstige wensch van den bonafide handel, die in het nadeel komt tegenover minder nauwgezette leveranciers, die wel van dergelijke schoonschijnende flesschen, kruiken en verpakkingen gebruik maken. I k begrijp, dat het oogenblik niet geschikt is om een amendement in t e dienen, maar ik wil er mijn buitengewone spijt over uitspreken, dat deze zeer noodzakelijke aanvulling van de IJkwe t niet ter hand is genomen. Nu zullen we misschien weer zeer lang moeten wachten, vó-'p lat aan dezen wensch van den bonafide handel en van de huisvrouwen wordt t e gemoet gekomen. publiek moet beschermd worden voor zijn gewicht en de winkelier tegen oneerlijke concurrentie van anderen, die goedkcoper per pak verkoopen, omdat er minder in zit. _ Bi verheug mij in dezen steun t e hebben bij mevrouw Bakker Nort, die namens de huisvrouwen, en dezen weten het het beste, op maatregelen heeft aangedrongen, dat zij niet bij den neus kunnen worden genomen. West-Duitschland er toe t e brengen om, ondanks de veel hoogere kosten van vervoer per spoor naar de Duitsche havens, deze toch t e gebruiken. Door deze spoorwegtarieven naar Duitsche havens in geen geval hooger te stellen dan die kunnen zijn naar een buitenlandsche haven, hoopt men een aanzienlijke besparing aan deviezen t e kunnen bereiken. De Duitsche huisvrouwen worden vermaand tweemaal daags warme maaltijden t e bereiden, omdat de hoogere kostprijs van warme maaltijden geen rol speelt, als me n daardoor bereikt veel aardappelen en weinig brood te gebruiken en daardoor minder graan behoeft t e importeeren. I k kom dan allereerst tot de redevoering van den Minister van Financiën. Een gedeelte daarvan heb ik al beantwoord, nl. in zake de quaestie van de indirecte en directe belastingen. Maar nu heeft mij in de redevoering van den Minister ook getroffen, dat hij in zake de financieele politiek en de economische politiek een tegenstelling maakt tusschen de Regeering en verlangens, die hier in de Kamer waren naar voren gebracht. De Minister heeft zich daarbij in hoofdzaak gewend tot de rede van den heer Pollema, maa r daarin heeft mi] dit getroffen, dat de Minister gezegd heeft: ik kan een gulden maar één keer uitgeven, al die economische en financieele politiek van den tegenwoordigen tijd is mij te ingewikkeld, ik sta er wantrouwend tegenover, omdat ik achter al die geleerdheid gevoel, dat men wil overgaan tot een meer roekelooze politiek, mijn politiek is de politiek van de huisvrouw. Al klinkt dit natuurlijk direct zeer zuinig, zeer degelijk, ik geloof niet, dat dit ten aanzien van de landspolitiek is vol te houden. Bi heb eens een tijd de eer genoten, mede lid te zijn van het college van burgemeester en wethouders van Rotterdam, terwijl daar was een buitengewoon degelijk — ten minste politiek gesproken — financiën. Die wethouder van financiën stelde zich op dit standpunt (ik zeg he t niet om hem, maar om het standpunt), dat in een stad als Rotterdam men pas een haven moest gaan graven, als die haven volledig was uitgegeven. I k wil wel zeggen, dat ik toen zoo roekeloos geweest ben mij daarmede niet te kunnen vereenigen. Ik heb ook meegemaakt, dat er was een voorstel tot een zeer grooten landaankoop, voor 10 millioen, in de richting van het westen, langs de Maas, terwijl er degelijke financiers waren, die zich nadrukkelijk daartegen verzetten. Ik durf zeggen, dat ik zoo roekeloos ben geweest mij bij die politiek niet aan te sluiten, maar t e meenen, dat dat land gekocht moest worden, opdat daar havens gegraven zouden worden. Daarna is gekomen de crisis met al haar ellende en dan komt natuurlijk voor een bestuurder van een stad als Rotterdam, zooals ook voor eiken bestuurder in het Rijk komen zal, de vraag: hebben wij toen wel goed gedaan. E n als er dan een berg van verontwaardiging uit Nederland over ons hoofd uitgestort wordt, van roekeloosheid en bankroetierspolitiek, dan blijft men ook maar mensch en dan gebeurt het wel eens, dat men zich niet te slapen legt, maar dat men er eens een tijd over ligt t e denken, of men in dit opzicht wel goedgedaan heeft. E n dan vraag ik : nu staan op die gronden de machtigste petroleumonderaemingen van Europa, stel dat wij toen, zooals net dan in den tegenwoordigen tijd heet, niet zoo roekeloos waren geweest, dan zouden die zelfde maatschappijen natuurlijk in Antwerpen of in een andere haven of in een ander land terechtgekomen zijn. Men kan n u eenmaal in de economische en financieele politiek niet redeneeren als een huisvrouw, die op Zaterdagavond precies weet, wat zij voor verschillende dingen in de volgende week kan uitgeven. Men moet als bestuurder van een stad of van een land beslissen me t het oog op de toekomst; men moet bedenken: ik kan mij daaraan niet onttrekken, anders verarm ik op den duur onze stad of het land, dat wij besturen, omdat dan gelegenheden, die anders hier geschapen zouden worden, dan in andere landen ingericht worden. Daarom kan ik die politiek van de huisvrouw, hoe degelijk zij ook klinkt, niet bewonderen, wanneer het de Overheid geldt. E r is straks een poging gedaan door den heer van Lanschot om de disqualificatie tot ons te richten, dat wij voor een roekelooze politiek zouden zijn. He t spijt mij, dat ik bi] deze debatten zooveel moet spreken over een positie, die ik elders bekleed, maar de heer van Lanschot heeft er aanleiding toe gegeven. Hij heeft gezegd, en hij zegt dat op zijn manier, dat nij zich wel eens heeft afgevraagd, hoe het kwam, dat Amsterdam meer krediet zou hebben dan Rotterdam. Hij geeft het antwoord niet, maar hij weet wat het antwoord straks moet zijn over geheel Nederland. Op het oogenblik staan de obligaties van Rotterdam schitterend. Ik zou de conclusie kunnen trekken: omdat op het oogenblik het college van burgemeester en wethouders van Rotterdam bestaat uit partijgenooten van mij, voor zoover zij uit den raad zijn gekozen, en dat college zoo degelijk regeert. Ik zal die conclusie niet trekken, maar een tegengestelde conclusie of een suggestie in dien zin vind ik ver beneden den stand van een debat in de Eerste Kamer. Mijnheer de Voorzitter I Ik kom nu to t eenige opmerkingen, die een politiek karakter hebben. Ik durf natuurlijk op het oogenblik niets te zeggen over de verdeeldheid in de Katholieke Staatspartij. Als men zoo'n reprimande krijgt als mij straks is toebedeeld, wordt men angstig. Dan ben ik zoo'n wezel, dat ik in mijn hoekje kruip. Ik laat dus de R.-K. Staatspartij een oogenblik met rust. I k kom dan tot de Christelijk-historische partij. Neen, Mijnheer de Voorzitter! He t was aanvankelijk, alsof wij zaten in een debat over de devaluatie van IA jaar geleden, en al degenen, die zich tegen den heer Pollema nebben verklaard, hebben toentertijd op precies dezelfde manier gesproken als nu geschiedde van de Beegeringstafel en door de heeren van Lanschot en van den Bergh. E r is bij de devaluatie van 1£ jaar geleden geen verandering gekomen in de mentaliteit. Men ""heeft gedacht: Wij gaan weer voort me t de politiek van de huisvrouw. Men heeft niet een politiek gevoerd, die zich eigenlijk had moeten aansluiten aan de devaluatie. De heer Pollema heeft ten slotte gezegd: I k zie eenige lichtpunten. Ik had op die lichtpunten voor hem ook gewezen in verband met het wetsontwerp in zake de militie. I k hoop op meer lichtpunten. De politiek van de huisvrouw is niet vol t e houden. He t voorbeeld van Eotterdam geldt voor het gansche land. He t zal noodig zijn, dat de Begeering, hoewel zij op het oogenblik niet weet, hoe de fondsen moeten worden aangevuld, op economisch gebied niet zuinig is. Dit klinkt misschien iets in de richting van het Plan van den Arbeid. I k wil daar op het oogenblik niet over spreken, want dat is niet aan de orde, maa r dit is wel aan de orde: als wij de financieele politiek, die op het oogenblik gevoerd wordt, doorzetten, wat hebben wij dan te juichen over dat milliard goud, dat in onze Bank zit, als daar 450 000 werkloozen tegenover staan? De werkloosheid zal nog vermeerderen, indien de monetaire positie blijft, zooals zij op het oogenblik is. Ik zou willen vragen aan den Minister van Financiën: Welke voordeden ziet gij uit dat milliard goud uit het buitenland ? De Minister heeft een vergelijking gemaakt met een spaarbank en gezegd: Als daar onrust in komt, staat ieder voor de spaarbank en moet zijn geld terug hebben. Die vergelijking gaat m. i. volkomen mank. D e spaarbank vraagt het geld van de mensehen en zegt: Komt bij mij, opdat ik er mee werken kan, en ik zal u vertrouwen geven, opdat ik er mee kan blijven werken. Maar de Nederlandsche Bank heeft dat goud van het buitenland niet gevraagd. E r kunnen twee dingen plaats hebben. I n de eerste plaats kan het vertrouwen in de andere banken in Europa hersteld worden en dan kan het goud wegvloeien. Da n zullen wij daar geen last van hebben. Maar als in het andere geval het vertrouwen in die banken stijgt en het vertrouwen in onze Bank verzwakt, welke gevolgen zal dan dit goudbezit voor ons land hebben? De is alleen nog één middel, dat de Minister niet genoemd heeft en dat dikwijls werd aangewend. Men stelde de aanschaffing van de noodige kleeding uit, omdat men niet tot afbetaling wilde overgaan of bij voorschotbanken terechtkomen. Maar als het dan niet meer kon, dan nam me n het geld af van de uitkeering over één week, hetgeen beteekende, dat de gezinnen de laatste dagen van de week op levensmiddelen nog meer moesten bezuinigen, omdat de middelen niet meer aanwezig zijn. Hieraan is door dezen maatregel een einde gekomen. Be n ik dus met den maatregel ingenomen, de wijze, waarop hieraan uitvoering wordt gegeven, is mij tegengevallen. Ik had gedacht, dat de werkloozen toch wel eenige meerdere vrijheid zouden hebben bij het aanschaffen van datgene, wat zij noodig hebben. I n de circulaire is vermeld, dat na verloop van een zeker aantal weken, wanneer de betrokkenen voor het gespaarde geld eenigen B-steun willen ontvangen, zij daarvan kennis geven aan het betrokken comité, hetwelk da n de goederen levert. Mijnheer de Voorzitter! Ik was in een gezin, dat had gespaard en dat dringend een bed noodig had. Men zeide toen tegen, mij : Zouden wij dat bed kunnen krijgen? Kleeding, dekking, schoeisel, daar is natuurlijk ligging niet bij, maar wat heb je aan dekking, als je geen ligging hebt. Ik zeide: dat zal zeker wel gaan. Ik kom daarna in een volgend gezin, en daar hoorde ik, dat men om een jas gevraagd had. Ee n jongen kon een betrekking krijgen en had een jas noodig. Neen, dat ging niet, ondergoed kon men krijgen. Maar je bent niet gebaat me t wat je niet noodig hebt, maa r wel me t datgene, waar je behoefte aan hebt. Toen kreeg ik scrupules; ik vreesde het gezin verkeerd te hebben ingelicht. Toen ben ik gaan informeeren hoe het me t de verstrekking daarvan gaat. E n toen zijn mij in Rotterdam zeer welwillend de gegevens verstrekt. ,,Spaarregeling"" staat er boven. Verder: de ondergeteekende wenscht te ontvangen ! E n da n ziet men een lijst van goederen, welke men kan krijgen, alsmede de prijzen. I k kan het Zijne Excellentie straks ter hand stellen. O. a. staat er op : „kachels, gordijnen, vloerkleeden, bedden, e. d. worden niet beschikbaar gesteld"". Da t is niet om het vertrouwen t e verhoogen, heb ik gedacht, maa r het lijkt mij ook onjuist, wanneer me n bij de uitvoering zoo streng naar de letter te werk gaat, dat het verkrijgen van zulke artikelen niet mogelijk zou zijn. Gordijnen, is dat noodig? Ik heb het zelf bij ervaring meegemaakt. I n een degelijk, net gezin zei mij de vrouw: schoonmaken? wat moet ik schoonmaken, als ik de gordijnen er af haal, zijn het lorren. Als ik het vloerkleed uitklopt, valt het aan stukken. He t is een glorie voor de Hollandsche huisvrouw om mooie gordijnen en een vloerkleedje te hebben. Wanneer deze menschen gespaard hebben, en gordijnen of een vloerkleed het eenige is, wat hun leven vergald, laat me n dan de. hand over het hart strijken en ze helpen. Al is het misschien niet in den striktsten zin van het woord kleeding, dekking of schoeisel, laat me n zulk een gezin te gemoet komen. Men behoeft niet alles ongecontroleerd t e laten. Men kan zich overtuigen of het redelijk is, maar laat me n tegemoetkomend zijn. Wij hebben den ruimeren armslag. Ik zou den Minister willen vragen in dezen toepassing van den vrijen armslag. Ik geloof, da t deze maatregel niet alleen meer effect zal hebben, maar dat ook de bedoeling, moreele verheffing van het gezin, aan beteekenis zal winnen. Ik heb in het lijstje aangetroffen het geval, da t zulk een gezin zegt: onze schoenen zijn stuk, zolen en hakken moeten gemaakt worden. Dan zegt het Crisiscomité, best, dat kan, hier hebt gij een bon, daar hebt gij een schoenmaker. He t kost dan f 1,70. I n den regel maken werkloozen de schoenen zelf; in ieder geval een groot aantal doet dat. Voor zoover zij daartoe niet in staat zijn, laten zij de schoenen maken door een schoenmaker, dien zij kennen. Men leeft zeer nauw met elkander in die kringen en dan kost het hoogstens f 1,20. Wie de schoenen zelf maakt, koopt of ontvangt van een instelling voor liefdadigheid een flink stuk leder voor één gulden, waarvan twee paar schoenen gemaakt kunnen wórden. Voor één gulden worden dan twee verantwoording zou roepen. Ofschoon in sommige vragen, welke gesteld worden door individueele leden, men haast tot die potloodverantwoordelijkheid komt ! Maar de heer Marchant had in wezen volkomen gelijk. De Kamer doet onverstandig om, zooals Thorbecke het heeft uitgedrukt, den Minister te willen controleeren, zooals de huisvrouw he t boekje van de keukenmeid controleert en nakijkt, maar op zich zelf mag wel degelijk de Kamer elke handeling van eiken ambtenaar met den Minister bespreken en hem daarvoor in laatste instantie verantwoordelijk stellen. Daarwerkelijk is het zóó, dat, als de betrokken Minister zegt: „ik heb dat ook een verkeerde handeling van dien ambtenaar gevonden, heb hem daarop een aanmerking gemaakt en heb, casu quo, naar aanleiding daarvan bepaalde disciplinaire maatregelen genomen"", dan is hij redelijkerwijze gedisculpeerd tegenover de Kamer. I n beginsel kan de Kamer hem dus daarvoor ter verantwoording roepen. Maar ik geloof nu, dat de Minister volkomen gelijk heeft, wanneer hij niet dat zelfde aanneemt voor de daden van den Gouverneur-Generaal. Mijnheer de Voorzitterl Wij erkennen gaarne, dat aan de spaarregeling-Bomme principieel juiste elementen ten grondslag liggen. Ondanks bittere armoede den spaarzin in stand te willen houden en als deugd te doen gelden, wat steeds een Hollandsche deugd was, het pogen den inhoud van de deerlijk gehavende linnenkast van de huisvrouw in het werkloozengezin een weinig bij t e vullen, mede op eigen kracht, Mijnheer de Voorzitter, dit ,,Het inkomen der werkloozen laat, indien de huisvrouw voor haar taak berekend is, toe het gezin voldoende te voeden. Immers, gemiddeld is de gebruikte voeding toereikend ten aanzien van het aantal calorieën en bij de meerderheid der gezinnen ook in andere opzichten."" I n het tweede Haagsche rapport van 1935 lees ik op blz. 67 ten aanzien van den voedingstoestand van de werkloozen: Ee n van de eerste dingen, die moeten gebeuren en die steeds meer moeten gebeuren, is voorlichting, voorlichting en nog eens voorlichting aan de huisvrouwen. niet alleen onvoldoende, maar ook duur zal zijn. Ik heb er wel bezwaar tegen, dat de Éegeering in deze richting gaat. Ik juich het in het algemeen toe, dat men aandacht aan deze zaak schenkt. Ik heb mij onlangs een reprimande op den hals gehaald in een kring van deskundigen, toen ik zei, dat het in Nederland wel noodig was de meisjes in de huishoudscholen t e scholen, omdat van de groote massa bekend is, dat de huisvrouwen hier maa r heel slecht worden opgeleid in de huishoudkunde. He t koken en dergelijke bezigheden staa t niet op zoo hoogen trap als elders, bijv. in Duitschland, waar men zeer goede huisvrouwen heeft gekweekt. I k zou het toejuichen, wanneer dat hier ook gebeurde. Men moet echter niet een voorbeeld nemen aan België. I k geloof, dat de geheele organisatie geïnspireerd wordt door het Belgische voorbeeld. Als men een voorbeeld wil hebben, geloof ik, da t er veel meer aanleiding is om te kijken naar het oude Duitschland, naar het Duitschland van vóór deze periode, waar de bepaling bestond, dat meisjes, die de lagere school hadden doorloopen, van haar 14de tot haar 18de jaar verplicht waren gedurende 4 a 8 uur per week huishoudonderwijs te genieten. De ouders zien gelukkig ook langzamerhand meer en meer in, dat hun dochters voor het vak van huisvrouw niet alleen moeten steunen op de leering en ervaring, die zij bij moeder thuis opdoen, maa r dat zij daarvoor goed en degelijk vakonderwijs moeten volgen, liefst op een huishoudschool. Men kan zelfs zien hoe het verzuim van vroeger zich n u wreekt. Dit blijkt uit het ontzaglijke nu t van de huishoudelijke voorlichting ten plattelande, juist voor de minst draagkrachtige bevolking in Nederland. Deze cursussen onder goede leiding leeren den huisvrouwen hoe zij van het kleinste inkomen het meeste in het belang van haar gezin kunnen maken. Wanneer iets een gezinsbelang is, een belang dat dit Kabinet van harte wil bevorderen, dan is het de opleiding van meisjes tot de gezinstaak. Daarom heb ik me t genoegen uit het adres van den Bond van leerkrachten bij het Nijverheidsonderwijs voor meisjes gelezen, dat thans reeds van de ongeveer 63 000 meisjes, die in 1936 de lagere school hebben verlaten, ongeveer 40 000, dus fi3 pet., eenigen vorm van het huishoudonderwijs volgen. Da t is inderdaad een prachtig cijfer. E r blijft echter toch nog altijd 37 pet. over van de meisjes, die geenerlei huishoudonderwijs ontvangen. Da t zal zich wreken in haar later leven, als zij aan het hoofd van een gezin staan of bij anderen hulp in de huishouding zijn. Daarom acht ik het een uitnemend idee van den Minister, een commissie in t e stellen om te onderzoeken of het zevende of een eventueel later leerjaar misschien ook anders moet worden ingericht, en of wellicht een betere aansluiting bij de practijk moet worden verkregen. toch nog heel wat kosten met zich zou brengen. Wan t ik veronderstel, dat wij met de moderne methode willen meegaan en de zg. Deensche keuken zouden inrichten, waarbij elk meisje de gelegenheid krijgt zelfstandig een deel van het voedsel t e koken en t e bereiden. Dit wordt immers de beste manier voor het kookonderwijs geacht? Maar als wij dat doen, zijn wij heel wat geld kwijt. E n dat is in dezen tijd de grootste moeilijkheid. E n dan nog zou dat onderwijs lang niet zoo doelmatig zijn en zoo goed gegeven worden als in de huishoudschool, waar de meisjes niet alleen kookonderricht ontvangen, maar geheel tot huisvouw kunnen worden opgeleid. Ook zou de gewone onderwijzeres voor dit vakonderwijs minder geschikt zijn. Laten wij die andere mogelijkheid eens goed onder het oog zien. Zou daarvoor eenige uitbreiding van huishoudscholen, cursus in landbouwhuishoudonderwijs, of ambulante huishoudcursussen noodig zijn, dan schijnt mij het geld daarvoor uitstekend besteed, zelfs in dezen tijd; opleiding tot de gezinstaak is niet alleen voor de latere huisvrouwen van enorm belang, maar ook voor haar eventueel gezin. Elke serieuze poging om t e bereiken, dat elk meisje eenige opleiding voor de gezinstaak zal krijgen, juich ik van harte toe. van allerlei huishoudelijke aangelegenheden voor de huisvrouw van het aankomend geslacht. D e voortgaande inkrimping van het nijverheidsonderwijs is daarom voor breede lagen van ons volk van groote beteekenis. De herstellen van eenvoudige kleeding, waarvoor dit onderwijs de gelegenheid biedt, zijn voor iedere aanstaande huisvrouw van groote waarde. Niet het minst echter in de gezinnen, waar moet worden gewoekerd met het gezinsinkomen en die wonen in de slechtste woningen. Dit blijkt zelfs uit het advies van den Nijverheidsraad, dat juist wilde aantoonen, dat die levering voor onze industrie wèl van groote beteekenis was. Ten bewijze hiervan vermeldt het omtrent de verhouding tusschen de van het binnenland en de van het buitenland betrokken cadeaux twee sterk sprekende gevallen. Ee n zaak, die jaarlijks voor f 200 000 cadeaux kocht, betrok hiervan voor f 100 000 van de Nederlandsche industrie, en een zaak, die in een jaar voor f 183 000 cadeaux kocht, betrok hiervan voor f 69 000 van onze industrie. Ook bij het vragen om twee overtuigende voorbeelden t e geven, kwam men dus niet verder dan to t een geval, waarin de helft, en een geval, waarin zelfs bijna 2/3 van de cadeaux uit het buitenland werden betrokken. Alles t e zaam genomen, kom t het mij dan ook voor, dat bestendiging van het voor den middenstand schadelijke cadeaustelsel bezwaarlijk gemotiveerd kan worden me t een beroep op de belangen van onze industrie. Nog veel minder kan zij gemotiveerd worden me t een beroep op de belangen van het cadeaux ontvangende publiek. Dit bestaat zeer overwegend uit arbeiders en andere kleine luyden. De reclame via het cadeaustelsel toch richt zich voornamelijk tot en heeft voornamelijk succes bij de volksgroepen, die een zeer matig of klein inkomen hebben, en waar de huisvrouw met zeer beperkte geldmiddelen moet zien rond te komen. Voor die groepen heeft het cadeaustelsel deze gevolgen: men wordt er toe bewogen, een deel van het beperkte inkomen te besteden tot aanschaffing van artikelen, die deels prullaria zijn en die overigens, als ze zich niet kenmerken door onbruikbaarheid of leelijkheid, meerendeels niet de artikelen zijn, welke men noodig of welke men het meest noodig heeft, en die, in de gunstige uitzonderingsgevallen, meestal niet de artikelen zijn, welke men zou koopen, indien men vrije keus had. E r heeft dus een ondoelmatige besteding van Ik weet niet, of de schildering van die zuinige huismoeder altijd wel opgaat, blijkbaar verheugt de heer van Poll zich in een dergelijke voorzichtige huisvrouw, zooals die door Salomo al geprezen werd. I k geloof, en heb ze helaas wel leeren kennen, dat er ook vrouwen zijn, die door den ma n sterk aan den teugel moeten worden gehouden om niet de uitgaven de inkomsten te doen overtreffen. Maar uitgaande van zijn idyllische schildering wil ik er toch op wijzen, dat die verstandige huisvader, die op zoek is naar bronnen van inkomsten, wanneer de omstandigheden thuis minder gunstig zijn geworden, toch, in afwachting, dat die nieuwe bronnen van inkomsten gaan vloeien, most zorgen, da t hij de eindjes aan elkaar brengt en dat hij toch moet zorgen, dat hij zijn gezin kan voeden; zoodat ook die huisvader, die niet de toekomst uit het oog verliest en zoekt naar nieuwe bronnen, toch onderwijl genoodzaakt zal zijn de tering naar de nering te zetten. Dat is, hetgeen naar mijn bescheiden meening ook een verstandige Landsregeering moet doen. af t e boeken, in de komende jaren door me t vele millioenen verhoogde aflossingen. Dit nu noem ik wederom onder de huidige economische verhoudingen crisisverscherpende, dus averechtsche politiek. Dit is ook niet meer politiek van de zuinige huisvrouw; ik zou het het liefst willen vergelijken me t de slechte politiek van de mooie kamer, die men in alle opzichte n in eere moet houden, waardoor me n het gezin dwingt in de keuken te huizen. Met andere woorden: wij sparen ons arm. Zoo ooit, dan geldt hier het woord van Goethe: Vernunft wird Unsinn, Wohltat Plage. D e eerste en eenige uitweg uit dezen noodlottigen cirkel is : de Overheid moet voorgaan; zij moet door haar werkzaamheid, door haar uitgaven de bedrijvigheid, de circulatie, de geheele kleermakers in de groote steden van ons land zelfs in den drukken tijd werkloos moeten zijn. Nu is dit het onaangename in de situatie, dat deze groote groepen van kleermakers voor verreweg het grootste gedeelte hoofden van gezinnen zijn, die lijden onder de tegenwoordige werkloosheid; men mag het noemen structureele werkloosheid, men ma g ook spreken van conjunctuurwerkloosheid, maar de uitkomst van de werkloosheid als zoodanig treft de kleermakers op dezelfde wijze. He t zijn in dit verband niet alleen de kleermakers, die getroffen worden, maar de vrouwen van die arbeiders lijden in dezelfde mate. Ik zou in het algemeen de aandacht willen vragen voor de situatie, waarin de Nederlandsche huisvrouw zich bevindt, wanneer het bedrijfsleven geteisterd wordt, zooals op het oogenblik het geval is. Ik mag er zeker aan herinneren, dat de Eegeering ten aanzien van de steunverleening op velerlei gebied allerlei maatregelen heeft genomen, maa r ik mag toch niet nalaten de Volksvertegenwoordiging er op t e wijzen, dat ongeacht de hoegrootheid van de steunbedragen, de werkloozen en de gezinnen veel leed hebben te dragen. Zeer zeker, de huur wordt betaald, er komt eten op tafel. Al deze voor de hand liggende materieele behoeften worden in het algemeen wel vervuld, maar huisvrouw inderdaad slecht Mijnheer de Voorzitter! Deze Minister — we hebben het reeds meermalen ervaren — schijnt zich gaarne t e willen tooien me t de lauweren van de verstandige huisvrouw. Waar dit zoo is, geloof ik, dat het op mijn weg ligt o m nog op ccn eigenschap van die verstandige huisvrouw even te wijzen. Ee n verstandige huisvrouw zal vóór het begin van de weck overleggen, welke middelen haar ter beschikking staan; ze zal me t dit overleg niet wachten tot reeds meerdere dagen van de week zijn verstreken. He t is nu opvallend, dat nagenoeg alle begrootingen, en ook deze, na den aanvang van het betreffende dienst-jaar hier in behandeling komen. Reeds vroeger vestigde ik hierop de aandacht, maar blijkbaar zonder eeuig resultaat. Mijnheer de Voorzitt-er! Sinds deze Minister aan he t bewind is gekomen — ik heb dat verleden jaar al gezegd — hebben wij tal van verbeteringen gekregen voor de werkloozen, en ik verheug mij er over, dat ik er bij de behandeling van deze begrooting weer op mag wijzen, dat de Minister te gcmoet is gekomen aan wenschen, die ik vorig jaar bij de behandeling van de begrooting van Sociale Zaken naar voren heb gebracht. I k had nl. gevraagd om uitbreiding van de lijst van artikelen, welke beschikbaar worden gesteld voor deelnemers aan de spaarregeling. Immers , op blz. 13 van de Memorie van Antwoord wordt ons ven opsomming gegeven van de artikelen, waarom ik verleden jaar heb gevraagd, en die een groot deel uitmaken van hetgeen de Hollandsche huisvrouw noodig heeft. huisvrouwen toch is niet, dat ze voor een dienstbode belasting moeten betalen, doch dat ze geen dienstbode kunnen krijgen. E n ik denk, dat zij graag de dubbele belasting zouden willen opbrengen, als de Minister haar aan een dienstbode zou kunnen helpen. Misschien ligt hier voor Zijne Excellentie, in overleg met zijn ambtgenoot van Sociale Zaken, een taak, waarbij zoowel de huisvrouw als de schatkist gebaat zouden zijn. De huisvrouw, die uitstekend sanitair werk onder de gewonde burgerbevolking in het achterland zou kunnen doen? De eenvoudige bedrijfsarbeider, die mede verantwoordelijk za! zijn voor de goede functionneering van het economische raderwerk? D e gemeente-arbeider, die het eenvoudige opruimingswerk verricht? Ik ken er geen, man noch vrouw, die niet op de een of andere wijze, op het een of andere gebied indirect betrokken zou kunnen worden bij de verdediging van het land en de bescherming der bevolking. E n juist op het gebied van de bescherming der burgerbevolking is door de Begeering zoo bedroevend weinig gedaan! Ik weet, dat deze dingen onder de zorg van Binnenlandsche Zaken ressorteeren, instemming heb ik gezien, dat voor het nijverheidsonderwijs — zoowel voor jongens als meisjes — een grooter bedrag wordt beschikbaar gesteld. Dit geld komt toch volledig terug aan onze volksgemeenschap in den vorm van goed geschoolde arbeidskrachten en van op haar toekomstige taak in het gezin voorbereide huisvrouwen en huishoudelijke hulpen. een groote mate de practische huishoudcursussen ten plattelande en in de steden t e gemoet komen in de ontstellende onkunde van vele huisvrouwen om haar gezin te verzorgen en vooral om met bescheiden middelen het meest mogelijke te bereiken in haar huishouding. Maar, Mijnheer de Voorzitter, ik vrees te n zeerste, dat de Eegeering de juiste methode niet zal volgen, al zal dan ook, zooals de Minister in de Memorie van Antwoord mededeelt, in de eerste plaats worden gedacht aan uitbreiding der primaire huishoudcursussen. Van verplicht huishoudonderwijs na wel ingelicht, dan zijn er in Nederland nog 25 000 buitenlandsche dienstboden. Neemt men aan, dat deze per jaar ongeveer f 300 verloonen, dan zou er verloond worden 7,5 millioen, waarvan weer een belangrijk deel naar het buitenland wordt opgestuurd, geld, dat op een uitnemende wijze in Nederland zou kunnen blijven en waarbij Nederlandsche jonge vrouwen een uitnemend arbeidsveld kunnen vinden. Ik acht dit inderdaad een zaak van groote beteekenis, ook met het oog op de vorming van deze meisjes voor haar later leven. Nu is er een opleiding noodig om weer belangstelling bij de meisjes voor dit vak te wekken. Ik geloof, dat de nijverheidsscholen in dat opzicht heel veel nu t kunnen doen en ook in staat zullen zijn nog meer leerlingen op te nemen op goedkoope wijze. Ik sluit mij in dit opzicht aan bij hetgeen de vorige spreker heeft gezegd, dat hier door leerlingovereenkomsten belangrijk werk kan worden verricht. Ik geloof, dat, indien dit behoorlijk wordt aangepakt, indien er kracht achter gezet wordt, daarvoor bij vele huisvrouwen en meisjes belangstelling is te wekken zonder dat het veel geld kost. Juist op dat laatste zou ik den nadruk willen leggen. Men krijgt den indruk, dat Sociale Zaken over heel wat geld beschikt en cursussen opricht, waar het groote steden, die aardig werk verrichten. Ik lees het tijdschrift, dat daarover uitgegeven wordt, me t groot genoegen. He t is practisch en eenvoudig. Wij mogen echter niet vergeten, dat dit een nopdinstelling is om de vrouwen, die een tekort hebben aan huishoudelijke kennis en bekwaamheid, op te leiden, zoodat zij met minimale inkomsten zooveel mogelijk voor haar gezin kunnen doen. Zij worden daardoor inderdaad geholpen, maar het blijven crisis- en noodmaatregelen. Ook de internaten, die van dezen Minister uitgaan, zijn als crisismaatregel t e loven en te aanvaarden, maar niemand van ons zal durven beweren, dat door een driemaandelijksche opleiding in de internaten goede huisvrouwen en hulpen in de huishouding gevormd kunnen worden. He t is een stoomcursus, die voor de leerlingen zeer aanlokkelijk wordt gemaakt, zelfs een beetje te aanlokkelijk. Door de vele giften, die vergezeld gaan bij de opname in het internaat voor de dienstbodenopleicling, wordt m.i. een unfaire concurrentie gedaan aan het veel degelijker huishoudonderwijs, nl. de primaire twee-jarige cursussen op de huishoudscholen. Ik herhaal: He t meet een sympathiek voornemen van den Minister genoemd worden aan de meisjes uit het volk gelegenheid te geven zich voor de gezinstaak t e bekwamen, door haar tot haar 16de jaar uit de fabrieken te weren; mits zij haar opleiding ontvangen bij het nijverheidsonderwijs. ,,Waarom geen werktijd voor de meisjes afgebakend? I n welk beroep is het mogelijk, dat men 's avonds, desnoods om 10 of 11 uur nog, allerlei bezigheden moet verrichten, zonder dat er voor overwerk betaald wordt. I n zekeren zin is de Nederlandsche huisvrouw gemakzuchtig."" Mijnheer de Voorzitter! He t mag voor het forum van het Nederlandsche volk wel eens worden gezegd en de huisvrouwen, althans wien het aangaat, moeten het zich wel aantrekken! Den goeden niet t e na gesproken, maar het is een aanklacht tegen de Nederlandsche huisvrouwen, die dienstmeisjes exploiteeren op een wijze, die hier door de presidente van de afdeeling Amsterdam wordt aangegeven. Hoe grooter de gezinnen, hoe grooter de moeilijkheden, en hoe minder kleeding er is. Voor onderkleeding is het precies hetzelfde. I n de kleine gezinnen gaat het nog, maar in de groote en middelgroote gezinnen is de daling van het gemiddeld aanwezige aantal stuks zoo groot, dat de huisvrouw wel moet kunnen tooveren, zooals het rapport zegt, wil er geen bedreiging voor de gezondheid aanwezig zijn. Wa t de dekking betreft, heeft men in Emme n gevonden, dat er om de vischmeelindustrie langs dien weg te helpen. De Minister meent wel is waar, dat, zoodra er i visch gefileerd wordt, er ook mee r afval zal zijn. Ja , Mijn de ""Voorzitter, dat is allemaal; zoodra. Maar er is nog zoo ieta als de Hollandsehe huisvrouw, die nu eenmaal liever zulke visch koopt, dat zij ziet wat zij krijgt. Zij voelt niet veel voor het koopen van gefileerde visch. Daarom geloof ik dan ook niet, dat De Minister heeft zich er tevens over beklaagd, dat meermalen op sensationeele wijze tegen he m is opgetreden. Kan ook diezelfde aanklacht niet tegen den Minister worden ingebracht? Men ziet zoo licht den splinter in het oog des naasten zonder den balk in het eigen oog te ontwaren. Niet zonder sensatie toch is gisteren het bezoek der marechaussee aan de 36-jarige vrouw in den Haag en haar gedragswijze ten aanzien van dat bezoek in de Kamer ten tooneele gevoerd. De Minister heeft het noodig geoordeeld uit den brief van deze vrouw eenige klinkende exlamaties over haar betuigde onschuld voor te lezen. I k maak mij op het oogenblik geheel los van de zaak van deze vrouw, wanneer ik een uitspraak van Bunyan in het midden breng. Deze handelt in zijn wereldberoemd boek: „Een s Christens reis naar de eeuwigheid"", onder meer over de heiligheid des levens, daarbij terloops de huisvrouw van Potifnr ter sprake brengende, welke Jozef zocht te verleiden. Hij schrijft daarover in dezer voege: civiele desertie door democratische huisvrouwen, die er tegen opzien aan Nederlandsche dienstmeisjes het hoogere loon te betalen, dat dezen verlangen. Voor de Nederlandsche volkskracht zijn deze nieuwe burgers, wier toetreding tot Verder zou ik er op willen wijzen, dat ik op het standpunt sta, dat de Kegeering ten opzichte van een teeltplan geen dwingende voorschriften moet geven. He t is van groot belang, dat ons volk in dit opzicht wordt opgevoed. Ik heb groote waardeering voor de wijze, waarop me t betrekking tot de distributiemaatregelen de Minister ons volk heeft voorgelicht. Daar gaat buitengewoon veel invloed van uit; daar gaat een opvoedende beteekenis van uit. Wij weten allen, dat vooral de huisvrouwen met zeer veel belangstelling naar die radioredevoeringen hebben geluisterd; vooral de wijze, waarop tegen het hamsteren werd gewaarschuwd, heeft grooten invloed. Daarom geloof ik, dat in verband mot de distributiemaatregelen, maar ook in verband me t het het initiatief-voorstel niet meer zou gelden, maar de Regeering me t een voorstel tot zusterpensioen zou komen, dit ook in de Eerste Kamer zou worden aanvaard. Dan zou het argument om billijkheid en rechtvaardigheid te betrachten tegenover de zuster van een ongehuwden ambtenaar of ambtenares, die gedurende den geheelen diensttijd heeft bijgedragen voor het gezinspensioen, waarvan hij of zij nooit zal kunnen profiteeren, sterk wegen. He t gaat hier dus alleen om die enkele zuster, die altijd voor he mof haar gezorgd heeft, en, wat de taak in de huishouding betreft, den post der missende huisvrouw heeft vervuld, de mogelijkheid van pensioen niet te ontnemen. Wie zijn het, volgens den Minister, die dit niet begrijpen? Het ware m.i. de moeite waard aan deze waardevolle opmerking een compleet adres te verleenen. De Eegeering verklaart uitdrukkelijk, dat zij op dit oogenblik niet alle geldende prijzen of winstmarges gerechtvaardigd acht. Ik kan dit begrijpen, maar toch moet mij, evenals den vorigen spreker, in dit verband een opmerking van het hart, en wel deze, dat de hulp aan de consumenten ten slotte niet altijd ten koste van den distribuent moet worden verleend. Bij de vaststelling van de winstmarges van den detaillist moet ten slotte altijd in het oog worden gehouden, dat zelfs de kleinhandelaar aanspraak kan maken op een menschwaardig bestaan. Mijnheer de Voorzitter! Nu ik het over het distributie-apparaat heb, veroorloof ik mij ook een opmerking over een groep veelal schraal betaalde mannen en vrouwen, die bij de bespreking van dit onderwerp, althans in de kringen der consumenten, maar al te vaak geheel buiten beschouwing wordt gelaten of wel het lijdend voorwerp is van vele en verre van welwillende beschouwingen. Ik denk aan de vele distributie-ambtenaren, hoog en ook laag, menschen, die al jaren lang, dag in dag uit, legaal en tijdens de bezetting veelal illegaal, hun best hebben gedaan, vaak onder moeilijke omstandigheden, in het belang van de consumenten van hun werk te maken wat er van te maken viel. De „ma n in the street"", of liever de huisvrouwen en anderen, die in de tijden, toen de humeuren ver beneden n u gedaald waren, eindeloos in de rij moesten staan, hebben de zorgen van het distributiepersoneel niet altijd beseft. Ik hoop, dat het op het oogenblik anders is. I n ieder geval meen ik, dat bij deze gelegenheid een de i oproep: „Help t Nederland!"" gevolg hebben gegeven. Wat in het hooge noorden voor Nederlandsche kinderen, voor Nederlandsche huisvrouwen en voor Nederlandsche illegale werkers is gedaan, mag dankbaar worden herdacht. Maar toch vervult een dergelijk opschrift ons als Nederlanders anderzijds, indien wij dat lezen, met een zeker gevoel van somberheid en verdriet, want er staat nog altijd maar: Helpt Nederland, d.w.z. daarachter zit de vooronderstelling: Nederland moet geholpen worden. Ik geloof, dat er voor de Minister eens een huisvrouw, ik mag niet zeggen, natuurlijk, in den arm nemen, maar raadplegen over de waarde alleen van de kleeren van een jongen van 18 jaar, en dan zal hij tot de slotsom komen, dat die reeds belangrijk hooger is dan de f 125, waarmede het maximum dan verhoogd wordt. Da n zal hij zien, wat deze cijfers beteekenen. Verder heb ik op dit punt een niet minder ernstige grief ten aanzien van de boerderijen. De huurwaarden van boerenwoningen zijn in het algemeen zeer laag gesteld op grond van afgelegen ligging en omdat ze liggen in plaatsen van een lagere klasse. I n zeer vele gevallen hebben deze boerderijen geen hoogere huurwaarde dan f 300 a f 400, maar men heeft dikwijls een zeer kostbaren inventaris. Hier werkt deze beperking wel zeer funest. Waarom toch deze ondeugdelijke maatstaf van de huurwaarde? Wanneer men met de Eegeering meent aan een vergoeding overeenkomstig 1940, die toch al schraal is, te moeten vasthouden, is er voor he t meubilair een veel beter criterium, nl. de personeele belasting, waarvoor de waarde van het meubilair geschat is. Dit is een veel betere maatstaf dan de huurwaarde, die me t het aanwezige meubilair niets te maken heeft. jan, den bon gaat en de huisvrouw gaat naar den winkel en De kous moest dus worden afgebreid, maar het zou geweest zijn het intrekken van een t e korte kous — ik geloof, dat de huisvrouwen daar bezwaar tegen zouden hebben —, wanneer men oude uitspraken eenvoudig had verbindend verklaard. Als men dat doet, gaat de kous stuk en dat wenschen wij niet. Mijn verwondering moet ik hier uiten over het feit, dat voor zoo'n urgent vraagstuk als de huishoudelijke hulp nog geen enkele richtlijn is aangegeven, maar tevens ook over het feit, dat het heele probleem veel te eng wordt beschouwd, indien men het alleen maar bekijkt uit den gezichtshoek van het dienstbodenprobleem. Wan t daardoor beperkt men zich tot de gezinnen, die financieel in staat zijn de hulp van een dienstbode te nemen. Zonder twijfel behoeft het beroep van dienstbode een goede regeling, waarop ik nog nader zal terugkomen, maar het probleem van de huishoudelijke hulp heeft een veel broedere strekking, hetgeen ik zou kunnen aantoonen door u uitvoerig te schilderen wat door de vrouw, van welken stand ook, werd gedaan in de oorlogsjaren en speciaal in de laatste 9 maanden van den oorlog, waardoor zij — bewust of onbewust — gezorgd heeft, dat de mensch van heden nog in staat is om den wederopbouw van ons vaderland in alle geledingen ter hand te nemen. E n hoe heeft dit de vrouwen geestelijk en lichamelijk niet uitgepiut! Denken we maar eens aan de ontzettende tochten, die ze moesten ondernemen om het hoogst noodzakelijke voedsel bijeen te krijgen ; aan de zware taak van de huisvrouwen, die geevacueerden, weggebombardecrden en hongerige kinderen opnamen ; aan de angsten, die ze doorstonden bij do voortdurende jacht van de Duitschers op hun mannen en zonen. E n vergeten we vooral niet, wat de tienduizenden vrouwen van onze politieke gevangenen en van de in slavernij naar Duitschland weggevoerde mannen hebben doorleefd. Toen de dag der bevrijding aanbrak, waren de huisvrouwen totaal uitgeput, zoowel lichamelijk als geestelijk. Terwijl er als reactie op de spannende oorlogsjaren over het algemeen genomen een groote arbeidsschuwheid intrad, moest de huisvrouw blijven doorwerken, daar het huishouden immers niet verwaarloosd mocht worden. Hul p was er niet te krijgen, want ook vele meisjes waren niet gemakkelijk meer tot werken te bewegen. Na 5 jaar gemis van jeugd zochten zij nu het avontuur. He t land uit en iets van de wereld zien, was de leus, waaronder do tienduizenden aanmeldingen geschiedden bij MARVA, VHK , NICA en Censuur. Als dikke 28ste VERGADERING . — 21 FEBRUAR I 1946. vriendinnen van onze bevrijders was het financieel ook niet meer noodig om te gaan werken. Ee n doosje sigaretten, in den zwarthandel gegooid, bracht meer dan een weekloon op. Gelukkig zagen we ook direct na do bevrijding heel andere voorbeelden bij onze meisjes, nl. bij de zg. gezinscolonnes, die van uit het zuiden en daarna van uit alle deelen van het land zich formeerden om de afgetobde huisvrouwen te helpen. Maar in verhouding tot het ontzettend groote aantal was deze hulp ven-e van voldoende. Do huisvrouw kon zich niet herstellen. I k zelf weet maa r al te goed hoe moeilijk het was om eenige honderden vrouwen van alle standen uit te zenden naar het gastvrije Denemarken. Altijd stuitte men weer op de moeilijkheid, dat er geen hulp was, waardoor de huisvrouw, hoe dringend zij het ook noodig had, niet in staat was om weg te gaan. Zonder ingrijpen is een steeds dreigender reactie bij deze vrouwen niet te stuiten. E n wat brengt dat niet met zich mee voor het heele volksleven ? Van alle kanten hoort men spreken over den geestelijken wederopbouw van het Nederlandsche volk. We weten allemaal, dat er onder de jeugd een tuchteloosheid heerseht, een zich losrukken van recht en moraal. Reeds vóór den oorlog bestond de drang naar vrijheid, maar werd naar zijn hoogtepunt of beter gezegd naar zijn dieptepunt gevoerd door 5 jaar oorlog en bezetting en de daarna optredende bandelooze vrijheid. Herstel moet er komen. E n dat kan alleen, wanneer het huwelijks- en gezinsleven, de kiemcel van de gemeenschap, weer in eere hersteld wordt. E n welk een taak is de huisvrouw daarin niet opgedragen. Immers , op de opvoeding van de kinderen heeft de moeder toch den meesten invloed. Zij is het, die vanaf het eerste oogenblik den doorlcopenden omgang heeft mot haar kind, die door haar gaven van liefde en intuïtie zijn goede en slechte eigenschappen kan begrijpen, aanvoelen en opheffen. Maar voor opvoeden worden geduld en een rustige gesteltenis vereischt. Door den overwerkten toestand, waarin de vrouw verkeert, ontstaat er een prikkelbare stemming, die de sfeer in huis stukmaakt. I n plaats van een contact komt er dan een verwijdering tusschen ouders en kinderen. Alle opvoeding buiten het gezin, in scholen, jeugdbeweging etc , heeft geen zin als het fundament, het gezin, waarin alles beleefd en doorleefd moet worden, niet gezond is. E n het meerendeel van de huisvrouwen is, na wat zij allemaal doorstaan hebben, geestelijk niet meer in staat om naast het huishoudelijke werk, dat zij alleen moet afdoen, de noodzakelijke zorg te geven voor de opvoeding van de kinderen. He t gozins- en volksbelang oischt, dat er hulp geboden wordt aan de huisvrouw van welken stand ook, opdat de moeder weer op krachten en het gezin, bevrijd van het jachtend sloven, weer tot rust kan komen. de gezinnen, waarvan de huisvrouw ziek is, en de a-sociale gezinnen; waarom de arbeid van de meisjes op de fabrieken zooveel mogelijk beperkt dient te worden. De fabriek is de slechtste plaats voor den groei van het geestelijk leven Tan het arbeidersmeisje. De vrije omgang met de in jaren en ervaring zooveel oudere arbeiders, het weinig vrouwelijke werk, het gebrek aan vorming voor haar taak als huisvrouw werken ongunstig voor het meisje, dat in de toekomst een eigen gezin moet gaan stichten. E n trouwt, zij niet, dan zal de fabrieksarbeid haar over het algemeen niet voldoen. Trouwens, in verschillende fabrieken zal E r zijn meisjes, die gaarne in huishoudelijken dienst willen gaan, maar nu op fabrieken werken, waarvan zij geen ontslag kunnen krijgen. Ik weet, dat er een regeling is gegeven aan de arbeidsbureaux, dezen meisjes ontslag te verleenen, maa r door het feit, dat sommige meisjes tijdelijk zoo'n huishoudelijken dienst accepteeren om daarna naar een beter betaalde functie in een andere, fabriek over te gaan, staan de arbeidsbureaux eenigszins wantrouwig tegenover de verzoeken en komt er van ontslag van de goedwülenden weinig terecht. I s er niet een bepaling bij de regeling te maken, dat de meisjes, die in huishoudelijken dienst willen gaan, zich b.v. voor een jaar moeten verbinden ? • Naast het dienstbodenvraagstuk staat dat van de gezinsverzorging, nl. al de gezinnen, die geen dienstbode hebben en toch dringend hulp behoeven. Allereerst zal hulp geboden moeten worden aan de gezinneu, waarvan de moeder ziek is, en aan de a-sociale gezinnen. Aan het meisje, dat in deze gezinnen helpt, zullen zwaardere eisehen gesteld moeten worden dan aan de dienstbode. Immers, zij staat niet onder leiding van de huisvrouw, maar moet haar daarentegen in alles vervangen. Ee n goede huishoudelijke, maar daarnaast vooral ook een goede sociale en paedagogische opleiding moet de oververmoeide huisvrouw, die haar werk niet meer elke huisvrouw moet geholpen worden, wan t zooals ik He t probleem der gedetineerden in zijn vollen omvang bespreken kan ik than s niet, maar wel wil het mij voorkomen, dat ik op dit oogenblik de aandacht op den lediggang moet vestigen. Naar ik verneem, zijn in het vrouwcnkamp aan de Levantkade te Amsterdam proeven genomen me t hot doen van naai-, verstelen stopwerk tegen normale betaling, met een bevredigend resultaat. Zou dit zoo zijn, dan wil ik bepleiten, dat zulks in geruimen omvang zal gaan geschieden. Hiermede zullen bovendien vele huisvrouwen, zeker ook uit arbeidersgezinnen, bijzonder gebaat kunnen zijn, daar velen harer thans het dagelijksche werk niet geheel kunnen afmaken. goede verbinding tusschen do huisvrouwen en Hoezeer moeilijkheden van huishoudelijken aard, welke het sevolg zijn van physieke of psychische onmacht van de huisvrouw, het gezinsleven kunnen ondermijnen, zou ik het beste kunnen bewijzen, indien ik deze hooge vergadering mee kon nemen naar een paar gezinnen, misschien op een kwartier afstand hiervandaan, waar in plaats van de begrippen „welgeordend"" en „gedisciplineerd"" alleen nog maar het woord AugiasBtal gebruikt kan worden. Ik moet om des tijds wille de verleiding weerstaan om handarbeider) in beslag wordt genomen, doordat hij tevens nog als huisvrouw moet fungeeren. Ik ben er van overtuigd, dat deze Minister, ook al zou hij 's morgens vroeg eerst de babywasch moeten doen, met onvermoeide kracht en toewijding zijn beroepsbezigheden zou vervullen, maar dit geldt voor doorsnee-menschen niet. Indien de Minister dus de arbeidsproductiviteit wil verhoo<*en, is heb het eens doorgebladerd en nu ik blz. 80 en"" 81 heb gelezen, weet ik precies wat een wijnglas, een portglas, een bitterglas, een bierglas en een limonadeglas kost, in°zes verschillende qualiteiten! Ik heb er geen behoefte aan dat precies te weten, maar het is voor mij een symptoom en een voorbeeld, dat men op dit gebied steeds verder, ja te ver gaat. De huisvrouwen krijgen haar tasch vol. Behalve de portcmon en de bonnenmap torsen zij nu ook een prijzenboek van 128 bladzijden met zich mee! Ik ben er van overtuigd, dat de volgende editie van dit boek nog weer 50 of 100 bladzijden grcoter zal worden. Ik wil hiervoor nadrukkelijk waarschuwen? Hier paet toch wel de vraag: waar gaan wij heen? De invloed en de bemoeiingsfeer van de Overheid, van de ambtenaren worden nog steeds uitgebreider. bevrijding geschreven brochure van professor Pompe, die handelend over de zuivering, spreekt van de noodzaak van wijze gematigdheid, van het nimmer laten doorglippen van wraaklust, partijzucht, afgunst of laster op straffe van verlies van vertrouwen en ontzag; van het vermijden van overlading tot eiken prijs van gevallen, waardoor de ernst der zuivering en berechting zou word n reschaad ; zich herinnerend de huisvrouwelijke schoonn woede om geen vlekje ongemoeid te laten zitten, vreest hij een doorèènmengen van ernstige met zeer lichte gevallen en daardoor de Mijnheer de Voorzitter! Ik sta daar zeer sceptisch tegenover. Het zou onder bepaalde omstandigheden wel zoo hebben kunnen zijn, maar ik heb thans den indruk, dat het huispersoneel, doordat er veel meer vraag is dan door het aanbod kan worden bevredigd, vrij wat troeven in handen heeft en dat de arbeidsvoorwaarden dikwijls nogal aan den gunstigen kant liggen. Ik heb ook wel het betoog gehoord van organisaties van huisvrouwen of van personen, die zich hiervoor interesseeren, dat Te recht is gezegd: bij andere groepen is controle ook soms moeilijk. Bij het huispersoneel echter, laten wij dit toch voor oogen houden, is het in feite onmogelijk. E r is geen werkelijke samenhang tusschen de huisvrouwen, zooals nog wel bestaat tusschen de werkgevers in de meeste bedrijfstakken; er is ook geen voldoende samenhang tusschen, geen sterke organisatie van het huispersoneel. De gcheele controle zou eigenlijk per gezin moeten plaats hebben. Begin er maar eens aan. Hi t is geen Nederlanasche geest ons zoo in het gezin te gaan dringen. In vele bedrijven worden de loonen al ontdoken door bclooningen in natura te geven; hoc zal men controlecren wat een meisje zij, wanneer zij tegen officieel loon moest werken, misschien liever naar de fabriek zou gaan? Wij kunnen dat niet beheerschen en ik geloof niet, dat wij iets moeten ter hand nemen, waarvan wij zeker weten, dat wij het hoegenaamd niet zouden kunnen handhaven. Voor de belangen van het huispersoneel is het op het oogenblik ook niet noodig. Het zou meer het karakter krijgen van een poging om de lokloonen tegen te gaan en dat kunnen wij toch niet. Nu wordt gezegd: er moet toch voor menige huisvrouw eenigszins een aanwijzing zijn wat billijke arbeidsvoorwaarden zijn. Men kan dit m. i. echter beter r naai doen, doordat organisaties zekere nonnen aangeven, zooals, naar ik meen, in Limburg geschied is; daar heeft men indertijd als normen gesteld bedragen, die men billijk achtte, en die kunnen een zeker richtsnoer geven, al kan naleving niet worden afgedwongen. Wanneer men een behoorlijke organisatie had van de huisvrouwen en ook van het huispersoneel, zou men op den duur tot meer bindende normen kunnen komen, maar op het oogenblik houd ik den Staat er maar liever buiten. Het loonprobleem in zijn algemeenen vorm is ditmaal niet diepgaand besproken. Ik kan mij dit voorstellen en ik juich het ook toe, omdat het behandeld is als loon- en prijsprobleern bij de algemeene beschouwingen en, wat de loonverhoudingen betreft, nog eenigermate bij de discussie over den kinderbijslag. Ik kan dus over dit vraagstuk thans betrekkelijk kort zijn. Aanvaard is onze plicht op dit oogenblik om maatregelen op loongebicd te treffen. Van verschillende kanten zegt men te recht, dat die alleen billijk kunnen werken als daartegenover ook staat een effectieve prijsbeheersching en dat men zich daarbij krachtig moet richten op de noodzakelijke en, naar mijn vaste overtuiging, op meer dan één gebied zeer goed mogelijke prijsdaling. Ik voeg daaraan toe, dat ik loonbeheersching alleen aanvaardbaar acht, wanneer die ook in andere opzichten gepaard gaat met bepaalde sociale en economische maatregelen, wanneer zij bijv. ook gepaard gaat met een fiscale politiek en met andere regelingen, die grootere sociale rechtvaardigheid waarborgen. Wat loonen en prijzen betreft, moet er uiteraard een goede coördinatie zijn en wij streven er naar die tot stand te brengen. Wat het huispersoneel betreft, de heer Suurhoff zegt: „ook bij den Bond van Huispersoneel ziet men extra hooge loonen niet enkel als voordeel"". Men zou ook daar wel een re^elin^ willen. Ik blijf van meening, dat een regeling (nog wel over het geheele land te treffen, waarbij alle moeilijkheden, die de klasseindeeling bij de bedrijven oproept, zich versterkt zouden voordoen) zoo moeilijk is te maken, dat wij ons daar op het oo blik beter buiten kunnen houden, terwijl ik toch hoop, da: «ria een overleg tusschen huisvrouwen en de organisaties van het Overheid met het bedrijfsleven uit-ermat-e doelmatig zon worden geacht en zou worden op prijs gesteld. Zelfs is geconstateerd door den geachten afgevaardigde den heer Koersen, dat er een zeker dualisme in de Memorie van Antwoord en in het beleid is te bespeuren; dat eenerzijds wordt aangestuurd op een zekere mate van vrijheid en dat aan den anderen kant toch in sterke mate gebondenheid wordt betracht en bindende maatregelen worden vastgehouden. Dit dualisme kan ik niet- ontkennen, maar het, behoort ook naar mijn meening, tot het beleid van dit oogenblik. Wij moeten het algemeen economisch beleid op het oogenblik in twee aspecten zien, het aspect van de nabije en dat van de verre toekomst. Beide aspecten vloeien wel is waar in elkaar over, maar zij zijn toch duidelijk te onderscheiden. De nabije toekomst biedt ons het schaarsclueprobleem en alles' wat daarmede samenhangt. Ik geloof, dat in het algemeen ons volk nog maar zeer weinig is doordrongen van de schaarschte, zooals die zich voordoet, niet alleen van uit Nederlandsch standpunt, maar ook de schaarschte, zooals die voor de voornaamste artikelen op heel de wereldmarkt te constateeren is, waardoor wij ook in onze mogelijkheden om goederen te betrekken in sterke mate worden beperkt. Hout, textielwaren en steenkool zijn art-ikelen, die op de wereldmarkt en vrijwel in alle landen uiterst Echaarsch zijn. He t ligt dus voor de hand, dat in een ontredderd land als het onze deze schaarschte zich nog harder doet gevoelen dan in andere landen, zooals Zweden en Zwitcrland, die buiten den oorlog zijn gebleven, en de Vereenigde Staten en Groot-Britannië, die niet op eigen bodem de vijandelijke bezetting hebben gekend. Ik kan u gerust zeggen, dat mijn Departement zich, wat de voorziening met een zeer groot aantal artikelen betreft, de eene maand in de andere moet slepen, ongeveer op dezelfde wijze als helaas menige huisvrouw t-egenwoordig van de cene week naar de andere moet slepen om haar loon van de eene week aan dat van de andere te kunnen verbinden en het hoofd boven water te houden. Bijna dagelijks staan wij voor problemen, moeten wij acute beslissingen nemen over goedcrenvoorzicningsvraagstukken, die zich voordoen. Dan moet dit, dan dat worden opgetast. Zoolang wij op deze schaarschtebasis blijven loven, zoolang wij voor ons volk geen redelijk peil van voorziening met textiel, papier, kolen, hout, ijzer, cement, ik noem maar enkele producten, (die van zeer groot belang zijn en waarmede de gang van zaken in tal vam andere productietakken samenhangt), hebben bereikt, zal inderdaad een bemoeienis van de Overheid met tal van details uit een oogpunt van rechtvaardigheid noodzakelijk blijven. Mijnheer de Voorzitter! Ik zou mij DIJ het betoog van den geachten afgevaardigde den heer Aroi me t een enkel woord willen aansluiten. He t is mij opgevallen, dat er aan b.et Departement 9 auto's zijn, waarvan de kosten gezamenlijk f6 0 000 bedragen. Als huisvrouw heb ik riit bedrag eens omgezet in wat huiselijker grootheden. 1 heb ik bij mij zelf gedacht: dat is f 5000 per maand ; als ik 2o werkdagen neem, beteekent dit f 200 per da"". He t komt mij voor, dat dit voor één Departement een zeer 'hoo<* bedra.r ... "" noemd moet worden. wil ik mededeelen, dat deze zaak het geheele Kabinet zeer ter harte gaat en dat daaromtrent zeer binnenkort maatregelen zijn te verwachten. Overigens betreur ik het — mevrouw 1 ortanier-de Wit was daartoe wellicht niet in de gelegenheid —, dat niet een vergelijking is gemaakt met den vorigen toestand loe u was er nl. per jaar een bedrag van f 110 000 noodig. De huisvrouwelijke qualiteiten van de geachte afgevaardigde 'mevr. Fortanier-—de Wit, die niet anders dan zeer groot kunnen zijn, zouden hieraan meer aanstoot hebben genomen dan aan het huidige bedrag. De geachte afgevaardigde de heer Peters heeft nog aangeroerd de lagere akte paedagogie. Ik zal gaarne overwegen of dit mogelijk is. Ten aanzien van de promotiekansen heeft hij opgemerkt, dat het promotiescala te klein is. Daarover heeft hij toch een te bescheiden meening, omdat deze onderwijzers ook leeraar kunnen worden aan kweekscholen en in de lagere schaal van vele middelbare en voorbereidende hoogere scholen. De classificatie moet worden opgelost, heeft hij gezegd. Hij heeft daarbij onder andere een citaat gegeven uit het adres van de huisvrouwen ten plattelande. Ik moet in dit verband opmerken, dat dit adres wel zal geschreven zijn, voordat er iets bekend was van de nieuwe salarissen en dat dit dus niet meer in zijn geheel zal opgaan voor den toestand, die was ontstaan. Overigens kan ik ten aanzien van de classificatie hieraan niet meer toevoegen dan wat ik in eerste instantie heb gezegd. E n ten slotte: hoe stelt de Minister zich voor de uitgetrokken pelden voor de posten 318 en 319 aan te wenden en op welke wijze? Worden hierin eveneens de jeugdorganisaties betrokken of zoekt hij den weg van clubhuizen, sportterreinen e.d. onder gemeenschappelijk beheer? Wij ontkennen niet, Mijnheer de Voorzitter, dat een zuinige huishouding gevoerd moet worden, maar wij houden niet van huisvrouwen, die aan wa t het meest nijpt in he t gezin de minste aandacht besteden. De zin, me t een onbeteekenende variant: ,,Eenige millioenen minder voor Oorlog en Marine is geen ramp, eenige millioenen meer voor cultuur voorkomt een ramp"" , is niet van mij, maar van mr. de Roos, maar ik onderschrijf hem van hartel I k dank u, Mijnheer de Voorzitter! een planlooze economie. In den grond van de zaak maken wij allen in ons leven dag in dag uit plannen. Wij kunnen niets doen zonder plannen. De huisvrouw begint 's morgens metee n plan; degene, dio aan zijn werk gaat, deelt op de een of andere wijze zijn' werk in en begint met een plan. De onderneming maakt een plan voor korteren of langoren tijd, maar de gchecle samenleving, waarvan ons aller welzijn, ons gelul: en ook de wereldvrede afhankelijk is, was zonder plan en men wil zoo spoedig mogelijk naar die planlooze samenleving terug, ondanks het feit, dat men zich vóór dit plan-ontwerp verklaart. Dat is het tegenstrijdige in de geheele zaak. I n de Memorie van Antwoord lees ik — en ik ben op dat punt zeer gevoelig — : Ten slotte heeft mij van deskundige huisvrouwelijke zijde ^en vraag bereikt in verband me t het feit, dat men in het begin van het jaar ten aanzien van de toewijzing van brandstoffen op moet geven of men steenkool, turf of een andere brandstof wenscbt. In verband met het zuinig stoken is het niet gewenscht, dat men zich tot één brandstof beperkt, maar dat Ik geloof niet, dat het mogelijk is, hier een gedifferentieerd tarief te brengen voor ongehuwde mannen en een voor ongehuwde vrouwen, maar ik zou hierop gaarne het antwoord van den Minister hooren om de doodeenvoudig reden, dat wanneer de Minister aanleiding vindt het tarief voor de ongehuwden te verlichten, ik er direct bij den Minister op wil aandringen om dat nog eerder te doen voor de gehuwden, die in de meeste gevallen voor nog zwaardere fasten zitten dan met de ongehuwden het geval is, vooral wanneer zij kinderen te hunnen laste hebben. Ik zal niet treden in een herhaling van wat zooeven over de tabel gezegd is, maar ik wil wel zeggen, dat ik den Minister dankbaar ben voor de toezegging, dat hij al het mogelijke wil doen om zoodra mogelijk de minima, die in deze tabel zijn gesteld, te vcrhcogen, en ik moet het ten zeerste betreuren, dat, gezien de argumenten, die ook door mij op economische gronden zijn gebruikt, dat do kosten van do eerste levensbehoeften zoozeer zijn gestegen, de Minister niet heeft kunnen treden in het voorstel om de minima nu reeds te verhoogen, want de menschcn verkeeren nu, in dezen tijd, in zeer moeilijke omstandigheden; wanneer een gezin met twee kinderen met f 40 moet rondkomen, moet men de huisvrouw van zoo'n gezin bewonderen, die kans ziet do touwtjes aan elkaar te knoopen. In ieder geval valt moeilijk te ontkennen — ook de Minister van Justitie heeft dat toegegeven in een rondschrijven van 10 Mei 1946 —, dat het vertrouwen van de bevolking in de ambtenaren is verzwakt. Onze Nederlandsche bevolking, Mijnheer de Voorzitter, die vóór den oorlog in ons land getuige was van een bijkans onkreukbaar ambtenarenkorps, constateert nu telkens aan den lijve, dat corruptie aan de orde van den dag is. Ieder weet, Mijnheer de Voorzitter, dat de materieele nooden YOD. one vcik bijzonder groot sijn an nog met dan. dag toenamau. He t zrj mij vergund een enkel voorbeeld te noemen. Onze van nature propere en heldere huisvrouwen klagen — en te recht --over een toenemend gebrek aan zeep, waardoor de hygiëne in ons land in gevaar wordt gebracht. E n wanneer dan gezegd wordt: dat js een quaestie van deviezen, dan wijzen deze zelfde huisvrouwen onmiddellijk_ op verschillende zaken, waarvoor op vaak onverklaarbare wijze wèl deviezen beschikbaar worden gesteld en die toch zeker niet zoo noodig zijn als zeep en andere reinigingsmiddelen. I n dit verband zou ik een dringend beroep op de Regeering willen doen om nog eens na te gaan of niet grootere hoeveelheden zeep kunnen worden beschikbaar gesteld. Duizenden huisvrouwen zullen haar daarvoor zeer dankbaar zijn! De heer Joekes heeft al gesproken, Mijnheer de Voorzitter, over de verdeeling van de textielproducten en over de malversaties, die zich rondom die verdeeling, speciaal in het zuiden des lands, hebben voorgedaan. Ik vertrouw, dat de Regeering een zeer ernstig onderzoek daarnaar zal willen instellen en aan de Kamer het resultaat daarvan zal willen mededeelen. Ee n tweede punt, Mijnheer de Voorzitter, waarover het gewenscht is nu eens volledige opening van zaken te krijgen, is de quaestie van wat zich heeft afgespeeld rondom de opheffing van het bijkantoor van het Centraal Distributiekantoor te Hattem . 'i moet Ac?, zai '; niet buiten haar proporties opblazen. Mijnheer de Voorzitter! De redactie van dit ontwerp is van vóór 1940 en tusschen de oorspronkelijke redactie en het moment, waarop wij de zaak nu behandelen, ligt deze heele tweede wereldoorlog. Ik zon danrom, evenals mevrouw Fortanier—de Wit het l heeft, nog eens de aandacht willen vestigen op het aandeel, dat vrouwen daarin gehad hebben, niet alleen het aandeel, dat zij gehad hebben in het dragen van het leed en in het bestrijden van de zorg, maar ook speciaal in het aandeel, dat de vrouwen hebben gehad in de opvoeding van de kinderen, dikwijls in de moeilijkste jaren van hun leven, in den tijd. dat de vader er niet was en dat men zich niet tot den rechter kon wenden, omdat het te gevaarlijk was. Ik vraag mij af: Wa t heeft het voor nut om de huismoeders en huisvrouwen van X', allerlei lof toe te zwaaien, zooals men dat heeft gedaan en die voor haar een zekere hulde beteekent, die zij gaarne hebben aanvaard, wanneer men de moeders geen recht wil geven op de opvoeding- van haar kinderen? Ik zou mij schamen voor alle moeders van Nederland, wanneer artikel 353 zou blijven, zooals het nu is. Ik wil dit ontwerp wel aanvaarden, maar dan zou naar mijn meening dit artikel toch moeten worden gewijzigd in den zin als ik aangaf. Ik voel mij bij dit verlangen niet alleen. Ik heb nl. ook gekregen het adres van het Nederlandsche Vrouwencomité, een adres, dat een oplossing aan de hand doet, die naar mijn meening niet heelemaal juist is. Ik geloof niet, dat het juist zou zijn, wanneer er op een bepaald oogi nblik verschil van meening is, meteen de ouderlijke macht van den eenen ouder op den anderen te laten overgaan of te beslissen, dat die niet overgaat. Ik geloof, dat die consequentie te ver gaat. Persoonlijk ben ik van meening, dat de man en de vrouw bij het aangaan van het huwelijk zouden moeten bepalen, wie de ouderlijke macht zal moeten uitoefenen. Dit is thans niet aan de orde, maar de consequentie van het Nederlandsche Vrouwencomité lijkt mij toch niet juist. Wel heb ik tot mijn vreugde gezien, dat men terugvalt op een rechterlijke beslissing als eenigen uitweg. Eveneens heb ik tot mijn vreugde gezien, dat dit request van het Nederlandsche Vrouwencomité, behalve door allerlei neutrale vrouwenvercenigingen, ook is onderteekend deer de Christelijke Jonge-VrouwenFederatie, door den Nederlandse!?™ Christelüken Vrouwenbond, den R.K. Boerinnonbond, het Katholiek Vrouwcncentrum en door den Bond van R.K. arbeidersvrouwen. 11: geloof dus, dat men kan zeggen, dat het verlangen, dat ik zonjuist uitsprak, uit allerlei kringen van Nederland komt. 11; wil in het bijzonder herinneren aan een strijd en een actie, die al jaren g""leden is gevoerd door de Union internationale des Ligues fóminincs catholiques. Deze internationale vrouwenvereeniging heeft in het jaar 1985 een congres gehouden, waarop een Statut de la Femme is vastgesteld. I n art. 4 van dit statuut vraagt deze internationale liga de verhouding tusschen de echtgenooten eerder te beschouwen als collaboration dan als een subordination. Zij vraagt daarbij do ouderlijke macht te leggen in handen van den man, maar voegt er aan toe ,,mais rendre toujours possible un recours de la femme"". Men kan dat recours met den besten wil van de wereld niet anders uitleggen dan als een terugvallen op den rechter. Ik heb persoolijk besprekingen gehad met de voorzitster van deze liga, mevrouw Steenbergen, die mij nog eens heeft bevestigd, dat de oplossing, waarbij aan den rechter de mogelijk-heid wordt gegeven om op verzoek van de vrouw een bepaald geval te beslissen, de oplossing is, die men in deze liga wenscht. Ik ben mij er van bewust, dat wij. indien de .Minister bereid zou zijn art. 856 te veranderen, daarbij een zek-ere sanctie zouden moeten stellen. Deze sanctie zcu geen andere kunnen zijn, dan dat een welbewust saboteejren yan enz. I n dit verband staat ook de formulering zoals deze in artikel 2 van het huidige wetsontwerp, in navolging van het Tijdelijk Persbesluit, is gegeven. Er is opgemerkt: waarom wordt hier een andere maatstaf aangelegd dan op het gebied van film, radio en kunst? In wat ik reeds zeide kan men daarvoor een grond vinden. De pers is nu eenmaal een deel van ons nationale leven, waarvan èn de betekenis èn de invloed veel verder reikt dan die van film en radio. Wanneer de pers aanspraak maakt op de titel „Koningin der Aarde'"", staat tegenover, dat onzerzijds ook eisen mogen worden gesteld, die ons er toe kunnen brengen deze titel blijvend te schenken. Bovendien is de pers in ons nationale leven een organisme, dat zich niet laat uitdrijven. He t is iets, wa t bij u in huis komt, dat u niet eens de deur kunt wijzen, al was het alleen maar omdat de huisvrouw de courant nodig heeft voor de distributie. huisvrouwen van die mensen, wier inkomen te gering is om zelfs de meest dringende behoeften te bevredigen, meer profijt daarvan kunnen trekken? Zoals gezegd, ik begrijp niet wat de Minisster hiermede bedoelt en ik had gaarne een nadere uitleg op dit punt. Nu kan die propaganda, als door mij verondersteld, voor de mensen, die een gering inkomen hebben, en ook voor de mensen, wier inkomen daar wat boven uit gaat, misschien wel nuttig zijn, als zij daarvan, wat de besteding betreft, meer profijt kunnen trekken. Ik heb echter al in eerste termijn gezegd, dat ik niet zie hoe men bij deze mensen een andere, meer directe propaganda zal kunnen maken voor het sparen. Nu heeft de Minister gewezen op een artikel van van de Woestijne in ,,De Groene Amsterdammer"", dat het verbruik van iedere liter benzine, die onnodig wordt verstookt, en het gebruik van ieder goed, dat wij zelf met grote opoffering produceren, of dat ongunstige omstandigheden te verkrijgen. -Met dankbaarheid nam ik daarom kennis van het medegedeelde op blz. 7 van de Memorie van Antwoord, dat het de bedoeling van de Minister is om de vrijwilligheid te doen voorgaan. Toch zou ik het op prijs stellen, indien daaraan een iets vastere vorm werd gegeven door een wetsbepaling. Ook waardeer ik het, dat de Minister geen prijs stelt op de mogelijkheid van vordering van meubilair. Daarbij hoop ik, dat de Minister nog een stap verder wil gaan en ook de stoffering wil loslaten. Juist de stoffering is voor vele huisvrouwen een zeer dierbaar bezit, dat met zorg is uitgezocht en bijeengebracht. Jk meen, dat in die gevallen, waarin de medebewoner niet meer heeft, alle aanleiding bestaat om die stoffering beschikbaar te stellen door of vanwege de Overheid, eventueel door het beschikbaar stellen van extra-punten. Mocht echter blijken, dat de meerderheid in deze Kamer daar niet voor voelt, dan verzoek ik de Minister in de wet op te nemen, dat de eigenaar, bewoner van het. huis, niet voor de afgenomen vertrekken, die gestoffeerd zijn, aangeslagen wordt in de personele belasting. opgedane ervaringen, dat, wanneer dit ongelimiteerd doorgaat en zonder dat zowel het particulier initiatief, alsook de Staatsoverheid bier met vaste band leiding gaan geven, dit voor de toekomst dreigt te worden. Door vrijwel iedereen word! tegenwoordig aanvaard, dat een gezond maatschappelijk het gebouwd is op gezonde gezinnen. Welnu, voor een gezond gezinsleven is zonder twijfel nodig, dat de huisvrouw in maatschappelijk en economisch opzicht alleszins bekwaam is voor haar taak. Maatschappelijk, latere maatschappelijke leven. Wanneer burgerdeugden als b.v. rechtvaardigheidszin, eerlijkheid, trouw, naastenliefde, plichtsbetrachting etc. in het gezin niet worden beoefend en aangeleerd, dan is het maatschappelijk toekomstige burgers de innerlijke overtuiging missen om in het maatschappelijke 1( ven van later hun plicht en taak te vervullen. En ook bij deze opvo< ding nei ml de vrouw en de moeder een centrale plaats in, zodat haar inwerking op de kinderen in dezen zowel ten goede als ten kwade van overwegende betekenis is. Over het algemeen kan worden geconstateerd, dat de huisvrouwen, die gedurende haar meisjesjaren op fabrieken en ateliers werkzaam zijn geweest, zeer vaak iit alle opzichten m haar taak te kort schieten en niet berekend zijn om de verantwoordelijkheid als moeder en vrouw te kunnen dragen. Zelfs wijzen enquêtes in oudere industriecentra van ons luiio. uit, niet name 67ste VERGADEEING. — 8 JUL I 1947. arbeidsin Maastricht, dat gezinnen met een normaal kindertal, waar huisvrouwen uit het bedrijfsleven in het huwelijk traden, zeker in de derde, zelfs vaak bij de tweede generatie tot een onmaatschappelijk en a-sociaal milieu zijn afgezakt, met alle gevolgen er is kans on meer profijt van het geboden onderen financiële lasten, die voor Overheid en maatschappij aan het a-soc-iale vastkleven. Wij menen dit te mogen toeschrijven aan beseffen; verschillende oorzaken: 1. liet zou vrij gemakkelijk zijn om de meest schrijnende voorzij het mij veroorbeelden hierbij aan te halen. De ervaring heeft geleerd, dat de meeste meisjes, die in het huidige arbeidssysteem zijn opgenomen, na vrij korte tijd ieder interesse voor dingen van hoger waarde gaan verliezen en afzakken tot een platvloerse en egocentrische mentaliteit, die de hoogste idealen zoekt in veel geld, flatteuze kleding, veel vrije tijd en gewaagd uitgaan. Daartegen moet iedere vrouw in het gezinsleven blijk kunnen geven van een grote onbaatzuchtigheid, offerzin, toewijding, huiselijkheid, wil haar persoonlijkheid als huisvrouw en moeder geen caricatuur worden. van ons vaderland eerder een ramp dan een zegen liet huidige arbeidssysteem laat de vrouwelijke arbeidskrachten te weinig gelegenheid om zich voor haar toekomstige huishoudelijke taak te bekwamen. Na haar volbrachte dagtaak en leven alleen bestaanbaar is, wanneer haar ingespannen arbeid in de bedrijven is er bij haar geen interesse meer om zich op deze taak toe te leggen. Na enkele. jareu maatE n onze sociale èn onze ondcrwijswetgoving behoren daarmede sterk rekening te houden en een goede wijze van overgang zoveel mogelijk tè bevorderen. Daaruit vloeit de eis voort, dat ieder meisje, dat in de fabriek komt, ook voorbereid moet' zijn voor de taak van huisvrouw en moeder. nijpende zorgen, die de huisvrouw al vele jaren heeft brengt de huisvrouw soms tot radeloosheid. In verschillende fabrieken heeft men thans sociale werksters en dezen zijn bij uitstek op de hoogte van de nooden van de werkende bevolking. Daarnaast meen ik, dat het wenschelijk zou sijn in genoemde raden de huisvrouw een bepaalde functie ta geven, omdat zij precies weet, wat er de districtsraden en den centralen raad zouden wij gaarne nader door den Minister worden ingelicht omtrent de vraag, hoe groot het aantal leden van dien centralen raad is en hoe groot het aantal leden van de districtsraden is en vooral, hoe zullen de districtsraden, wier samenstelling aan de gemeentebesturen wordt overgelaten, worden samengesteld? Zullen hierin vertegenwoordigers van de georganiseerde arbeiders en zullen hierin ook vertegenwoordigsters van de vrouwen, het gedeelte van de arbeiders, dat in de eerste plaats met het consumentenkrediet te maken heeft, dus ook vertegenwoordigsters van de huisvrouwen worden opgenomen, want de taak van de districtsraden is een zeer belangrijke. Zij zullen nl. hebben te beoordeelen, of er krediet wordt gegeven, ja of neen. concentratiekampen doorstaan en zijn terugggekeerd, om nu van dit Kabinet te moeten vernemen, dat hu n zedelijke normen beneden het peil zijn, dat dit Kabinet als maatstaf heeft gesteld. Mijnheer de Voorzitter! I s het in dat licht overdreven, wanneer ik vraag, welke die zedelijke normen zijn? Laat dit Kabinet één voorbeeld geven, waarin wij niet aan de algemeen geldende zedelijke normen zouden hebben voldaan. De Minister-President heeft zich niet scherp maar wel laatdunkend ten aanzien van mijn partij uitgelaten. Ik wil dan ook mijnerzijds niet in den meest scherpen vorm tegen diegenen optreden, waarvan ik meen, dat zij niet aan de zedelijke normen voldoen. Wij zouden heel wat zedelijke normen moeten terzijde schuiven om te overtreffen datgene, wat in een bepaald gedeelte van ons land, waar de Katholieke Volkspartij de macht heeft, plaats vindt. Men steke aan die zijde de hand in eigen boezem! Waar de MinisterPresident alleen met bespiegelingen komt, zal ik bewijzen van feiten aanvoeren, nu en in de toekomst. Hoe is het zedelijk te verantwoorden, dat in het zuiden het tijdens de verkiezincrscampagne herhaaldelijk is voorgekomen, dat andere partijen dan de K.V.P . niet de beschikking konden krijgen over een zaal. In het zuiden is het zoo gesteld, dat den ouders wordt voorgeschreven, naar welke school hun kinderen moeten gaan, aan de huisvrouwen wordt voorgeschreven bij welken bakker zij brood moeten koopen. E r wordt voorgeschreven bij welke vakorganisatie de arbeiders moeten zijn georganiseerd. De arbeiders, die anders denken en zich niet onderwerpen, worden economisch bi-oodeloos gemaakt. Ik wil daar echter voor vanmiddag verder over zwijgen. Als het antwoord, dat de MinisterPresident mij aanstonds zal geven, even onbevredigend zou zijn, als het antwoord op mijn vragen van gisteren is geweest, zal ik genoodzaakt zijn in de Kamer nog vele malen op al deze dingen terug te komen. Door de geachte afgevaardigde de heer Schmal is voorts gewezen op de quaestie van de bezorging en door hem is aangeraden om de bezorgkosten meer in de broodprijs door te berekenen en desnoods voor het volle bedrag in te calculeren. Inderdaad zijn de bezorgkosten zeer hoog en zou er aanleiding bestaan om deze weg te volgen, maar er staan hier grote bezwaren tegenover, want het zijn juist die gezinnen met veel kinderen, waar de huisvrouw gebonden is en niet iedere dag boodschappen kan gaan doen, die de dupe hiervan zouden worden. Ik ben van mening, dat er ernstige bezwaren zijn om het volle bezorgloon te doen drukken op hen, die niet in staat zijn het brood zelf te halen. Zou het alleen ten laste komen van hen, die het wel kunnen halen, maar dit uit gemakzucht niet doen, dan zou het een ander geval zijn. Handelingen der Staten-Generaal. — 1947—1948. — IL sociale verzekering te betrekken. Ik heb het vorige jaar al gezegd: het is niet de bedoeling, dat wij dit dwingend doen voor ziekte en ongevallen. Ik geloof, dat de overtuiging in die kringen daarvoor niet rijp is en dat daardoor misschien ook te grote lasten onmiddellijk zouden worden opgelegd. Ziekte en ongeval hebben ten slotte bij iemand, die een eigen bedrijfje heeft, waarin de moeilijkheden soms nog wel opgevangen kunnen worden door werk of hulp van anderen, desnoods uit eigen gezin, niet altijd dezelfde gevolgen als bij iemand, die ^p zijn loon is aangewezen en die zijn loon onmiddellijk mist. Mijn cdachtc is. dat wel de ouderdomsvoorziening voor hen zal gelden en ook de kinderbijslag. Nu de kinderbijslag voor de loontrekkcnden is aanvaard als onderdeel van een uit behoeftenoogpunt redelijk geachte inkomstenverdeling, lijkt het mij juist, dat deze over een zeer wijd terrein wordt toegepast. Het is al zo, dat de kinderbijslag een deel van het inkomen is, dat bv. bij werkloosheid volledig wordt doorbetaald. Daaraan wordt niet 80 pet. gegeven, zoals van het loon. Men heeft de kinderbijslag ook bij ziekte. Ik meen, dat zoveel mogelijk over de gehele linie — die gedachte speelt ook bij de verbetering van de uitkeringen aan invaliden en voor de weduwen, die onder de Invaliditeitswet vallen —de kinderbijslag dient te worden gegeven, op de duur naar m;jn mening ook voor de gepensionneerden, waar dat op het ogenblik niet het geval is. Er is gevraagd de kinderbijylag ook toe te passen voor het huispersoneel. Ik heb in de Memorie van Antwoord reeds medegedeeld, dat mij dit voor het niet talrijke mannelijke huispersoneel ook wel logisch zou schijnen, maar dat het bezwaren zou ontmoeten dit voor het gehele huispersoneel te doen. Om alle huisvrouwen, die een dienstbode hebben, in de kinderbijslag voor haar personeel te doen bijdragen, terwijl toch het aantal gevallen, waarin een uitkering zou moeten worden gegeven, niet groot is, omdat daar niet zoveel ge'uiwden bij voorkomen, zou mij voorlopig uit practische overwegingen we! een beetje ver gaan. Wij moeten ons realiseren, dat de zaak van de kinderbijslag voor zelfstandigen zeer moeilijk is. Men tobt in Engeland met de verzekering van de kleine zelfstandigen, nu men daar bezig is in dit onzicht het plan-Beveridge toe te passen. Onlangs is een van de ambtenaren van het Departement van Sociale Zaken naar België geweest om te zien hoe het daar loopt met de kinderbijslag voor zelfstandigen. Het is gebleken, dat het daar niet heel vlot loopt, vooral ook wat de premie-ir.ning betreft. met 40 % gestegen. De gemiddelde kosten voor levensonderhoud zijn met 23 % gestegen. De huisvrouw, die thans voedsel gaat kopen, moet nu $ 10,— betalen Deze verhouding is kenschetsend voor de waardering van ons onderwijs. Men beschouwt het dan ook haast als vanzelfsprekend, dat het onderwijs onder de algemene nood het ergste moet lijden. In de scholen heerst eigenlijk gebrek aan alles. Over het gebrek aan zeep en andere reinigingsartikelen spreek ik maar niet eens, al zouden hygiënische en paedagogische overwegingen mij moeten dwingen er veel over te zeggen. Het fnuikendst werkt wel de papiernood. Echter, er is meer dringend nodig. Voor de lessen in handenarbeid is nodig karton; onze b.l.o.-scholen vragen bovendien hout, metaal, gereedschappen. Er is geen leermiddel te bedenken of de scholen hebben daaraan een groot tekort. Zeer in het bijzonder wil ik daarbij wijzen op de textiel. De nuttige handwerken is op de volksschool één vak van zeer grote betekenis. De huisvrouw in het arbeidersgezin moet met de naald kunnen omgaan. Zij moet behoorlijk een stuk in een broek kunnen zetten en een jurkje kunnen maken. Van dit zo nuttige onderwijs komt zogoed als niets terecht. De Minister zal mij toevoegen.' Er is weinig textiel. Dat weet ik. Maar waarom krii^t de school niet haar deel? Volkomen verantwoord zou het zijn, als men aan de scholen iets meer dan haar deel schonk. Wat betekent alle gepraat over vernieuwing, zelfwerkzaamheid, initiatief van het kind. vorming voor het practisch leven, als er geen draadje wol, geen stukje katoen, geen snipper karton en geen splinter hout is om het dorre intellectualistische af te wisselen met de vakken, waarbij de handige jongens en meisjes eens een goede beurt kunnen maken. Ik wil over de leermiddelen niet te lang spreken. Er is immers op ander terrein nog een veel erger nood: de gebouwen. Het Centraal Bureau voor de Statistiek stelde een overzicht samen van het aantal verwoeste scholen en schoollokaLn. Ik zal niet al deze cijfers voorlezen. Mijnheer de Voorzitter, doch volstaan met enkele sprekende cijfers. Het aantal verwoeste scholen bedraagt in: Maar niet alleen datgene, wat wordt geëxporteerd, brengt deviezen op. Het is ook van belang, dat de huisvrouwen haar huishouden zuinig leren beheren, ook dit is deviezenbesparing. Er werden mij enkele cijfers verstrekt, die betrekking hebben op het onderwijs in nuttige handwerken. Om dit op vooroorlogs peil te brengen, is een bedrag nodig, variërende van f 3,80 tot f 4,50 per kind. Berekend naar het gemiddelde betekent dit een bedrag van f 1 867 500 per jaar voor het gehele lagere onderwijs. Het aantal textielpunten, dat nodig is ten behoeve van dit onderwijs is 13. In het jaar 1946 zijn 65 punten beschikbaar gesteld. Schat men nu het aantal kinderen op een twintigste deel van de bevolking en zet men zijn berekeningen aan de hand dezer gegevens voort, dan komt men tot 1 pet. verhoging van de beschikbaar gestelde textiel, die thans in distributie is. Hierbij is geen rekening gehouden met het feit, dat ook nog extra-toewijzingen voor andere doeleinden worden verstrekt, zodat 1 pet. nog aan de hoge kant is geschat. Ook sluit ik mij aan bij de opmerkingen van de geachte afgevaardigde de heer van Sleen en mevrouw van den Muijzenberg— Willemse omtrent de scholenbouw. Mijnheer de Voorzitter! Dit begrijp ik niet. Ons streven is, dat de tuinbouw in de toekomst geen loterij meer zal zijn. Dit is het nu wel. Ik wil dit graag duidelijk maken aan de hand van enkele cijfers. Wanneer ik zie, dat op een bepaalde veiling in Noordholland b.v. op 4 Augustus van dit jaar voor sperciebonen de laagste prijs was I I cent, terwijl op die zelfde dag voor dezelfde qualiteit sperciebonen de hoogste prijs was 22 cent, dat de prijzen van sla op die zelfde dag op dezelfde veiling uiteenliepen van 2 cent tot 10 cent, dat op 13 Augustus de prijzen van een bepaalde qualiteit snijbonen varieerden van 21 cent tot 52 cent, dat op 22 Augustus de prijzen van andijvie uiteenliepen van 6 cent tot 22è cent, dan is het duidelijk, dat hier in hoge mate sprake is van een kansspel en dit is toch zeker niet gewenst. Bovendien is er een groot verschil tussen de prijzen op dezelfde dag op verschillende veilingen, terwijl er ook grote verschillen bestaan van dag tot dag. Wij zouden daarom gaarne zien, dat vaste veilingprijzen werden vastgesteld voor het gehele land, die dan van week tot week zouden kunnen wisselen. Deze prijzen zouden uiteraard verband moeten houden met de kostprijzen van de producten. Er is ook gepleit om de tuinbouwproducten onder de Warenwet te brengen. De Minister zegt, dat hiervoor geen reden is. Ik betwijfel dit ten sterkste. Immers, de Nederlandse huisvrouw heeft geen enkele garantie ten aanzien van de qualiteit. Zij heeft er meestal geen verstand van en vele detailhandelaren evenmin. Ook de tuinders hebben in dit opzicht geen enkele zekerheid. Vooral met het fruit bij voorbeeld wordt sterk geknoeid. Het zou daarom ideaal zijn, wanneer controle plaats vond van producent tot consument. Over het fruit zou ik nog een korte opmerking willen maken naar aanleiding van de verkoop van Surinaams fruit. Deze quaestie is bijzonder onbevredigend, wanneer men weet, dat de producentenprijs in Suriname gemiddeld 5-J cent per appel is en dat de consumentenprijs hier 40 a 50 cent bedraagt. De importeursmargc bedroeg hierbij 50 pet., die voor de grossiers 60 pet. en die voor de detailhandel 75 a 100 pet. run op de winkels heeft plaats gehad en dat hedenmorgen honderden en honderden huisvrouwen voor de winkels stonden om wit aardewerk te kopen. Ik vrees echter ernstig, dat de hoeveelheid beschikbare goederen niet voldoende is om, laat ik zeggen, aan een redelijke vraag te voldoen. Wanneer door de vakgroep wit aardewerk wordt gezegd: de voorraad is voldoende, dan vergeet men twee dingen, die naar mijn mening van grote betekenis zijn. In de eerste plaats vergeet men, dat er vóór de oorlog een grote invoer was, o.a. uit Tsjecho-Slowakije en België, van zeer goedkoop aardewerk. Daarnaast vergeet men, dat gedurende de achter ons liggende zeven jaren geen enkele vernieuwing van die artikelen heeft kunnen plaats vinden. Ik ben zeer huiverig omtrent de vraag of de Minister niet na verloop van enkele dagen tot de conclusie zal moeten komen, dat het fout is geweest de distributie van deze artikelen op te heffen. Het is de vraag of het niet verstandiger was geweest het aantal punten uit te breiden, zodat de aankoop geleidelijk was gegaan. Hoe immers is de huidige situatie op het gebied der prijzen? In de periode, waarin deze wet behandeld werd b.v., is een stijging der prijzen op alle gebieden waar te nemen. Van April tot Augustus stegen b.v. de prijzen der schoenen over de gehele linie (van kinderschoenen tot schoenen voor volwassenen) met twee gulden. Textielwaren stegen in prijs, de levensmiddelen stijgen in prijs, ook die, welke niet door de Regering gesubsidieerd werden. En als laatste komt nu de stijging der prijzen ten gevolge van de gedeeltelijke opheffing der subsidie op het levensmiddelenpakket. Een prijsstijging, die door de Regering wordt becijferd op 1 gulden per week voor een gezin van vier personen. Maar dit huishoudboekje klopt niet. Elke huisvrouw in Nederland zal u voor kunnen rekenen, dat de werkelijke prijsstijging, over de gehele linie dus, veel en veel hoger iigt. En dit zal doorgaan, want de verhoging van de salarissen met 1 gulden mag volgens de Regeringsverklaring als kostprijselcment berekend worden. Hetzelfde is het geval met de stijging der kolenprijzen, die zijn weerslag zal vinden in een algemene stijging der prijzen van alle producten. Wanneer men bedenkt, in welke economische moeilijkheden ons land verkeert en welke sociale consequenties daaraan zijn verbonden, wanneer men ziet, welke maatregelen daartoe onvermijdelijk moeten worden genomen, geloof ik. dat de Regering handelt in het belang van het Nederlandse volk, indien zij zich nu en dan rechtstreeks tot de bevolking richt om te motiveren, begrijpelijk en verstaanbaar te maken, wat op een bepaald ogenblik geschiedt. Natuurlijk dient dit te geschieden op een wijze, die het niet maakt tot propaganda voor een bcnaalde politieke gedragslijn, politieke of geestelijke richting. Dat echter de algemene lijn van het Regeringsbeleid, zoals dit ten slotte ook door de Volksvertegenwoordiging wordt gedragen, zolang zij de Regering steunt, zo nu en dan wordt toegelicht aan de massa — de heer Algra is dit woord niet helemaal aangenaam, maar het begrip is toch duidelijk — vind ik noodzakelijk. De vraag is, welk karakter moet dit hebben? De heer Algra heeft er op gewezen, dat er verschil wordt gemaakt tussen voorlichting en instructie. Hoe is dit op te vatten? Wanneer men een geestelijke beïnvloeding wil doen plaats hebben, b.v. wanneer men vanwege het Departement van Onderwijs een tijdschrift zou uitgeven om bepaalde culturele waarden in bevattelijke vorm onder de aandacht der lezers te brengen, zou ik dat als voorlichting, niet als instructie beschouwen. Wanneer echter aan de boeren duidelijk wordt gemaakt, wat er aan de aardappelmoeheid moet worden gedaan, beschouw ik dit als instructie. Wanneer onder voorlichting wordt geboekt, hetgeen wordt uitgegeven door de Voedingsraad om de huisvrouwen advies te geven over de beste wijze, waarop zij hun gezinnen kunnen voeden, beschouw ik dit als instructie, waaraan men geen aanstoot kan nemen, omdat wij hiermede niemand geestelijk beïnvloeden. Verreweg het grootste gedeelte van hetgeen op „voorlichting"" wordt geboekt, heeft een dergelijk karakter. Er is een uitgebreide economische voorlichtingsdienst, die ons bedrijfsleven op de hoogte houdt van de maatregelen, die worden getroffen, maar ook van hetgeen er in het buitenland aan mogelijkheden bestaat, bijv. exportmogelijkheden. De voorlichting van Sociale Zaken, waarover de heer Algra ook heeft gesproken, interesseert mij uiteraard speciaal. Ik moge er op wijzen, dat uit het rapport, dat hij citeerde, niet blijkt, dat de voorlichting, die hij achterwege wilde zien blijven, reeds werd gegeven, maar alleen dat daarover werd gedacht. Intussen is het zeker verantwoord, als Sociale Zaken voorlichting geeft bijv. over lonen en prijzen en over herscholing. Wij hebben een te kort aan vakarbeiders en dat zal nog wel enige tijd zo blijven, terwijl er daarentegen hier en daar eerder een te veel aan ongeschoolde arbeiders is. Dat, indien men dan een zo nadrukkelijk mogelijk beroep op de jongere arbeiders doet om van de gelegenheid tot scholing en herscholing gebruik te maken, dit een ontoelaatbare beïnvloeding zou zijn en dat men dat uitsluitend aan de pers moet overlaten, kan ik niet toegeven. Ik hoor hier nu zeggen: en de eigen sociale organisaties. Wij maken daarvan een zeer ruim gebruik. Indien ergens een nauw contact met sociale organisaties bestaat, «s het bij het Departement van Sociale Zaken, waar ook de vraag, hoe men zulke problemen publiek zal behandelen, meermalen een onderwerp van bespreking heeft uitgemaakt in de geregelde samenkomsten met de Stichting van de Arbeid. Het is herhaaldelijk gebeurd, dat initiatieven, die aan het Departement van Sociale Zaken genomen zijn, via de sociale organisaties zijn verwerkelijkt. De in het Voorlopig Verslag gestelde vraag was misschien iets te ruim opgevat. Toen ik naar aanleiding van de vraag, hoeveel ambtenaren zich bezighouden met de voorlichting in de ruimste zin van het woord, deze opgave verstrekte, was ik we! overtuigd, dat deze tot veel misverstand en ook tot enig misbruik aanleiding zou kunnen geven. Men heeft, toen gesproken werd van 410 ambtenaren, dadelijk gezegd: Er zijn in Nederland in het geheel 1200 personen in de vrije journalistiek werkzaam en de Regering alleen heeft 410 journalisten tot haar beschikking! Zowel uit deze gegevens als uit vroegere mededelingen had echter duidelijk kunnen zijn, hoe geheel anders het in werkelijkheid staat. Vooreerst is dat aantal van 410 niet geheel in Nederland aanwezig. De geachte afgevaardigde heeft er ook op gewezen, dat in het buitenland 107 van deze ambtenaren werkzaam zijn, die dus niet als in Nederland werkzame journalisten in dienst van de Regeringsvoorlichting kunnen worden gequalificeerd. Als men bedenkt, hoeveel ambassades en gezantschappen wij tegenwoordig in het buitenland hebben, dan zal men zien, dat er per ambassade of gezantschap niet zo heel veel mensen voor de voorlichting beschikbaar zijn. Daarnaast, omdat de Kamer vroeg, hoeveel ambtenaren zich bezighouden met de voorlichting in de ruimste zin van het woord, zijn ook die ambtenaren opgenomen, die zich met de ,,instructie"" bezighouden, in welk opzicht vroeger wel eens verschil is gemaakt. Men heeft b.v. ook opgegeven het Voorlichtingsbureau van de Voedingsraad. Daar zijn o.a. werkzaam gediplomeerde leraressen van het nijverheidsonderwijs, die de huisvrouwen voorlichten, hoe zij het best kunnen koken en haar huishoudelijke werkzaamheden kunnen verrichten. Dat hebben wij al een paar keer uitgelegd. Zodra wij echter hét getal „in de ruimste zin"" opgeven, ook wat de instructie betreft, worden zij omgetoverd in journalisten, die de Regering nodig zou hebben om haar beleid te verdedigen. U sta mij toe, Mijnheer de Voorzitter, te wijzen op een deel van Paulus' brief aan de inwoners van Efeze over de waardigheid van het huwelijk, wat de Katholieke Kerk opnam in haar liturgie van de Huwelijksmis. Dat is per saldo óók de achtergrond van hetgeen in het Burgerlijk Wetboek staat. En achter die zakelijke bepaling, door den Minister van Binnenlandse Zaken ten tonele gebracht, staat, principieel en praktisch, naar mijn oordeel nog meer en sluit er zich direct bij aan, nl., de zorg voor de kinderen, uit het echtpaar voortgekomen. Terloops wel is waar, maar daarom niet minder duidelijk, merk ik hierbij op, dat, om nu een der aangevoerde oorzaken, die kunnen leiden tot buitengezinsarbeid van de gehuwde vrouw, weg te nemen, mijn politieke vrienden en ik zulke sterke voorstanders zijn van een goed geregelden kinderbijslag, zowel voor de hogere als voor de lagere salarisklassen. Voor deze laatste niet de minste, waarbij ik dan bij voorbeeld sterk denk aan de gehuwde werkvrouw, die dan haar arbeid buiten het gezin kan neerleggen en haar geestelijke en in dit verband ook haar lichamelijke kracht ten volle aan haar gezin kan geven. Mijnheer de Voorzitter! Ik stip dit vraagstuk maar even aan. Er zal, naar ik vertrouw, nog wel eens gelegenheid komen, daarover wat ruimer van gedachten te wisselen, ook al, omdat in een adres van een combinatie van vrouwenorganisaties, waarvan ik kennis nam, de positie van de gehuwde werkvrouw in Overheidsdienst min of meer als argument voor de in het adres aangevoerde zienswijze wordt gebruikt. Er is bij de behandeling van deze aangelegenheid ook gesproken over intellectuele krachten, die zouden wegvloeien, indien de gehuwde vrouw zich alleen zou moeten bepalen tot haar gezin. De jonge meisjes zouden geen intellectueel beroep kiezen, indien het vooruitzicht zou bestaan, dat zij bij huwelijk ontslagen zouden worden. Vooreerst zie ik bij de betogers van deze gedachte een onvoldoende begrip van de ware betekenis van het huwelijk, meer bijzonder voor de vrouw, en daarnaast de onjuiste opvatting, als zoude de door de huisvrouw in studie en werkkring opgedane kennis voor het gezin en voor de maatschappij geen of weinig betekenis houden. Natuurlijk, de echt huisvrouwelijke deugden, ik neem dan aan, dat althans daarover geen meningsverschil bestaat, de echt huisvrouwelijke deugden hebben voor man en kroost, voor het gezin, de eerste en hoogste waarde. Doch de vvaarde van een middelbare, een academische opleiding van de huisvrouw valt niet weg bij een huwelijk, zij is van blijvende betekenis — kan dat althans zijn — voor het gezinsgeluk, een niet te versmaden element bij de opvoeding van de kinderen. Dat zelfde kan het ook zijn voor de verhouding tussen man en vrouw, omdat de laatste door haar maatschappelijke vorming eerder begrip van en belangstelling voor den maatschappelijken en intellectuelen arbeid van haar echtgenoot heeft. Dit vormt dan weer een bijdrage, zij het een bescheiden bijdrage, voor de realisering van het slagwoord, waarvan ik mag wel zeggen de overgrote meerderheid van ons volk, over politieke meningsverschillen heen, de waarheid erkent: „gezond gezin, gezond volk"". Mijnheer de Voorzitter! Als ik in de lijn van de door mij in korte samenvatting aangegeven gedachtengang, de gehuwde vrouw, de echtgenote en huismoeder, geheel in het centrum van het gezin plaats, waarbij ik bovendien denk aan het klassieke en treffende woord, waar zij de Koningin wordt genoemd, brengt dat dan een minder aanvaar.1 bare beperking voor de vrouw ten aanzien van het gebeuren buiten haar gezin? Ik zag ergens in een oude literatuur de gehuwde vrouw als dienende bescheidenheid op de achtergrond van het leven. Dit waren klanken uit een vooraije periode, want de emancipatie geldt óók voor de gehuwde vrouw. Het is mijns inziens een goed van veel betekenis voor ons volk, dat de stem van de gehuwde vrouw b.v. ook in onze openbare bestuurslichamen en in diverse instellingen klinkt. Ik zeg dit waarlijk niet uitsluitend uit akte van hoffelijkheid; ik onderschat dat geluid stellig niet, doch haar verschijning aldaar deel ik in bij tic uitzonderingen, waarvan ik eerder sprak. Daarbij kan ik mij buitendien niet los maken van den indruk, dat verschillenden dezer dames nog al zullen moeten worstelen met de juiste verdeling tussen haar huisvrouwelijke en haar openbare taak, óók al worden ze daarbij bijgestaan door een solide hulp in het huisgezin. Ik zou — en naar ik meen met succes — nog andere gevallen kunnen opnoemen: van gehuwde vrouwen, wier stem uit goede boeken stijgt, van andere, wier stem van het zangpodium klinkt, van weer andere, die ons stil doen staren op haar schilderstukken. Mijnheer de Voorzitter! De situatie, die ik getekend heb — en geenszins gechargeerd —, is voor de sociaal-culturele en geestelijke ontwikkeling van ons volk een hoogst ernstige. Het impliceert onder meer, dat het gros der honderdduizenden meisjes en vrouwen, die thans en straks in het industrieproces betrokken zijn of worden, na het verlaten der lagere school geen onderricht en opvoeding meer ontvangen, dit in tegenstelling met haar, die het voorrecht hebben middelbaar onderwijs of andere vormen van meer dan lager onderwijs te volgen. Het betekent voorts, dat honderdduizenden straks als huisvrouwen voor een taak zullen staan, waar zij technisch noch geestelijk op voorbereid zijn. Een enkel cijfer moge dit illustreren. In 1946—1947 volgden 2350 fabrieksarbeidsters een huishoudcursus, d.w.z. 1 a 2 pet. van het totaal. Na een gehouden enquête in de gemeente Emmen bleek, dat van de plm. 600 fabrieksarbeidsters in die gemeente slechts 20 een huishoudcursus hadden gevolgd of volgden. Deze cijfers zijn te ernstiger, wanneer men weet, dat in Nederland 40 pet. van de 15-jarigen in het productieproces is betrokken, in de Verenigde Staten van Amerika slechts 20 pet., omdat de High Schools in de Verenigde Staten veel meer leerlingen uit de milieu""s der loonarbeiders tot zich trekken dan in Nederland. Mijnheer de Voorzitter! Het is gewenst, ten aanzien van dit punt ook eens om ons heen te kijken. Wij leven in Nederland niet in ivoren torens; Nederland is slechts — zoals ik het onlangs iemand hoorde noemen —: een schiiletje van een schiereiland van Azië, en daarom moeten wij zorgen te weien, hoe het in de belangrijkste exportlanden staat en hoe het in de belangrijkste imporilanden is gesteld, want onze agrarische economie is zeer nauw verweven met die van deze landen. Als ik dan mag beginnen met de Verenigde Staten, dan merk ik op. dat daar — zoals de Regering natuurlijk bekend is — steunmaatregelen voor de landbouw reeds jarenlang tot uitvoering zijn gebracht. De huidige maatregelen zijn nog van kracht tot i Januari 1950. Men heeft een stelsel van garantieprijzen voor de producten, terwijl na 30 Juni 1950 ook minimumprijzen gelden, zij het ook, dat deze naateen andere basis zullen worden berekend dan het voorheen het gevai was. Er bestaan in de Verenigde Staten ook beperkende bepalingen voor de productie. Van de producenten kan worden geëist, dat zij voldoen aan een beperking van het beplante oppervlak, aan maximale opbrengsten en aan verkoopregeiingen, eer zij voor prijssteun in aanmerking komen. Wij vinden dus in de Verenigde Staten een prijs- en productieregeling op lange termijn, d.w.z. eexi marktordening in optima forma En dat in het land van free enterprise! In Argentinië is de buitenlandse handel in handen van een Staatstrust, die zowel de producentenprijs als de exportprijzen vaststelt. In Australië en Nieuw-Zeeland heeft men het stelsel van vastgestelde prijzen berekend aan de hand van kostprijsberekeningen. Nieuw-Zeeland heeft een contract voor de levering van zuivelproducten met het Britse Ministerie van Voedselvoorziening. Op grond van dit contract is praktisch de gehele oogst tot 1 Juli 1952 al verkocht. Al deze marktordenende maatregelen zullen ongetwijfeld grote invloed hebben op de door ons te voeren agrarische politiek. Kijken wij naar een van de belangrijkste importlanden, nl. Engeland, dan valt daarbij te wijzen op de Agricultural Act, die het vorige jaar is tot stand gekomen en waar het gehele Engelse Parlement zich achter heeft geschaard. Het is zelfs zo, dat de Conservatieve Partij nu reeds heeft verklaard, dat zij, mocht zij straks aan de Regering komen, die politiek zal voortzetten! Het Engelse systeem is gebaseerd op garantieprijzen en ook op afzetgaranties. Men heeft daar b.v. voor vier achtereenvolgende jaren al minimumprijzen voor de vechouderijproductcn vastgesteld, prijzen, die veel hoger liggen dan onze prijzen. Om nog een ander land te noemen, Zweden, eveneens een door socialisten geregeerd land. Ook daar heeft men een stabiele prijsen afzetpolitiek. Het gevolg van een dergelijke politiek — ook in ons land — is rust bij de producent en — wat misschien nog veel belangrijker is — rust bij de consument. Sociale onrust wordt immers maar al te vaak veroorzaakt door schommelende voedselprijzen. De Minister kan hierover meespreken; de Kamer heeft hem daaraan reeds enkele malen herinnerd. ledere dag moet men voedsel kopen en iedere dag voelt de huisvrouw prijsschommelingen in haar portemonnaie. Daarom heb ik mij verwonderd over de Memorie van Antwoord. hoe interessant overigens. Waarom verlaat de Regering de veilige weg? In de Troonrede kunnen wij lezen — niet in de Regeringsverklaring, zoals abusievelijk is vermeld in de Memorie van Antwoord —: Als het gaat om de gezinstaak moet men het ook niet doen in tijden, dat men ze nodig heeft, maar als men geen cumulatie van inkomens wil, laat men dan ook daarin eerlijk zijn, en nu wil ik niet verder gaan dan de Minister herinneren aan zijn eigen Memorie van Antwoord op dit hoofdstuk, waarin ik op blz. 3 lees, dat aan twee hogere en twee middelbare leden van het personeel een bezoldigde functie als secretaris c.q. als adjunct-secretaris van een commissie is opgedragen naast hun taak als ambtenaar. Ik vraag mij af: is dat dan geen cumulatie? Geldt daarvoor dan een andere norm dan voor de gehuwde ambtenares? Ik heb maar zeer weinig spreektijd, Mijnheer de Voorzitter, om op dit punt in te gaan; ik wil mij gaarna aan de mij toegemeten spreektijd van 10 minuten houden; daarom ben ik verplicht om het zo kort mogelijk te maken. Ik zou dit willen zeggen: Naar mijn persoonlijke mening gaat het voor de Overheid te ver om aan gehuwde vrouwen voor te schrijven hoe zij haar leven hebben in te richten. Dat is een kwestie van persoonlijke verantwoordelijkheid. Ik kan mij voorstellen, dat er groepen onder de bevolking zijn, die zeggen: bij ons is dat niet gewenst, onze levensovertuiging is zo, dat wij vinden, dat gehuwde vrouwen geen andere taak mogen aanvaarden dan die van moeder en huisvrouw in het gezin. Dat is echter een kwestie van propaganda; daarop kan men in de eigen kring de nodige nadruk leggen en de nodige overtuiging dienaangaande naar buiten dragen, maar dat mag men niet opleggen aan een geheel volk. Voor het gehele volk geldt, dat de Overheid ieder van haar onderdanen vrij moet laten wat betreft de eigen bestemming. Ik hoop, Mijnheer de Voorzitter, dat er in deze vergadering niemand zal zijn, die zal denken, dat ik nu plotseling zou willen, dat alle gehuwde vrouwen maar in fabrieken, bedrijven, kantoren en magazijnen zouden gaan werken. Zo is de zaak niet. Wie dat zou menen, zou mij wel zeer misverstaan. Gehuwde vrouwen in fabrieken wens ik ook niet, en wel daarom niet, omdat dat een veel te zwaar bestaan is; gehuwde vrouwen, die genoodzaakt zijn in fabrieken te werken, zijn altijd diegenen, die geen hulp hebben in de huishouding en dus na afloop van haar werktijd thuis nog een zware en moeilijke huishouding vinden om aan te beginnen. Iets anders is het natuurlijk, wanneer de gehuwde vrouw behoefte heeft om zekere intellectuele arbeid te verrichten gedurende enige tijd, al is het niet een volle betrekking. Nog weer anders ligt de zaak met betrekking tot vrouwen, die geen kinderen meer thuis hebben, die bijv. gescheiden zijn of die al op zekere leeftijd zijn. Men kan deze vrouwen niet allen over dezelfde kam scheren. In het Voorlopig Verslag is een aantal vragen gesteld, bijv. deze: over hoeveel vrouwen gaat het eigenlijk? In welke rangen dienen zij eigenlijk? In welke persoonlijke omstandigheden verkeren zij? In welke familie-omstandigheden verkeren zij? Welke motieven hebben zij om naast haar gezin ook nog beroepsarbeid te verrichten? De Regering antwoordt daarop, dat zij op deze vragen niet onmiddellijk antwoord kan geven. Enerzijds verbaast mij dit. Ik ben zo naïef ge(Tendeloo e. a.) Ik kan mij niet onttrekken aan de indruk, dat de textielproductie voor een belangrijk deel meer is gericht op de export dan op de binnenlandse behoefte. Ik kan dit begrijpen in verband met de deviezenpositie, maar ik zou, met het oog op de voorziening van ons eigen volk, dat sedert 1940 de moeilijkheden heeft zien toenemen, terwijl ook toen reeds, na de periode van werkloosheid, groot gebrek aan textielgoedelen in vele gezinnen was, er op willen wijzen, dat wij op dit punt toch snel moeten komen tot een bredere voorziening. Onze samenwerking met België vereist reeds deze verbetering in de voorziening, maar ook, klemmender nog, de verzorging van htt Nederlandse volk zelf. Wanneer ik huisvrouwen er over hoor, meen ik te mogen stellen, dat bij de textielverzorging het probleem van het huishoudgoed en dat van de onderkleding bijna belangrijker is dan dat van de bovenkleding. Welke maatregelen denkt de Minister te nemen om in snel tempo te komen tot verruiming van de quota? De textielvoorziening lijdt er onder, dat zij zulk een belangrijk element is in de volkshuishouding. Wanneer zij iets onbelangrijker was, zou waarschijnlijk reeds eerder een ruimere voorziening zijn bereikt. Een der sterkste argumenten voor vermindering van het gevaar van de zijde van het grootbedrijf is de vermelding in de Memorie van Antwoord, dat een groot concern weder is overgegaan tot het prijsgeven van een honderdtal door hem beheerde ondernemingen. Ik zou de Minister willen vragen of er ten onrechte wordt gemompeld, dat dit opheffen van filialen geen bewijs vormt voor vermindering van de invloed van het grootbedrijf, maar een bewijs voor de vermeerdering van de invloed. Een grootbedrijf in levensmiddelen zou nl. verschillende, aanvankelijk onafhankelijke filiaalbedrijven in zijn invloedssfeer hebben betrokken. In dit geval zouden wij staan voor een interne bezuiniging en het grootbedrijf zou dan zo zeker van zijn zaak zijn, dat het met minder kosten een zelfde omzet zou kunnen verwerven en de concurrentie van kleinere zelfstandigen niet meer behoeven te vrezen. Ten aanzien van het ondermijnen van het emancipatiestandpunt door de coöperaties merk ik op, dat de coöperatie optreedt als grootbedrijf en in verbinding met het grootbedrijf. Ik erken, dat de coöperatie mag propageren met haar streven naar uitschakeling van het winstmotief, hoewel op zich zelf zeker niet ongeoorloofd. Ik erken ook, dat de coöperatie een correctief kan zijn tegen „uitbuiting"" van de consument, tegen de invloedssfeer van handel en industrie. Ik heb er geen bezwaar tegen, dat dit apparaat, welks taak thans is overgenomen door de prijsbeheersing, intact blijft voor tijden, dat de prijsbeheersing niet meer werkt, maar ik maak wel bezwaar tegen zekere methoden, welke niet stroken met de opvattingen van acquisitie. Het verspreiden van biljetten, waarop staat, dat een huisvrouw het geld wegwerpt in het water, wanneer men niet bij de coöperatie koopt, overschrijdt toch wel de regels, welke ook in de handel worden gehandhaafd. Het is ook niet zo, daar zou heel wat over te zeggen Dat, nu gebleken was, dat de prijzen op de wereldmarkt zich niet of althans niet in voldoende mate gingen bewegen in de richting, welke de Regering verondersteld had bij het invoeren van de subsidies, deze, gezien de financiële toestand, waarin wij als land en volk verkeren, moesten worden verlaagd, c.q. worden afgeschaft, is voor mij begrijpelijk en aanvaardbaar. Dat deze afschaffing niet ten gevolge mocht hebben, dat deze last op de arbeiders en minst draagkrachtigen mocht worden afgewenteld, spreekt voor mij vanzelf. Ik spreek dan ook gaarne mijn erkentelijkheid uit voor de maatregelen, in dezen door de Regering genomen in overleg met het georganiseerde bedrijfsleven. Dit betekent niet, dat deze maatregelen ons in elk opzicht voldoen. Ook zou ik er bij de Minister op willen aandringen niet meer, zoals thans het geval is geweest, eerst de mededelingen aangaande de afschaffing van de subsidies en de daaruit voortvloeiende prijsverhogingen te doen en dan pas later de maatregelen bekend te maken betreffende de voorzieningen, die in dezen zullen worden getroffen om deze op te vangen. Hierdoor veroorzaakt men nodeloze onrust in het bedrijfsleven. Een gelijktijdige bekendmaking verdient m.i. alleszins aanbeveling. Mijnheer de Voorzitter! Ik heb waardering voor het streven van de heer Minister om bij het toekennen van een loonbijslag te trachten deze zó te doen plaats vinden, dat hierdoor geen prijsverhogende werking ontstaat. Wij hebben ook naar mijn overtuiging allerminst behoefte er aan om het voorbeeld van Frankrijk te volgen. Dit zou alleen maar tot schade van de werkers kunnen dienen. Dus ook met het stellen van een bepaalde grens, waarboven deze toeslag niet wordt gegeven, kan ik mij verenigen. Of echter in dit geval de juiste grens is gekozen, waag ik te betwijfelen. Gaarne zou ik van de heer Minister een nadere motivering hiervoor vernemen en of dit nu inderdaad de grens is, waar hij niet boven zou kunnen gaan om prijsverhogende invloed te voorkomen. Mijnheer de Voorzitter! Voor één groep van loontrekkenden zou ik in dit verband toch wel de bijzondere aandacht van de Minister willen vragen, en wel voor de gehuwden beneden de leeftijd van 23 jaar. Deze groep is zo klein van omvang, dat hier toch zeker geen bezwaren als bovenvermeld kunnen gelden, om hun deze toeslag niet te geven. De Regering heeft toegezegd, dat zij deze zaak zou bezien. Intussen zijn er weer enige weken verlopen. Ik zou er toch op willen aandringen, dat hier nu spoedig maatregelen worden genomen, waardoor ook zij in het genot van deze toeslag komen. Mijnheer de Voorzitter! De heer Minister heeft ons in de Memorie van Antwoord enige cijfers gegeven, gepubliceerd door het Centraal Bureau voor de Statistiek, betreffende de verhouding tussen de kosten van levensonderhoud en de verdiende lonen. In de eerste plaats rijst de vraag: van welke datum zijn deze cijfers, daar dit hier niet vermeld is. In de tweede plaats moge ik hier deze opmerking maken, dat geen enkele huisvrouw het met de conclusies, uit deze cijfers te trekken, eens is. Dit behoeft niet in te houden een aantasting van deze cijferr. zelf, doch kan ook verklaard worden door allerlei andere factoren. Eén daarvan is ongetwijfeld de grote achterstand, ontstaan door de bezettingstijd. Nu moet er veel worden vernieuwd en aangeschaft, het is alles duur en het geld ontbreekt. De nood is hierdoor in vele gezinnen zeer hoog gestegen. Tevens waag ik het te betwijfelen of in deze cijfers reeds de verschillende prijsstijgingen na de vrijgeving van de distributie reeds zijn verrekend. Een enkele opmerking, Mijnheer de Voorzitter, over de uitwijkmogelijkheden. De Minister zegt nu in de Memorie van Antwoord, dat de prijsverhoging voor anthraciet reeds is verdisconteerd in de toeslag. Ik heb — maar dat zal wel aan mij liggen — nog in geen enkele berekening dit aangetroffen. Wel stel ik mij de vraag, hoelang zullen deze uitwijkmogelijkhcden in stand blijven als de distributie wordt afgeschaft en daarvoor in de plaats in middenstandskringen de concurrentie zijn intrede weer doet? Ik moge in verband met de loon- en prijspolitiek ook een enkele opmerking maken over de lonen van de landarbeiders. Ik ga nu geen betoog houden over de gelijkstelling of met cijfers daarover werken. Wel is er echter één eigenaardigheid bij de loonsverhoging, welke dit voorjaar is tot stand gekomen, naar voren getreden, en De Minister zegt verder in zijn Memorie van Antwoord op blz. 4 •— en daar kan ik mij geheel mee verenigen —, dat ook bij eventueel nodige bezuiniging op de deviezen voor het woonbouwprogram in ieder geval 400 millioen gulden beschikbaar moet blijven. De bezuiniging moet dan in de eerste plaats in de consumptieve sectoren worden gevonden, aldus de Minister. Ik ben het daarmee volkomen eens, Mijnheer de Voorzitter, alleen ik zou verder willen gaan. Ik heb niet de kennis en het inzicht van een Nederlandse huisvrouw, maar ik meen toch wel te mogen zeggen, dat er in het afgelopen jaar voldoende levensvoorraad was in Nederland en dat, wat de aanwezige voorraad betreft, niemand gebrek behoefde te lijden. Indien men zou tegenwerpen, Mijnheer de Voorzitter, dat er helaas toch wel zijn, die tekort zijn gekomen, dan wil ik dat niet tegenspreken, omdat ik, wat dit betreft, niet over voldoende inlichtingen beschik. Maar ik meen dan toch wel te mogen zeggen, dat dit tekort dan meer zijn oorzaak heeft gevonden in te weinig geld nu alles zo duur is geworden en niet omdat er niet voldoende levensvoorraad in ons land zou zijn. Maar als dat zo is, Mijnheer de Voorzitter, zou dan de Minister niet in de Ministerraad willen voorstellen of niet thans reeds eniger mate in de consumptieve sector zou kunnen worden versoberd, speciaal, wanneer het min of meer luxe-consumptie betreft, om daardoor het dcviezenbedrag voor de woningbouw reeds nu te kunnen vergroten? In de ochtendbladen van vandaag kunnen wij lezen, dat in Limburg de kersen een zodanig lage prijs opbrengen, dat ze niet eens het plukloon en andere onkosten kunnen opbrengen. En toch worden er kersen ingevoerd uit België! Ik weet, dat de Minister zal antwoorden, dat dit nodig is gemaakt door de Benelux-overeenkomst. Maar het feit op zich zelf demonstreert de onmacht van dit stelsel. Opvoering van de productie, meer energie van de werkers kan alleen maar tot resultaat leiden in socialistische landen, daar, waar geproduceerd wordt naar de behoeften en niet voor de winst. Toen ik in dit voorjaar op een der grote veilingen in het Westland de groente zag doordraaien en de voorzitter der veiling op de onzinnigheid hiervan wees, kreeg ik ten antwoord, dat het doordraaien van de groente voor hem een bewijs was, dat wij weer bij het verzadigingspunt waren aangeland. Dit was in de tijd van Pasen, Mijnheer de Voorzitter, toen vele huisvrouwen in het land nog ternauwernood wisten, dat er alweer nieuwe groente werd aangevoerd. Ik noem dit punt om te laten zien de concrete moeilijkheden, waaronder een degelijke Hollandse huisvrouw op het ogenblik onder dergelijke omstandigheden verkeert. Hieruit blijkt, dat het nodig is, dat wij het woordje „nood"" gebruiken. Ook wij zijn allerminst tevreden met de ontwerpregeling, vooral met die in zake het beroep, in zake het commissoriaal beleid, in het afvloeiingsprobleem gemengd. En zo is er meer, dat hier van de katheder en in de stukken reeds in het licht is gesteld. Wij hopen echter, dat de geest, waarin Zijne Excellentie deze bezwaren, opmerkingen en wensen behandelen zal voor het forum van deze Kamer, een wending zal inzetten, die het ons mogelijk zal maken met vertrouwen op een beter inzicht zijn leiding te volgen in zake dit wetsontwerp en in zake de maatregelen, die het voor later nog voorziet of die nog voorzien zullen worden. En dat is een zaak, die ons ook om redenen van politiek beleid ter harte gaat, want mijn politieke vrienden en ik zien in, dat een wetsontwerp als dit een materie raakt, waarin besluiten en beslissingen zo eenstemmig mogelijk dienen te worden genomen. en men ziet de étalages van de winkels, die vol liggen met allerlei producten, dan wil dat nog niets zeggen ten aanzien van de situatie, waarin de arbeidende bevolking zich bevindt; in werkelijkheid lijdt de arbeidende bevolking bittere armoede; de huisvrouwen worden bijna radeloos, omdat zij in de onmogelijkheid verkeren hun kinderen datgene te verschaffen, wat een moeder haar kinderen gaarne zou verschaffen. Dat permanente leed, dat in deze arbeidersgezinnen heerst, is van ongelooflijke diepte. Niet alleen na de oorlog 1939—1945, maar ook daarvóór was het kapitalistisch systeem reeds niet meer in staat, voor een groot gedeelte van de bevolking een menswaardig bestaan te scheppen. Ik herinner aan alle ellende, die ook in Nederland vóór 1939 geleden is, eerst ten gevolge van de crisis in 1929, en toen ten tijde en ten gevolge van de devaluatie in ons land in 1936. De heer Stapelkamp heeft terecht opgemerkt, dat de gevolgen van de devaluatie in 1936 voor de arbeidersklasse dezelfde zijn geweest als de gevolgen van de devaluatie, die nu heeft plaats gevonden, nl. verlaging van het reële loon. In het Voorlopig Verslag lees ik de opmerking, dat ons volk meer gebaat zal zijn met ruime woningen dan met kleine, waar men telkens uitgroeit. Het is voor mij nog de vraag, of deze stelling juist is, ook al zou er thans geen woningnood zijn. Meer dan de helft van het aantal huishoudingen bestaat uit drie personen of minder; terwijl slechts 10 pet. van het totaal meer dan 6 personen telt. Het ligt daarom meer voor de hand te zeggen, dat er een tekort aan kleine woningen bestaat dan een teveel. Ook de Minister wijst er op, dat de woningnood minder zal zijn dan de cijfers doen vermoeden, omdat velen geen afzonderlijke woning meer zullen betrekken. Wij moeten inderdaad wel rekening houden met verandering van woonzeden. Het hebben van meer ruimte dan strikt nodig is, wordt steeds meer als een last dan als een behoefte gevoeld. De voortschrijdende emancipatie van de vrouw zal ongetwijfeld tot gevolg hebben schaarste aan vrouwelijk huishoudpersoneel. Van de andere kant zal ook de huisvrouw haar ontplooiing op ander terrein gaan zoeken dan in het verrichten van niet strikt nodig huishoudelijk werk. Zo zijn er nog andere cultuurverschijnselen, die het wisselen van woning in overeenstemming met de werkelijke behoefte tot een normaal gebruik kunnen maken. Men is nu met de kwestie van de huurverhoging gekomen. Het zal duidelijk zijn, dat voor ons, communisten, maar niet alleen voor ons, maar ook voor het gehele Nederlandse werkende volk, een verhoging van de huur onaanvaardbaar is, daar het werkende volk toch reeds met zulk een spanning tussen lonen en prijzen te kampen heeft, dat de huisvrouw grijs wordt van de zorgen. Wanneer een verhoging van de lonen zou plaats vinden, zou deze in de eerste plaats moeten dienen om de bestaande spanning tussen lonen en prijzen — een spanning, die door de stijging van de prijzen steeds groter wordt — te verminderen. De heer Van der Feltz zegt nu: dat is ook nodig voor de verhuurders. Daarop kom ik straks nog. Mijnheer de Voorzitter! Waar de minuten voor ons een waarde vertegenwoordigen als een textielbon weleer voor de huisvrouw, zullen we er zuinig mee omgaan. Mijnheer de Voorzitter! Deze actuele vraag houdt ons hier op dit ogenblik bezig en mijn fractie wenst waardering uit te spreken voor het feit, dat door een gelukkige samenwerking tussen Regering en Kamer dit debat tot uitgangspunt kan hebben een zo juist afgelegde verklaring van de Regering. Is het verantwoord, dat de Regering propageert een loonsverhoging van 5 pet. met ingang van 1 Januari a.s.? Vóór ik deze vraag ga beantwoorden, wil ik uitdrukkelijk op de voorgrond stellen, dat het zonder meer duidelijk is, dat de groepen met de laagste inkomens door de prijsstijging van de eerste levensmiddelen in een situatie zijn gekomen, die tot ver gaande soberheid noodzaakt Iedere huisvrouw, die dagelijks haar geld aan deze eerste levensbehoeften heeft te besteden, heeft weinig phantasie nodig om in te zien, dat de arbeidersgezinnen, waar geen verdienende kinderen zijn, voor grote problemen worden gesteld. Er is achterstand in kleding, dekking en huisraad, ook al heeft het consumentencrediet enige verlichting gegeven. Het is wel verklaarbaar, dat de vakbeweging een eis heeft gesteld tot loonsverhoging, doch is het, gezien de economische situatie van ons land, ook uiteindelijk in het belang van de arbeidende bevolking? In de Memorie van Antwoord op hoofdstuk I geeft de Regering als haar oordeel, dat de financiële en economische toestand van ons land wankel is (blz. 13). Op blz. 15 van deze Memorie van Antwoord gaat de Regering in op de vraag, of een geringere devaluatie dan de Engelse van 30 pet. niet verkieslijker zou zijn geweest. En het antwoord van de Regering luidde, dat handelspolitieke gezichtspunten daarbij de doorslag hebben gegeven. Beslissende factoren zijn in dit verband geweest, dat Engeland een belangrijke markt voor onze producten is en dat wij op diverse exportmarkten moeten concurreren met de Engelse industrie. De Scandinavische landen, Australië en Nieuw-Zeeland, die van bijzondere betekenis zijn met het oog op onze agrarische export, hebben hun betaalmiddel met het zelfde percentage gedevalueerd. Hierbij merkt de Regering zeer nadrukkelijk op, dat: en ontoelaatbare aanslag op het boodschappenmandje van de huisvrouw. De Minister is wel zo ver, dat hij weet, deze last niet uitsluitend op de bedrijven te kunnen leggen, want dat deze boog al te gespannen is, maar aan de consument, dat elastieke poppetje van 1950, valt naar 's Ministers mening wel te trekken. En het personengoederenvervoer, het taxibedrijf, die onmisbare schakel in het verkeer van de grote stad? De Minister maakt er zich toch wel wat al te eenvoudig af door te zeggen, dat de vraag of het taxibedrijf al dan niet lonend kan worden geëxploiteerd geen factor van overwegende betekenis is. Zelfs niet uit het oogpunt van werkverschaffing! Ik heb mijn ogen uitgewreven, toen ik dat zo las en dacht aan al die chauffeurs, monteurs, reparatiebedrijven en zovelcn meer, die in deze onmisbare vervoersbranche het dagelijks brood verdienen. Mijnheer de Voorzitter! Wanneer ik over consumptie-aardappelen ga spreken, stel ik voorop, dat ik het daarbij wil hebben over goede consumptie-aardappelen en dus niet over de prijs van de zandaardappelcn, die in de grote steden te verkrijgen zijn. Het is waar, dat z.g. zanclaardappelen volop tegen de prijs van ongeveer 12 cent per kg te verkrijgen zijn; men ziet het in de steden tegen de winkelramen aangeplakt. Maar zelfs de Minister heeft vastgesteld, dat de klanten liever 20 a 22 cent per kg voor klei-aardappelen betalen dan deze zandaardappelen tegen de prijs van 12 cent per kg kopen. De consumenten van aardappelen betalen dit meerdere geld niet, omdat zij te veel geld hebben, maar wel omdat zij, waar de aardappelen zo'n belangrijk volksvoedsel zijn, een goede aardappel op tafel verlangen. Niet alleen zijn zij de tijd van de veenaardappelen, die wij tijdens de bezetting hebben moeten eten, nog niet vergeten, maar ook hebben zij, en in het bijznoder de huisvrouwen, ervaren, dat, wanneer zij zich, uit nood, welecns aan het kopen van deze goedkopere aardappelen hadden bezondigd, zij in wezen duurder uit waren, daar deze aardappelen van mindere kwaliteit zijn en ook minder bevrediging geven bij het nuttigen er van. Het is dan ook in het geheel geen toeval, dat een belangrijk gedeelte van de aardappelen, die worden geconsumeerd, klei-aardappelen zijn. Uit een onderzoek, ingesteld door de Rooms-Katholieke Middenstandsbond, is gebleken, dat in de meeste gewesten de omzet van zandaardappelen 1 pet. van de totale omzet bedraagt. Het bleek daarbij dat „goedkoop"" — en ik zet dit woord tussen aanhalingstekens, Mijnheer de Voorzitter — duurkoop was; niet alleen viel er veel meer af, maar ook de kwaliteit was slecht. Het is hier geen kwestie van een aangeboren smaak, zoals elke huisvrouw u kan vertellen. Wanneer men goedkope aardappelen moet eten, omdat men geen geld heeft voor dure en de goedkopere blijken beter of ten minste evengoed te smaken en evenveel voedingswaarde te hebben, terwijl men er niet meer kilo's van nodig heeft dan van de duurdere en er na het eten er van ook niet eerder een gevoel van honger of trek optreedt, dan is het nauwelijks aan te nemen, dat de huisvrouw, goede econoom als ze is, ter wille van een gril meer geld per kilo zou uitgeven voor duurdere aardappelen. Ik heb dezer dagen klachten vernomen over een complex montagebouwwoningen Oost Sidelinge. Ik las daarover iets in de „Christelijknationale Rotterdammer"" van 22 Juni 1950. De huisvrouwen klagen over lekkage en tocht in die woningen. Dit zijn nieuwgebouwde woningen! Hoe zal dit over enkele jaren zijn? Ook de druk, die de Minister op de bouwsom uitoefent, en die voor het overgrote deel in de inrichting en de afmeting der woning moet worden gevonden, acht ik niet zonder bedenking. Wij zullen nog vele jaren daarvan de gevolgen ondervinden. Willen wij een behoorlijk bewoonbare arbeiderswoning kunnen blijven bouwen, die ook ruimte biedt voor de ontplooiing van het gezin, daar zullen wij naar mijn overtuiging niet aan verhoging der huren kunnen ontkomen. Voor de arbeiders en de overige sociaal zwakkere bewoners zal dan ongetwijfeld compensatie gevonden moeten worden in verhoging der lonen en salarissen of, wat nog beter zou zijn, in daling van de overige kosten van levensonderhoud. Het laatste prefereer ik verreweg, maar evenwicht zal er moeten komen, en wel op zo kort mogelijke termijn, in het welbegrepen belang van onze volkswoningbouw. Mijn bezwaar tegen de Minister is, dat hij in zijn Memorie van Antwoord geen enkel perspectief opent, hoe hij dit evenwicht tussen huren en bouwkosten en huren en inkomsten denkt te bereiken. De Regering laat dit blijkens de Memorie van Toelichting geheel aan de toekomst over. Ik dacht, dat regeren betekent vooruitzien. De Memorie van Antwoord zegt op blz. 3: Er is in een groot deel van de pers, in navolging van de bewering in de Memorie van Antwoord, de stelling verkondigd, dat de huurverhoging voor de werkers geen enkel financieel nadeel zal opleveren, integendeel, dat velen er in wezen nog beter op zullen worden. Nu beweert men weleens, Mijnheer de Voorzitter, dat kankeren een eigenschap is, die Nederlanders aangeboren is, maar dat de Kamer overstroomd zou worden door protesten van de werkende bevolking, indien deze van het voorgestelde wetsontwerp beter zou worden, valt nauwelijks aan te nemen. Er is een ander spreekwoord, dat mijns inziens juister de stroom van protesten verklaart en dat is, met een kleine variant er op: Als de Regering van aanpassen, versoberen en harder werken voor de werkende bevolking over een voordeeltje spreekt, werkman en huisvrouw pas dan op je centen. „Juister"", zeide ik, omdat al die vroegere voorgerekende voordeeltjes in werkelijkheid even zovele nadelen bleken te zijn voor het werkende volk. De geachte afgevaardigde de heer Louwes heeft gewezen op een punt, betreffende de besteding van het gezinsinkomen, en de behandeling en bestudering daarvan. Ik kan het in grote lijnen met hetgeen door de geachte afgevaardigde is gezegd, volkomen eens zijn. Ik ben van mening, dat het onze taak is hieraan uitvoerig aandacht te schenken, dit volkomen in tegenstelling met de geachte afgevaardigde de heer Van Santen, die hier associaties ziet opkomen met, wat hij noemde, het pleiten voor voeding met schelviskoppen. Ik meen, dat, als wij het vraagstuk van de besteding van het gezinsinkomen hiermee gaan vergelijken, wij op een grote afstand blijven staan van de problemen van de huisvrouw. In feite moet practisch 90 pet. van hetgeen wordt geproduceerd weer worden geconsumeerd via de huishoudrekening der huisvrouw. Wanneer men zich alle inspanningen getroost om te zorgen, dat de productie rationeel en de bedrijfsvoering efficiënt geschiedt, dan is het belangrijk, dat ook aan de consumptieve kant de nodige rationalisatie en efficiency worden verkregen. Dat zal voor de huisvrouw een grote steun zijn. Als de geachte afgevaardigde de heer Louwes opmerkt, dat zich hier vraagstukken voordoen, waarbij niet alleen de landbouw, maar o.a. ook het distributie-apparaat en kader van de verschuiving van de directe naar de indirecte belastingen wij tegen een extra-hoge heffing voor luxe-artikelen geen principieel bezwaar hebben. Wij kunnen ons ook verenigen met het in het leven roepen van een groep semi-weeldeartikelen, waarvoor een tussentarief zal gelden. Nu dit te hebben vooropgesteld, zou ik een drietal opmerkingen willen maken. De eerste is, dat er nog altijd verschil van mening mogelijk is over de vraag, wat als luxe en wat als semi-luxe moet worden beschouwd. De tweede opmerking betreft de stelling, dat met het proclameren van een artikel tot luxe- dan wel semi-luxe-artikel nog niet alles is gezegd ten aanzien van een extra-belastingheffing op zodanig artikel. En de derde opmerking zal betrekking hebben op de gevolgen van de overhaaste behandeling in de Tweede Kamer. Daarbij zal ter sprake komen de vraag, of deze Kamer, die in dit geval, helaas, het recht van amendement mist, daaraan nog iets zou kunnen doen. De eerste opmerking betreft de vraag: wat is luxe of semi-luxe.' Er bestaan hierover, zoals ik al zei, natuurlijk zeer uiteenlopende meningen, maar ik zou de Kamer willen vragen, of zij van mening is, dat men theeketels, gasfornuizen, electrische fornuizen en kleine geisers moet rekenen tot de weeldeartikelen. Er is al op gewezen: kleine geisers worden tegenwoordig ook bij de arbeidcrswoningbouw aangebracht. Ook in mijn woongemeente streeft men er naar om in de woningen van die woningbouwverenigingen een warmwatervoorziening aan te brengen en ik kan niet begrijpen, dat men een zodanige voorziening, waaraan men vroeger natuurlijk niet dacht, maar die de ontwikkeling van de tijd heeft meegebracht, thans met luxe-belasting gaat belasten. Ik geloof, dat de Minister zich ten aanzien van verschillende van de artikelen, waarvan ik er enkele heb genoemd — het spijt mij het te moeten zeggen —, niet voldoende heeft gerealiseerd, dat de grote massa van de bevolking sterk is geëvolueerd. Wat vroeger onder geen enkele omstandigheid in de woningen van de eenvoudigen voorkwam, is langzamerhand een gewoon gebruiksartikel geworden. Men moet ook niet vergeten, dat verschillende van die artikelen de taak van de huisvrouw verlichten. Door die geisers b.v. bestaat niet alleen de mogelijkheid om de kinderen in de lavette te wassen, maar ook de was er in te doen. Tal van artikelen, die er vroeger niet waren, zijn nu gewone gebruiksartikelen geworden. Daarom betreur ik het, dat vele van die artikelen onder het weeldetarief zijn opgenomen. Hetzelfde geldt voor wat men noemt de kleinmeubelen. Laat ik vooraf iets zeggen over de tuinmeubelen. Daar heeft men nu een artikel, waarvan men wellicht denkt, dat het alleen in de huizen met tuinen van de gegoeden voorkomt. Dat mag in de grote steden als Amsterdam en Rotterdam het geval zijn, hoewel men daar tuindorpen kent, maar op het platteland en in moderne sleden als Enschede en Eindhoven behoren de houten tuinbankcn tot de zaken, waarvan men niet kan zeggen, dat zij een luxe-karakter dragen. Nu iets over de z.g. kleinmeubelen. Boekenplanken, lectuurplankjes, naaitafeltjes, kleine étagère's — ik laat nu de spiegels maar ter zijde — /uilen worden belast en wel, Mijnheer de President — dit is typerend —, in de groep, waar tot dusverre vrijwel alleen bar-meubelen in voorkwamen. Zijn dit nu geen artikelen, die juist de kleinbehuisden, die geen grote tafels of boekenkasten kunnen plaatsen, gebruiken? Zijn de mensen, die deze dingen kopen, nu de mensen, die zich aan zo genaamde luxe te buiten gaan? Zijn wij niet op de verkeerde weg, wanneer wij dit alles onder de weelde-artikelen brengen? Deze lijst doet mij denken — ik weet niet, of de Minister het zich herinnert — aan de lijst, die de Duitsers destijds hebben opgesteld van artikelen, die niet als „kriegswiehtig"" werden aangemerkt, maar hoe dit zij, de Minister heeft bij het zoeken naar artikelen, die onder het weeldetarief zouden worden gebracht, voorbijgezien, dat door de ontwikkeling van de levensgewoonten van de grote volksklassen tal van zaken tot gebruiksartikelen zijn geworden, die het in onze jeugd niet waren. Naar onze mening is hier te ver gegaan. Er zijn in de lijst ook artikelen opgenomen, waarbij naar mijn mening onvoldoende is overwogen, in welk verband zij staan tot andere soortgelijke vervangingsartikelen. Dat is bij voorbeeld het geval met linoleum. Sommige soorten linoleum zijn goedkoper dan tal van andere vloerbedekkingen, als daar zijn cocosmatten en matten van sisal, waarbij zich de vreemde figuur voordoet, dat parket niet onder het tussentarief valt en linoleum wel. Dit zijn voorbeelden, waarvoor ik de belangstelling van de Minister vraag, omdat zij het gevolg zijn van de overhaaste behandeling in de Tweede Kamer en omdat ik op deze voorbeelden nog wil terugkomen. geacht medelid den heer Kropman. Maar tot nu toe had de Minister hiernaar geen oren, hetgeen ik jammer vind, want ik acht het een gezonde gedachte. Zolang de Minister inmiddels zodanige steun versmaadt, mag ik mij zeker ook wel op mijn beurt van verder speurwerk ontslagen achten. Eén uitzondering zou ik toch nog willen maken en dat betreft de belangrijkste uitgavenpost van alle, nl. de defensie-uitgaven. In de Regeringsverklaring is een bedrag genoemd van 1 milliard gulden voor 1951, benevens 2 milliard, te verdelen over de eerstvolgende 4 jaren. In de nu verschenen budgetaire nota is dit voor 1951 geworden l i milliard. De dringendheid om de weerbaarheid van ons land op te voeren in het kader van het Atlantisch Pact is niet in discussie. Maar weinig gelukkig acht ik het, dat de Regering al bij voorbaat is overgegaan tot het noemen van deze bedragen, zonder nog bij benadering te weten hoe groot de uiteindelijk op ons land drukkende lasten der herbewapening zullen zijn. Ik acht dit weinig gelukkig, omdat het hier op de eerste plaats gaat om een bepaalde doelstelling en om de wijze van besteding, niet om de omvang der besteding. Is hier van een bepaalde toezegging aan derden sprake geweest? Maar geen enkele instantie zal er toch blind voor kunnen zijn, dat bij een efficiënte besteding van een bedrag van 1 milliard gulden meer te bereiken valt dan bij een inefficiënte besteding van een bedrag, dat tientallen percenten hoger ligt. Men zegt niet voor niets, dat een goede huisvrouw met een dubbeltje het dubbele bereikt van wat een slechte huisvrouw bereikt. En nu ontbreekt juist, voor wat de wijze van besteding bij de defensie betreft, in brede kringen elk vertrouwen. Maar ten tweede — en dat is typisch Amerikaans —: zonder dat er een plan, zonder dat er zelfs een schema is voor hogere militaire uitgaven —• de heer Regout heeft dit toevallig vandaag ook oogemerkt _ wordt er, populair gesproken, uit Washington eenvoudig gedicteerd: Je moet er 1500 millioen gulden tegen aan gooien. In elk geordend gezin, in elke normale geordende huishouding, van gezin tot Overheid begint men toch vóór het opstellen van de uitgaven zich te bezinnen op datgene, wat men nodig heeft. Als een huisvrouw een ameublement nodig heeft en als zij de eindjes bij elkaar moet passen, dan eerst recht gaat zij toch eerst allerlei aanbiedingen bekijken en in tweede instantie stelt zij vast, hoeveel zij nodig heeft. Zelfs John Law zou zich in zijn graf omdraaien voor een dergelijke bankroetierspolitiek, voor een dergelijke va banque. Hier wordt op gezag van een uitheemse Mogendheid, die vijandelijk is aan de doeleinden en nationale maatstaven van ons volk, in den blinde na één bezoek van een vreemde, uitheemse generaal, na een bezoek van een paar dagen geaccepteerd, dat niet minder dan f 700 millioen meer moet worden uitgegeven ten koste van de werkende bevolking, ten koste van de armen, zonder dat men weet waaraan. Als dat op miniatuurschaal gebeurt in een normaal huishouden, is het een motief van de zijde van de kostwinner voor een advertentie in de trant van: „Gelieve geen geld of goederen te geven aan mijn vrouw, zullende door mij niet worden betaald"". Maar hier worden de belastingbetalers via de belastingnolitiek en de arbeiders en kleine luyden via een kleine inflatie uitgekleed ten behoeve van uitgaven, waarmede zij het niet eens zijn en waartegen zij zich niet door advertenties en legale echtscheidingen kunnen verzetten. Ik weet echter, dat, wanneer wij straks ons onverbiddelijk neen tegen deze oorlogsbegroting uitbrengen, wij de stem van de meerderheid van de bevolking vertolken, die ten eerste in vrede en ten tweede behoorlijk wil leven, d.w.z. die vrede en welvaart wil. een verzoekschrift van J. Rugenbink en 5 anderen, vormende een delegatie van het Amsterdamse overheidspersoneel, georganiseerd in N.V.V. en E.V.C., alsmede een huisvrouw, houdende verzoek om de gemeente Finstcrwolde haar huidigen gemeenteraad te laten behouden. Mijnheer de Voorzitter! In handen van de Commissie voor de Verzoekschriften is gesteld een adres van J. Rugenbink en 5 anderen, vormende een delegatie van het Amsterdamse overheidspersoneel, georganiseerd in N.V.V. en E.V.C., alsmede een huisvrouw, houdende verzoek om de gemeente Finsterwolde haar huidigen gemeenteraad te laten behouden. Toen de Minister twee nieuwe argumenten aanvoerde, nl. de geringe afname van de eigen banketbakker--.:•.• iikelen van de bakkerij, en mij wees op de statistiek in beeld van i ambtgenoot van Economische Zaken, dezelfde, die thans weer te kijk staat, heb ik aan de hand van gedocumenteerde cijfers en toelichtingen deze verkeerde opvatting, getrokken uit het verkeerd gebruik van deze statistiek, weerlegd. Inmiddels heb ik het praatje bij het plaatje nog bekeken, waarbij mij * bleek, dat hetgeen in deze beeldstatistiek wordt aangeduid heel wat anders is. Immers, de koekjes en gebakjes, en hoe deze voedingsmiddelen meer mogen heten, worden niet uitsluitend door de bakkerij vervaardigd, maar ook in restaurants, hotels, cafetaria's, en vooral door de huisvrouw, de grote concurrente van de bakkerij op dit gebied. De fabrieken laat ik nu nog buiten beschouwing. Echter, in al deze handen is de productie vrij van omzetbelasting, in tegenstelling tot de bakkerij. Ik meen, voor zover zulks nodig was — maar ik meen, dat mijn cijfermateriaal voldoende overtuigend was —, dat ook deze aanvulling het argument van de Minister voldoende bestrijdt. Wat wij in deze zaal aan de wand zien uitgebeeld, is het totale verbruik, maar overtreft verre het in dit wetsontwerp bedoelde verbruik van de goederen, die geproduceerd worden in het gemengd bakkerijbedrijf. Ten aanzien van de tijdschriften heeft de Minister geen ander antwoord gegeven dan dat radiotijdschriften daaronder niet zullen vallen. Dit geldt dus niet b.v. voor de modetijdschriften. Deze worden door vele huisvrouwen gebruikt om zelf haar kleding te maken. Dat zijn juist de vrouwen, die niet bij machte zijn haar kleding in confectiemagazijnen te kopen of deze door een coupeuse te laten vervaardigen. Een amendement deze vrij te stellen, zal door mij worden ingediend. Voorts wil ik in tabel 2 geschrapt zien de artikelen: boekenplanken, krantenhangers, naaikastjes, en voetenbankjes. Ik acht het ongerijmd deze als weelde-artikelen te beschouwen. Dit geldt ook voor de verderop genoemde boterwarmers; die zijn geen luxe; integendeel, het is een uiting van zuinigheid deze te gebruiken, omdat men dan in de winter de boter meer kan uitsmeren dan wanneer deze hard is. Een boterwanner is dus geen uiting van weelde, maar is een noodzakelijkheid voor een zuinige huisvrouw; daarom wil ik die uit dit tarief lichten. Mijnheer de Voorzitter! Ik zou gaarne in de korte tijd, die mij ter beschikking staat, nog een opmerking willen maken over de prijzen, omdat het Nederlandse volk, speciaal het werkende volk, zich vandaag de dag afvraagt: waar gaat het heen? Wanneer de Nederlandse huisvrouw op Zaterdag het weekloon van haar man in handen krijgt onverschillig of dat nu is een werkende of een gepensionneerde, dan stelt zij zich de vraag: wat moet ik in deze tijd van stijgende prijzen daarmede aanvangen? Wanneer die huisvrouw deze vraag aan de Minister van Economische Zaken zou stellen en hem zou vragen: is daaraan nu niets te doen?, dan zou de Minister waarschijnlijk die vraag aldus beantwoorden, evenals in de Memorie van Antwoord is gedaan: de stijging van de prijzen is kostprijstechnisch verantwoord. Daarmede zal die huisvrouw, die die vraag gesteld heeft, het dan moeten doen. Wanneer dan die huisvrouw voor haar zoontje een paar nieuwe schoenen moet hebben, dan zal zij tot de ontdekking komen, dat sinds September de prijzen van deze schoenen met 15 pet'zijn gestegen; wanneer haar de ramp zou overkomen — want dat is voor een arbeidersgezin in deze tijd inderdaad een ramp —, dat haar echtgenoot ook een paar nieuwe schoenen moet hebben, b.v. een paar Robinsons of onverschillig welk ander merk, dan zal zij bemerken, dat de prijs daarvan gestegen is in drie maanden van f 18.95 tot f21,90, in drie maanden dus een stijging van f 3, zo ongeveer 15 pet. En wanneer zij dan zou aarzelen, die schoenen te kopen, dan zegt de winkelier: doe het maar gauw, want de prijs stijgt met de dag. Ten aanzien van de schoenreparatie staat het precies zo. Wanneer deze huisvrouw haar schoenen naar de reparateur zou brengen, dan zou zij ontdekken, dat de prijzen voor schoenreparatie weer gestegen zijn. En wanneer zij daarop aanmerking zou maken, dan zou de schoenhersteller zeggen: ik kan er ook niets aan doen, de leerprijzcn zijn de laatste maanden met f 3 per kg gestegen, en laat uw schoenen maar gauw repareren, want de prijs van het leder zal nog meer stijgen. Zo is het op het gebied van het leder, van de rubber, zo is het op het tdrein van de crêpe. Heeft dezelfde huisvrouw het ongeluk, dat zij haar garderobe moet aanvullen, dan komt zij tot de ontdekking, dat sinds September de prijzen van stoffen gestegen zijn met f 2 per meter. Dat was in begin October; ongetwijfeld zijn de stoffen nu reeds weer duurder. Hetzelfde is het geval met baby-goed, met wol en met tal van andere dingen, die voor de arbeidersgezinnen direct noodzakelijk zijn. Uit de statistieken. die deze week zijn verschenen, is gebleken, dat dit niet alleen geldt voor de aanschaffing van textiel, waarvan de prijs sinds September met gemiddeld 10 pet. is gestegen, of soortgelijke goederen, maar dat ook op het gebied van de benodigdheden voor het directe levensonderhoud, van de levensmiddelen, een stijging is waar te nemen. Een stijging in één maand tijds van vier punten. Wanneer dan aan de Minister de vraag wordt gesteld: „Wat doet gij, Excellentie, wat zijt 26ste VERGADERING — 29 NOVEMBER 1950 stige oplossing kan worden gegeven. Mijn vraag over een kerstgratificatie blijft, of deze zaak wordt opgelost of niet, onverminderd van kracht. Wij kunnen niet anders dan constateren, wanneer wij naar het achter ons liggende jaar kijken, dat de ontwikkeling van de economische toestand van onze werkende bevolking slecht is geweest. In bet afgelopen jaar is er tweemaal een loonsverhoging van 5 pet. geweest. Intussen zijn, volgens de cijfers, die de Minister in de stukken heeft gegeven, de prijsstijgingen echter belangrijk hoger geweest dan de gegeven looncorrecties. Hierbij moet in aanmerking genomen worden, dat deze cijfers reeds weer verouderd zijn; de laatste cijfers zijn van 15 October intussen zijn de prijsstijgingen doorgegaan. Nu zegt de Minister in ander verband, dat men niet te veel op statistieken moet afgaan: Statistieken zijn goed, maar men moet ze niet te absoluut nemen. Ik ben het met hem eens, dat statistieken zeker niet altijd de juiste maatstaf zijn en dat zij niet altijd aan de werkelijkheid beantwoorden, dat zij veelal de zaken te gunstig voorstellen. In dit geval wil ik de Minister dus op zijn weg volgen en mij niet alleen beperken tot de statistieken. Ik wil een paar stemmen uit de practijk laten horen en deze stellen tegenover hetgeen de Minister in de Memorie van Antwoord heeft gezegd ten aanzien van dit vraagstuk. De Minister heeft gezegd: „Toen de 5 pet. looncorrectie werd gegeven, was er een gering voordeel"" — hierop ga ik nu niet in, doch ik betwist dit — „en nu is er een gering nadeel en dat moet men maar nemen"". Wanneer men op de cijfers van 15 October zou afgaan en deze dus zou accepteren, dan zou men zeggen: het verschil is nog niet zo heel groot. Maar nu de practijk. Ik heb voor mij het orgaan van de Nederlandse Vrouwenbeweging, die in Amsterdam in de Spaarndammerbuurt, een echte arbeidersbuurt, een onderzoek naar de toestand in de arbeidersgezinnen heeft ingesteld. Zij heeft op haar vragen op het gebied van de loon- en prijspolitiek reacties van diverse huisvrouwen gekregen. Het zij mij vergund, enkele van die uitspraken te citeren. Een vrouw schrijft: van — zoals de Minister uiteengezet heeft — een systeem van verfijning en een soort van welwillendheid tegenover deze vrouwen, zou dat misschien de Kamer kunnen bevredigen, maar op het ogenblik is er niets. Op het ogenblik worden deze vrouwen eenvoudig als Duitsen behandeld, wanneer zij niet kunnen aantonen, dat zij Nederland positief geholpen hebben. Daar dit zeer moeilijk is voor een huisvrouw met kinderen in Duitsland, maakt zij weinig kans op ontvijanding. Wanneer zij gaat scheiden en in Nederland terugkomt, dus Nederlandse wordt, maakt zij echter een betere kans. Deze toestand is ongezond en niet bevorderlijk voor de moraliteit, Ik geloof, dat men twee dingen kan doen: of, zoals in België gebeurt, deze vrouwen collectief ontvijanden — en dit lijkt mij ook uit een oogpunt van rechtgelijkheid van de vrouwen juist — of van de zijde van de Regering richtlijnen laten uitgaan ten aanzien van een soepeler behandeling van deze vrouwen. Mocht de Minister die richtlijnen vandaag kunnen bekendmaken, dan heb ik geen behoefte aan mijn amendement. Overigens ben ik gaarne bereid, die twee leden te laten vallen. Ik heb die overgenomen, omdat de Minister zelf in artikel 16 een soortgelijke procedure voorschrijft. Ik vind dit niet van principieel belang; het komt aan op het eerste deel van het amendement. Zolang de Minister geen positieve richtlijnen kan bekendmaken, kan ik niet anders doen dan het amendement handhaven. Integendeel, juist ten aanzien van deze vrouwen is die bepaling vastgelegd; er ligt hiermede een goede richtlijn in de wet. Daarmede dus een afwijking van de richtlijn, dat men, om voor ontvijanding in aanmerking te komen, een positieve daad moet hebben verricht. Hoe zou b.v. een huisvrouw in München daaraan hebben kunnen voldoen! Daarom meen ik, dat een zwakkere richtlijn moet worden gesteld. bezorgdheid heb ik hiervan kennis genomen. Vele scholen, die dit jaar gesubsidieerd zouden worden, zullen nog minstens een jaar moeten wachten. Ik zou ten aanzien van de nijverheidsscholen voor jongens en meisjes een pleidooi willen houden, dat de uitbreiding normaal voortgang vindt. Wij moeten toch bedenken, dat vele leerlingen moeten worden opgevangen en dat dit, vooral op het platteland, onmogelijk kan geschieden door de v.g.1.o.-scholen. Hier zullen de nijverheidsscholen de kinderen moeten opvangen. Van het v.gl.o. komt op het platteland niets terecht. Veel beter is het dus, dat de meisjes na de zesde klasse een industrie- of landbouwhuishoudschool bezoeken. Op deze scholen komt het eigenlijke nijverheidsonderwijs veel beter tot zijn recht, terwijl het algemeen vormend onderwijs zeker niet verwaarloosd wordt en door bevoegde leerkrachten wordt gegeven. Op deze scholen wordt het algemeen vormend onderwijs aangepast aan de behoeften van de toekomstige huisvrouw. Men vergete nooit bij gedachte aan bezuiniging of het niet toekennen van subsidie, dat het nijverheidsonderwijs of het huishoudonderwijs voor meisjes is ontstaan, gegroeid en tot bloei gebracht door mensen, die door de practijk van het leven tot het besef waren gekomen, dat het meisje, de toekomstige vrouw en moeder, op deskundige wijze voor haar taak moest worden bekwaamd. De tijd, waarin wij leven, eist meer dan ooit, dat ieder meisje hiervoor in de gelegenheid wordt gesteld. Daarom betreur ik het, dat vele scholen geen subsidie ontvangen, die eerst wel voor subsidie in aanmerking zouden komen. Handelingen der Staten-Generaal — Zitting 1950—1951 — II heven wordt, plaats hebben. Dan zal de ene volksgroep extra-winstbelasting moeten opbrengen, terwijl anderen, niet ondernemers, met overigens eenzelfde inkomen, dit niet zullen behoeven te doen. Zulk een belasting achten wij hoogst onrechtvaardig. Dit zou het reeds zijn, als het hier om een luttel bedrag ging, doch het wordt nog erger nu het gaat om de kapitale som van 20 millioen gulden, die de Minister door deze extra-winstbelasting wil incasseren. Te drukkender is deze belasting, omdat de zakenlieden, die er door getroffen zullen worden, toch reeds ten gevolge van de prijsstijging der grondstoffen en fabrikaten vaak in zulke moeilijke omstandigheden verkeren wegens gebrek aan liquiditeit. Ook zitten velen van hen nog met een belastingachterstand uit vorige jaren. Voor dezulken kan deze extrawinstbelasting tot gevolg hebben, dat zij voor grote tekorten komen te staan. Dit klemt nog te sterker, als bedacht wordt, dat de kort geleden toegezegde vervroegde afschrijving met behulp van artikel 4 van het wetsontwerp weer kan worden beperkt. Vooral voor oorlogsgetroffenen, die met de wederopbouw van hun onroerende goederen hebben moeten wachten, zal deze bepaling nadelige gevolgen hebbon. Wij zouden bij de Minister althans voor deze oorlogsslachtoffers willen bepleiten, dat de beperking van de mogelijkheid tot vervroegde afschrijving geen toepassing zal vinden. Het tweede ontwerp, Mijnheer de Voorzitter, dat de aandacht vraagt, betreft de verhoging van het tarief der vennootschapsbelasting, waarvan de opbrengst door de Minister op 60 millioen gulden wordt geraamd. Dit komt neer op een verhoging van 25 pet. ten opzichte van het bestaande tarief. Het wil ons voorkomen, dat het beter geweest ware, indien de Minister, in plaats van het door hem voorgestelde progressief tarief, een tariefsverhoging in de vorm van opcenten op de bestaande vennootschapsbelasting zou hebben voorgesteld, gelijk dit van de zijde van onderscheidene Kamers van Koophandel is bepleit. Met 14 opcenten op de vennootschapsbelasting zou dan het door de Minister geraamde bedrag van 60 millioen worden verkregen, terwijl volgens het voorstel van de Minister in vele gevallen een tariefsverhoging van 25 pet. nodig zal zijn. Overgaande tot het volgende belastingvoorstel, Mijnheer de Voorzitter, wensen wij thans iets in het midden te brengen over de omzetbelasting, waarvan de Minister een globale opbrengst van 75 millioen verwacht. Daarbij stellen wij voorop, dat het onze instemming heeft, dat de Minister niet gekomen is met een verhoging van het algemene percentage dezer belasting. Dit zou vooral voor de middenstand een zware druk betekend hebben. Dit neemt echter niet weg, dat, wat de Minister in dit ontwerp voorstelt, voor een aantal ondernemingen en voor handeldrijvendcn in de artikelen, waarvoor de Minister de omzetbelasting wil verhogen, nadelige gevolgen zal kunnen hebben. Het gaat hier toch over zogenaamde weelde-artikelen, waarvan de verkoop door de daling van de koopkracht der bevolking reeds aanmerkelijk gedaald is. Verhoging der omzetbelasting zal op de verkoop dus een nog ongunstiger effect hebben, hetgeen zijn tegenslag zal hebben op de ondernemingen, waar deze artikelen vervaardigd worden. Het gevolg hiervan kan zijn, dat deze ondernemingen haar productie zullen moeten gaan inkrimpen of, indien de verkoop zeer sterk terugloopt, zullen moeten stopzetten, gelijk wij dat in de laatste tijd bij de schoen-, textiel- en tapijtfabrieken hebben kunnen constateren met als gevolg toename der werkloosheid. Wij vragen ons daarom af of de Minister met hetgeen in dit wetsontwerp wordt voorgesteld niet te ver is gegaan. De Minister toch zegt, dat het zijn bedoeling is om uitsluitend weelde-artikelen te treffen. Op zich zelf hebben wij daartegen geen bezwaar. Reeds onder Calvijn werd in 1558 te Genève een wetgeving in het leven geroepen, welke er op gericht was het volk tot versobering te brengen. Het ging daarbij dus niet om belastinggelden binnen te krijgen, doch wel om bovenmatige weelde in sieraden, kleding, maaltijden, enz. tegen te gaan. Het ging hierbij echter om werkelijke weelde-artikelen, hetgeen van het onderhavige wetsvoorstel niet kan worden gezegd. Onder de goederen, die de Minister onder het weeldetarief wil brengen, behoren heel wat goederen, die niet tot de eigenlijke wceldegoederen gerekend kunnen worden. Wij wijzen onder meer op eenvoudige haarspelden, knipspeklen, polshorloge-armbanden, tabaksdozen en scheerkwasten, waarvan eveneens de eenvoudigste soorten reeds als weeldeartikelen worden beschouwd. Ook electrische wasmachines van de goedkoopste soort zijn onder het weeldetarief gebracht. Is dit wel juist, Mijnheer de Voorzitter? Deze wasmachines toch kunnen bezwaarlijk als een weelde-artikel worden aangemerkt. Men denke aan grote gezinnen, waar de huisvrouw de was zelf thuis doet, omdat de wasserij te kostbaar is en te veel slijtage geeft. Wij zijn dan ook van Mijnheer de Voorzitter! Bij de behandeling van de herziening van het Besluit op de Omzetbelasting, waarbij het tarief van 15 pet. is ingesteld, heb ik mij er al zeer sterk tegen verzet, dat de gasfornuizen en de electrische fornuizen onder dit tarief zouden worden gebracht. Nu worden de gasfornuizen en de electrische fornuizen zelfs onder het tarief van 30 pet. gebracht. Hier ziet men een voorbeeld van de relativiteit van het begrip weelde. Is nu het gebruik van een gasfornuis voor de mensen in de stad in deze tijd een weelde? Op het platteland heeft men tegenwoordig in vele gevallen alleen de keuze tussen petroleum en electriciteit, want daar heeft men het gas overgeslagen en kent men gas niet, noch voor verlichting, noch voor kookdoeleinden. Deze mensen worden, doordat de geachte bewindsman de electrische fornuizen met een weeldebelasting van 30 pet. wil treffen, verplicht in de oudheid te blijven verwijlen en hun eten op een petroleumpitje te koken. Ik kan een dergelijk begrip van luxe moeilijk aanvaarden en ik maak zeer ernstig bezwaar tegen het opnemen van gasfornuizen en electrische fornuizen onder het tarief van 30 pet. Ik zou de Minister willen verzoeken dit terug te nemen. Ten aanzien van de electrische wasmachines is het naar mijn mening nog veel erger. Die worden niet gebruikt in de beter gesitueerde gezinnen; daar heeft men ze niet nodig, omdat men daar, in die gezinnen, de was niet aan huis doet. Deze wasmachines zijn in het algemeen een hulp voor de kleine — ik doel met dit woord op de materiële positie — huisvrouw. Nu deze kleine huisvrouw, door gebruik te maken van de moderne techniek, niet meer aan de wastobbe be'iocft clo r!?.an stamper, en zij d: was aiet meer over het wasbord behoeft te halen, wat zeer slecht is voor haar gezondheid, Bij de aanschaffing van een electrische wasmachine maakt een tarief van 30 pet. zeer veel uit. Reeds de aanschaffing van een dergelijk apparaat vraagt een groot bedrag. Daarom hebben de electrische bedrijven in verschillende grote gemeenten voor de mensen de gelegenheid geopend om electrische wasmachines op afbetaling te kopen. Daardoor worden vele mensen in staat gesteld een dergelijk apparaat te bemachtigen, hetgeen anders voor hen niet mogelijk zou zijn. Een goedkope wasmachine kost reeds ongeveer f 500. Gaat men hierop een tarief van 30 pet. weeldebelasting leggen, dan komt men op een extra-bedrag van f150. Dan wordt het voor de meeste huismoeders geheel en al onmogelijk zich een electrische wasmachine aan te schaffen. Dan dwingt de Minister deze huisvrouwen dus om gebogen over de wastobbe te blijven staan en de was op het wasbord en met de wasborstel te blijven doen, hetgeen voor vele vrouwen gaat ten koste van haar gezondheid. Ik durf zelfs zeggen, dat dit voor vele moeders van grote gezinnen, die gedwongen zijn de was zelf te doen, zal gaan ten koste van haar levensduur. Mijnheer de Voorzitter! Het in behandeling zijnde amendement, dat beoogt, de electrische wasmachines buiten het weeldetarief te brengen, heeft mijn volle instemming. Ik ben namelijk van oordeel, dat van deze werktuigen niet gezegd kan worden, dat het weelde-artikelen zijn. De Minister zou mij kunnen tegenvoeren, dat de was ook wel met de hand gedaan kan worden. Inderdaad is dit mogelijk, en er zullen er onder ons volk ook zeker wel zijn, die de was met de hand doen, maar dit maakt de electrische wasmachines daarmede nog niet tot een weelde-artikel, evenmin als men zou kunnen zeggen, dat de fiets een weelde-artikel is, omdat men ook wel te voet kan gaan. Men denke slechts aan de grote gezinnen, die vanwege de hoge kosten geen huishoudelijk personeel er op na kunnen houden en waarvan de vrouw des huizes zelf de was moet doen, omdat de was, ook al vanwege de kosten en omdat het wasgoed op de wasserijen aan veel grotere slijtage onderhevig is, niet buitenshuis kan worden gegeven. Voor zulke gezinnen, die voor de huisvrouw zoveel zorgen en werk meebrengen, is een electrische wasmachine een zeer groot gemak en geenszins een weelde-artikel. Wij zijn daarom van gevoelen, dat electrische wasmachines, die zowel door arbeiders als door kleine middenstanders en landbouwers worden gebruikt, niet onder het weeldetarief behoren te worden gebracht. Ik wil hieraan gaarne de wens toevoegen, dat het toch mogelijk zal blijven voor een groot deel van de Nederlandse huisvrouwen om zich, zij het dan tegen een wat hogere prijs, een electrische wasmachine aan te schaffen. Ik begrijp heel goed, welke betekenis daaraan toekomt, maar onder de huidige omstandigheden moeten wij ons ook in de huiselijke sfeer beperkingen opleggen, die ons niet aangenaam zijn, maar waaraan wij niet kunnen ontkomen. Ik meen dus, dat er wel degelijk aanleiding is, de desbetreffende bepaling te handhaven en het voorgestelde amendement te verwerpen. een, betreffende het wetsontwerp Wijziging van de wet van 9 November 1950 (Staatsblad No. K 502), tot verhoging van pensioenen met een bijzondere toeslag, en van de Kindertoelagewet voor gepensionneerden, van H. W. Buijtcnhuijs, te Amersfoort; een, betreffende het wetsontwerp Winkelsluitingswet, van de Nederlandse Vereniging van huisvrouwen, te 's Gravenhage; Ik zie nog Oppenheim heftig gesticulerend de collegezaal doorlopen en ik hoor hem nog zeggen: de wetgever kan alles, behalve van een vrouw een man maken of van een man een vrouw. De> huidige Regering heeft, wat dit punt betreft, in de periode van een halve eeuw geleden geleefd en ook de gedachte aangehangen, dat de wetgever alles kan, behalve van een man een vrouw maken of van een vrouw een man; wellicht heeft zij gedacht, dat de wetgever ook deze puzzle kon oplossen. Later hebben wij echter ervaren, dat ook de wetgever gebonden is aan bepaalde economische wetten, waarvan de invloed blijft doorwerken, welke wettelijke maatregelen men er ook tegen neemt. De leningspogingen van de gemeenten met alle wonderlijke rentetypen, die daarbij zijn toegepast, zijn nu te beschouwen als reacties tegen de te ver doorgevoerde dirigistische politiek. Het is begrijpelijk, dat de gemeenten aldus hebben gereageerd. Laten wij vooropstellen, dat wij ten volle er van overtuigd zijn, dat deze Minister met hart en ziel doordrongen is van de ramp van de woningnood en met grote toewijding alles doet, wat mogelijk is om daaraan te ontkomen. Het is echter toch een feit, dat in de strijd tegen de woningnood de Regering in den Haag als het ware staat in het etappegebied. Do gemeentebesturen staan in de loopgraven; zij krijgen klagende huisvaders bij zich en huilende huismoeders; zij zien voor zich de talrijke gevallen van zenuwoverspanning, waarin de huisvrouwen worden gebracht, wanneer zij de keuken met andere huisvrouwen moeten delen en het aanrecht in tweeën gescheiden wordt door een demarcatielijn. Het is begrijpelijk, dat deze gemeentebesturen alles hebben gedaan om aan deze bouwstop te ontkomen en maatregelen gezocht hebben, waardoor zij, ontsnappende aan het rentegamma, toch nog leningen zouden kunnen sluiten. Op het congres van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, dat speciaal aan de woningnood was gewijd, heeft een burgemeester gezegd, dat hij het schaamrood op de kaken kreeg, wanneer hij dacht aan alle methoden, die zijn ambtgenoten hadden toegepast om leningen te sluiten. Dat schaamtegevoel is echter volmaakt misplaatst. De gemeenten deden niets onwettigs. Er was geen enkel wettelijk voorschrift, dat de gemeenten verbood dergelijke raadsbesluiten te nemen. Er was alleen een bevel in de vorm van een verzoek van de Regering aan Gedeputeerde Staten om een dergelijk leningsbesluit niet goed te keuren. Maar mochten de gemeentebesturen dergelijke besluiten niet nemen? Mocht bij voorbeeld de gemeente Emmen geen In verband met het voorgaande zou ik er nu op willen wijzen, dat er een machtig middel is om de welvaart van ons volk te behouden of te vergroten, dat te weinig aandacht krijgt, nl. het middel van het bevorderen van een doelmatig verteren. Als men nagaat, welke ontzaglijke energie er ontplooid wordt om de mannen in staat te stellen voor hun gezinnen zoveel mogelijk te verdienen en wat er gebeurt om de vrouwen in staat te stellen dat geld zo doelmatig mogelijk uit te geven, dan is er een geweldige disharmonie. Het is goed, dat men ons, mannen, in staat stelt door onderwijs en scholing zoveel mogelijk te verdienen, maar wij moeten nooit vergeten, dat het allergrootste bedrijf in de wereld is het bedrijf van de huisvrouw, de huishouding, en dat het voor een gezin eigenlijk hetzelfde is of de man f 100 meer verdient of dat de vrouw door doelmatige vertering f 100 minder hoeft te besteden om dezelfde welstand te behouden. Ik geloof, dat de aandacht van ons volk, van onze Regering en van de vakbonden veel meer nog dan tot nu toe het geval is op deze zaak moet worden gericht. landarbeiders te helpen in hun loonstrijd. Dit geeft ook nu nog een verschil in hun taakvervulling. Zij zullen echter toch in die taakvervulling naar elkaar toe moeten groeien. Boerenorganisaties zijn inderdaad heel belangrijke organisaties geworden voor goede bestaansmogelijkheden voor de boeren en zij hebben zeker ook een zekere ontwikkeling getoond in de richting van strijdorganisaties, die opkomen voor de belangen van het boerengezin. Naar mijn mening zullen echter de landarbeidersorganisaties en de vakorganisaties omgekeerd nog meer misschien uitgroeien in de richting van op de welvaart van het gehele gezin gerichte arbeidersstandsorganisaties. In dit verband zou ik er vooral op willen wijzen, dat zowel door de Overheid als door de vakbonden en andere instellingen grote aandacht moeten worden besteed aan de opvoeding van het jonge meisje tot een zo goed mogelijke huisvrouw. Ik weet, hoe op het ogenblik de toekomst van het jonge meisje door de massale tewerkstelling in de industrie in groot gevaar is; daarom zal men dit toch als een van de belangrijkste dingen moeten zien. Wanneer het niet mogelijk is de welvaart van ons volk te vergroten door meer goederen ter beschikking te stellen, :s er altijd nog de mogelijkheid door doelmatiger vertering de welvaart van ons volk op te voeren. Daarbij komt nog het grote voordeel, dat, wanneer men de huisvrouw helpt haar taak beter te vervullen, zij er meer aardigheid in zal krijgen en dit kan leiden tot een betere sfeer in het gezin. Ik vond het goed dit punt nog even onder de aandacht van de Regering te brengen. Thans wil ik enkele woorden spreken over de werkclassificatie. Ik wil er de Minister op wijzen, dat deze werkclassificatie ook heeft Wij zijn al lang gewend met de Friese arbeiders te werken en wij hebben altijd de beste verhoudingen met hen gehad. Wij zouden gaarne zien, dat zij zich daar zouden vestigen. Ik heb over de wenselijkheid van groter activiteit op het gebied van een doelmatige vorming van de huisvrouwen met betrekking tot de gezinstaak al iets gezegd, maar ik zou nog even willen stilstaan bij de maatschappelijke opbouworganen. Ik heb grote waardering voor wat er gebeurt op dit gebied en zeker voor de ideeën, die in het rapport-Cramer naar voren zijn gebracht. Ik meen, dat op dit terrein, waarbij ik ook het werk van de kruisverenigingen betrek, ons volk inderdaad toont, dat het hier groot is op een terrein, waarop een klein volk groot kan zijn. Het is mij niet bekend, dat in enig ander land met een dergelijke spontaniteit een zo goed georganiseerde zorg voor de gezondheid en de ziekenverpleging is ontstaan in onze kruisverenigingen is tot stand gebracht. Ik heb daar groot respect voor. Ik hoop, dat dit werk met levendige sympathie en met medewerking van de Regering ontwikkeld kan worden in zijn eigen aard van zichtbaar en tastbaar geworden verantwoordelijkheidszin der burgers. Ik zou t.a.v. deze maatschappelijke organen toch nog wel even deze opmerking willen maken, dat men bij bepaalde suggesties, die in het rapport zijn gedaan, moet bedenken, dat men naast de Katholieke en orthodox-Protestantse instellingen de derde groep instellingen, die op dit gebied werken, niet humanistisch noemen. Deze instellingen noemen zich algemeen Nederlands of Handelingen der Staten-Generaal — Zitting 1951—1952 — I 33ste VERGADERING — 1 APRFL 1952 De geachte afgevaardigde de heer Louwes heeft gewezen op het grote belang van het doelmatig verteren en hij heeft de wenselijkheid uitgesproken, dat ook de vakbonden hierin meer zouden worden betrokken. De gcdachtengang van de geachte afgevaardigde was, dat men de taak van de vakbonden niet alleen moet zien in het vaststellen en verkrijgen van goede arbeidsvoorwaarden, maar dat men die taak ruimer moest beschouwen. Ik wil beginnen met op te merken, dat de gedachtengang van de geachte afgevaardigde, dat het hier een groot belang betreft, door mij geheel wordt onderschreven. Het is zo, dat 80 pet. van het inkomen door de huisvrouwen wordt uitgegeven: het is dus van groot belang, dat dit op doelmatige wijze geschiedt. Het zal de geachte afgevaardigde misschien bekend zijn, dat verschillende instellingen zich met dit vraagstuk bezighouden. Wij hebben de Stichting huishouding- en gezinsvoorlichting, de Stichting huishoudelijke voorlichting ten plattelande, het voorlichtingsbureau van de Voedingsraad en de Commissie-doelmatige inkomstenbesteding. Alles bij elkaar misschien wat te veel en met een mogelijkheid voor meer coördinatie. De toenemende belangstelling in het bedrijfsleven voor dit onderwijs doet verwachten, dat er meer personen zich zullen willen bekwamen voor de mooie taak om de jongeren in ons volk te helpen opvoeden tol geschikte mensen in het bedrijfsleven. Dat zeilde mag ook verwacht worden voor de opleiding van onze toekomstige huisvrouwen, die het besteden van het inkomen, waarover de geachte afgevaardigde de heer Louwes bij de behandeling van de begroting van Sociale Zaken zeer belangrijke opmerki ngcn heeft gemaakt, zulk een grote rol spelen. Ik weet, dat aan de huishoudscholen en de landbouwhuishoudscholen aan de wijze van besteding der huishoudgelden bijzondere aandacht wordt besteed. Alle kinderen van ons volk bezoeken de lagere school. Deze legt de grondslag, waarop kan worden gebouwd. Als de kinderen de lagere school verlaten, kan het gebouw van hun eigenlijke vorming op deze basis worden opgetrokken. Deze vorming kan geschieden in een school voor voortgezet onderwijs of, wanneer ik het v.g.I.o. bij het lager onderwijs reken, in de maatschappij. Als de opvoeding, de vorming of de opleiding (allerlei begrippen, die elkaar niet dekken, maar waarop ik thans niet inga) is geëindigd en dat is ongeveer bij de overgang naar de volwassen leeftijd het geval, dan dient de opvoedeling (als hij volwassen is) zijn plaats in de maatschappij te kunnen innemen, zodat hij zijn persoonlijkheid tot volle ontplooiing kan brengen en de maatschappij van zijn krachten en capaciteiten het grootste profijt kan trekken. De jeugdige arbeider en arbeidster, die hun vorming in het maatschappelijk productieproces moeten voltooien, nadat zij enkel lager onderwijs hebben genoten, bedreigen door deze vroegtijdig gedwongen deelname in het arbeidsproces grote gevaren. Voor het werkende meisje, dat b.v. als winkel- of fabrieksmeisje haar brood moet verdienen, liggen hier bijzondere problemen. De vrouw vindt als regel het voornaamste deel van haar maatschappelijke taak in het gezin. Het meisje, dat op jeugdige leeftijd in fabriek, winkel of werkplaats moet plaats nemen, hoopt, dat haar werkzaamheden op dit terrein slechts een voorbijgaande periode in haar leven zullen vullen. Het is duidelijk, dat speciaal de fabrieksarbeid geen vormende waarde kan hebben voor de toekomstige taak van het meisje als huisvrouw en moeder. De arbeid van de jeugdige werkende vrouw zou althans enigermate een voorbereiding voor haar latere taak in het gezin moeten zijn. Dat is evenwel slechts in geringe mate mogelijk, vandaar dat naast en buiten de arbeid mogelijkheden moeten worden gezocht om deze voorbereiding te verwezenlijken. Hier ligt een taak, niet alleen voor het bedrijfsleven zelf. maar ook voor de Overheid en met name voor de school. Ik pleit daarbij niet onmiddellijk voor algemene verlenging van de leerplicht. Ik weet, dat dit thans veel bezwaren ontmoet. Ik zal die bezwaren niet noemen, ik erken het bestaan er van en moet mij daarbij neerleggen. Maar ik wil hier wel gaarne pleiten voor een gedeeltelijke verlenging van de leerplicht, in de eerste plaats voor de meisjes. Deze voortgezette vorming, die gedurende een halve dag, of liever nog gedurende den dag per week door het werkende meisje zou Handelingen der Staten-Generaal — Zitting 1951—1952 — I 37ste VERGADERING — 22 APRIL 1952 In handen van de Commissie voor de Middenstand zijn gesteld de volgende adressen: een, van B. A. J. Overmars, te Amsterdam; een, van de Bond van Automatenhouders in Nederland, te Utrecht; een, van J. H. van der Kaaden, te Schiedam: een, van de Koninklijke Nederlandse Middenstandsbond, te 's-Gravenhage, en 5 andere organisaties; een, van de Vereniging „Groep Bloemisterijen"" uit de Nederlandse Tuinbouwraad, te 's-Gravenhage; een, van de Nederlandse Vereniging van huisvrouwen, te 's-Gravenhage; een, van W. Beeuwkes, te 's-Gravenhage; een, van mejuffrouw C. Parijs, te Amsterdam, en 100 anderen. belangwekkend rapport, waarin ook aan deze mogelijkheden van P.B.O.-verordeningen op dit terrein aandacht werd geschonken. Toch geloof ik, dat men goeddoet voor afzienbare tijd ten deze op de bedrijfswetgever niet te grote verwachtingen te bouwen. Bij de regeling van de winkelsluiting is het belang van het consumerende en kopende publiek zeer intensief betrokken. Tegenover dat publiek is de bedienende detailhandel, met name het apparaat van het winkelwezen, vooral plaatselijk veelszins als eenheid te beschouwen. Voor de bevrediging van de dagelijkse en andere periodieke behoeften vervult het winkelapparaat een gezamenlijke functie in het plaatselijke gemeenschapswezen. Die gezamenlijke openbare functie van het winkelapparaat zal men bij de regeling van de winkelsluiting nimmer uit het oog mogen verliezen. Een van de grootste moeilijkheden bij de voorbereiding van de winkelsluitingsregeling is het peilen, het toetsen van de opinie van het kopende publiek. Men heeft bij de voorbereiding van dit wetsontwerp dit keer gemeen in die richting iets te kunnen bereiken door op een gegeven ogenblik — ik weet niet of het bij het voorontwerp, dan wel bij het wetsontwerp was — de ontwerpstukken op zeer ruime schaal positief publiek verkrijgbaar te stellen en daarop de aandacht te vestigen. Ik geloof niet, dat de resultaten van die publieke enquête buitengewoon indrukwekkend zijn geweest. De wensen van de georganiseerde huisvrouwen, die daarna te onzer kennis zijn gekomen, van de organisaties van huisvrouwen, die zouden wensen, dat de winkels tussen 12 en 2 uur verplicht zouden moeten zijn geopend, zijn helaas, van welk een sympathieke kant zij ook komen, in het kader van een wet op de winkelsluiting en van een Nederlandse rechtsorde niet te bevredigen. Met betrekking tot de door de geachte afgevaardigden de heren Biewenga, Kikkert en Van Coeverden bepleite tegemoetkoming aan de maatschappelijke organisaties, ook voor werkzaamheden, welke niet door de openbare aanmeldingsorganen worden verricht, merk ik het volgende op. De voorbereiding van de emigrant in zijn emigratie zal in beginsel door deze emigrant zcf ter hand genomen en eventueel bekostigd moeten worden. Zo de maatschappelijke organisaties zich geroepen voelen — en ik juich dit zeer toe — de emigrant hierin bij te staan en te leiden, dan is dit wellicht het meest kenmerkende „particuliere aspect"" van hun werkzaamheden. Onbeïnvloed van Overheidswege gaan zij hierin ieder voor zich hun eigen weg. De een zal meer nadruk leggen op godsdienstige vorm;ng. de ander meer op voorbereiding van de huisvrouwen, de derde wellicht meer op taalkennis en technische omscholing. Mijnheer de Voorzitter! In verband met de zeer beperkte tijd, die mij nog ter beschikking staat, moet ik mijn opmerkingen over dit onderdeel van de begroting wel in telegramstijl ten beste geven. De Minister meent aan de hand van de uitkomsten van de trawivisserij te kunnen vaststellen, dat over het algemeen voor de Noordzee niet van overbevissing kan worden gesproken. Waaraan is het dan naar het inzicht van de Minister toe te schrijven, dat bepaalde veel gevraagde vissoorten (zoals schelvis, kabeljauw e.d.) niet of weinig worden gevangen? Ik meen te moeten tegenspreken. Mijnheer de Voorzitter, dat er regelmatig goede verse haring wordt aangevoerd, zoals de Minister in de Memorie van Antwoord stelt. Er wordt — ik wees daar voorheen ook al eens op en de geachte afgevaardigde de heer Van Dis heeft het zo juist ook nog naar voren gebracht — te veel gevist op kwantiteit en te weinig op kwaliteit. Er verdwijnen soms hele vangsten naar de vismeelfabrieken, terwijl anderzijds de buitenlandse contingenten als regel niet worden uitgeput. Indien het zo ligt, dat de Belgische Regering niet te vinden is voor algehele opheffing per 1 Januari a.s. van de quantitatieve en administratieve belemmeringen in het inter-Benelux-verkeer van visserijproducten, is het dan niet mogelijk in elk geval de ernstigste belemmeringen uit de weg te ruimen, waarbij ik denk aan het verbod van invoer in België van vis beneden de maat van 40 cm en het verbod om anders dan via Wuesrwezel in te voeren? Hoewel ik alle begrip heb voor de moeilijkheden, welke voortvloeien uit de precaire blikpositie, en ik deswege beperkende maatregelen t.a.v. het gebruik van blik voor de conservenindustrie volkomen kan billijken, zou ik er toch bij de Minister krachtig op willen aandringen deze nog jonge industrie in de gelegenheid te stellen een klein percentage van haar productie in Nederland af te zetten, 1°. omdat de Nederlandse huisvrouwen de Hollandse visconserven zeer waarderen, 2°. omdat de buitenlandse visconserven zeer duur zijn, en 3°. om de Nederlandse visconservenindustrie voet te doen houden op de binnenlandse markt. Veel waardering heb ik voor hetgeen gedaan is met betrekking tot de propaganda voor het visverbruik in binnen- en buitenland. Voor het werk van het Voorlichtingsbureau, afdeling Vis, alsmede voor de krachtige steun, die het Bedrijfschap voor Visserijproducten aan deze propaganda heeft geboden, heb ik alle lof. Ik moge er bij de Minister op aandringen te bevorderen, dat deze propaganda met onverminderde kracht wordt voortgezet. Ik kan het met de Minister eens zijn, dat de bevordering van een regelmatige aanvoer in de eerste plaats een zaak is van het bedrijfsleven en dat hij zich zo lang mogelijk van inmenging moet onthouden. Intussen is een regelmatige marktvoorziening mijns inziens van zodanig belang, dat ingrijpen door middel van het toestaan van extra-invoercontingenten geboden kan zijn. Ik hoop. dat de Minister dan ook niet zal schromen om deze maatregel te hanteren, indien Daarnaast heeft hij mijn stelling, dat er een stijging plaats heeft, bestreden door er op te wijzen, dat de stijging van de electriciteitsprijzen zeker niet juist is, omdat de mensen, die niet meer dan 240 kWu gebruiken, daarvoor niet in aanmerking komen. Hij heeft echter vergeten, dat er vele steden zijn, waar de gas- en electriciteitstarieven voor alle verbruikers omhoog zijn gegaan. Als de heer Staatssecretaris gelijk zou hebben, zou ik mij als inwoner van Amsterdam zeer bekocht en opgelicht door de gemeente Amsterdam gevoelen, omdat zowel de gasmunten als de electriciteitsmunten belangrijk in prijs zijn omhoog gegaan. Dat is in verschillende andere plaatsen ook het geval. Ik geloof, dat de redenering van de Staatssecretaris over de daling van de kosten van levensonderhoud met iedere werkelijkheid in strijd is, een redenering, die in de Kamer misschien geloof kan vinden, maar die daarbuiten door niemand wordt geloofd. Ik zou de heer Staatssecretaris dit weleens willen horen beweren in een vergadering van gewone huisvrouwen en mensen, die met deze moeilijkheden te kampen hebben. De heer Staatssecretaris heeft niet redelijk kunnen aantonen, dat hier niet een stijging heeft plaats gehad en dat van deze compensatie niet een belangrijk tekort voor de gezinnen, al naargelang van de grootte, overblijft. Ik wil over de kwestie van het gezin, in de Nota genoemd, niet spreken: ik meen. dat de onhoudbaarheid daarvan wel is aangetoond. Indien onze motie niet wordt aanvaard, zou ik willen aandringen op een verhoging van Handelingen der Staten-Generaal — Zitting 1951—1952 — II 46ste VERGADERING — 12 FEBRUARI 1952 „Mag ik tot slot nog eens de verzekering geven, dat ik voor mij zelf onderschrijf, wat het huwelijksformulier der Ned. Herv. Kerk zegt, dat God een iegelijk zijn huisvrouw als met eigen hand toevoert en dat ik voor niemand onder wil doen in eerbied en dankbaarheid voor het huwelijk als levenslange levensgemeenschap van één man en één vrouw èn op zich zelf èn als den eenigen normalen voedingsbodem voor de kinderen van ons volk. Dat klinkt heel mooi, maar in welke gezinnen komen groenten en fruit voldoende op tafel? Bij de werklozen of bij de D.U.W.-arbeiders? Zeer zeker niet, groenten zelfs zeer weinig, van fruit zullen wij maar niet eens spreken. Zelfs in de gezinnen, waar nog geen werkloosheid heerst, is fruit een luxe geworden. Wat heeft advies aan de Regering dan voor zin, wanneer de massa van ons volk totaal geen profijt zal hebben van deze instelling? De Regering wenst deze adviezen toch in hel belang van het volk, zo zou het ten minste moeten zijn. In de bestaande toestand twijfel ik er aan en zie ik dat niet; men mil weten in hoeverre men de voeding aan kan passen aan de hogere prijzen en de lage lonen. Wanneer wij in de Memorie van Antwoord lezen, dat aan het verlangen om ook een huishoudelijk element in de Raad te doen vertegenwoordigen, een gezinshuishoudkundige en een vertegenwoordigster der vrouwenorganisaties, tegemoet gekomen zal worden in die zin, dat dit een vrouw zal zijn, die op grond van opleiding, positie en belangstelling voor huishoudelijke voedingsvraagstukken geacht kan worden op haar plaats in de Raad te zijn, dan, Mijnheer de Voorzitter, zou ik willen vragen: wordt met een vrouw met opleiding, positie en belangstelling bedoeld een van de dames, die voor de radio de Nederlandse huisvrouwen vertellen hoe zij met hun inkomen rond moeten komen, die vertellen, dat vlees iedere dag volstrekt niet noodzakelijk is, nee, zelfs niet gezond. Weet u wat de arbeidersvrouwen daarop antwoorden? Dit: doe niet zo eentonig, het wordt vervelend; dat is bij ons elke dag het geval, zelfs op Zondag vaak. Van Drentse vrouwen, met wie ik een gesprek had, en wie ik vroeg: hoe vaak komt er bij u vlees op tafel, heb ik ten antwoord gekregen: vlees komt er bij ons in het geheel niet op tafel; dat kunnen wij niet betalen van dat D.U.W.-loon. Ik denk aan de raadgeving, dat men, nu de koffie zo duur is geworden, evengoed rustig Ersatz kan gebruiken, omdat die tegenwoordig zo slecht niet is. Ik denk er Mijnheer de Voorzitter! Met het opnemen van een vertegenwoordigster uit de vrouwenorganisatie in de Voedingsraad zou ik van harte kunnen instemmen, mits het is een vrouw, die voortkomt uit een organisatie, die de nood van de arbeidersgezinnen kent, die weet, hoe de huisvrouwen moeten ploeteren en zorgen om rond te komen. Praatjes over zuinig rondkomen hebben geen zin, als je zelf geen geldzorgen hebt. Ik denk hierbij aan een vrouw uit de Nederlandse Vrouwenbeweging, een vrouwenorganisatie, die geen genoegen neemt met aanpassing aan slechte toestanden, maar deze uit de weg wil ruimen. 10 millioen. Op zich zelf bestaan er tegen de wijze van behandeling enige bezwaren, die ik hier wil uitspreken, al was het reeds om mijn gemoed te ontluchten van de beschuldiging, dat de vaste Commissie voor Belastingen van deze Kamer, waarvan ik de eer heb lid te zijn, niet voldoende op de zorgen van het bedrijfsleven is ingegaan. Wij hebben ons grotendeels door tijdgebrek beperkt tot de tijdig ingekomen adressen, maar ik heb de overtuiging, dat bij langere tijd van voorbereiding het aantal adressen veel groter zou zijn geweest. Dat de laatste diep ingrijpende wijziging van de omzetbelasting zonder voldoende grondige voorbereiding tot stand kwam, is o.a. gebleken uit het feit, dat de Minister aanleiding heeft gevonden een aantal artikelen buiten de verhoogde tarieven te houden. Ik meen, dat behalve de in deze stukken genoemde artikelen, er meerdere zijn, waarover het verhoogde tarief nog niet werd berekend, hetzij door ministeriële beschikking, hetzij door nadere behandeling op zijn Departement, dan wel doordat de inspecties, wetende de bezwaren, nog niet tot invordering overgingen. Dit feit, gevoegd bij de mededeling, dat de Minister verscheidene aannemelijke verzoeken uit het bedrijfsleven ontving, geeft mij vrijheid deze incidentele herziening in dit wetsontwerp ten enenmale onvoldoende te achten. Want naarmate ik kennis nam van de gevolgen der omzetbelasting, zowel voor de fabrikant als voor de detaillist, werd ik versterkt in mijn bezwaren tegen verschillende onderdelen, die zowel op sociaal als economisch gebied ernstige repercussies met zich brachten. Ik kan de Minister dan ook als mijn pessimistische opvatting mededelen, dat het er voor deze beide groepen in menig opzicht zo slecht uitziet, dat ik in het komende jaar, vooral in de sector van de middenstand, ernstige gevolgen voorspel. Ik geef de geachte bewindsman toe. dat in de verschillende bedrijfstakken, welke aan hoge belasting onderworpen goederen vervaardigen, de teruggang aan bedrijvigheid niet uitsluitend hierdoor is opgetreden, doch dat deze ook aan andere factoren dan aan de verhoogde heffing kan worden verweten. Maar, Mijnheer de Voorzitter, dat laatste deel is thans niet aan de orde, doch wij hebben ons te bepalen tot de vraag in hoeverre de verhoogde omzetbelasting in verschillende bedrijfstakken ernstige repercussies op sociaal en economisch gebied hebben veroorzaakt. Inmiddels stem ik in met de opvatting, dat deze herziening van beperkte omvang moet zijn, opdat aan het spoedig in te dienen ontwerp-omzetbelastingwet 1952 een brede behandeling kan ten deel vallen. Zelfs waar ik thans met de Minister van oordeel verschil over de urgentie van verschillende in het Voorlopig Verslag genoemde, doch niet behandelde onderwerpen, stem ik er mee in om op dit moment mijnerzijds geen uitgebreid program van wijziging in het debat te betrekken. Ik ga zelfs zo ver, dat ik van verder debat momenteel zou afzien, ware het niet, dat de Memorie van Antwoord ten aanzien van enige punten zodanig is opgesteld, dat ik hierover niet mag zwijgen. Mijnheer de Voorzitter! Het feit, dat de Minister verschillende suggesties uit de belastingcommissie heeft aanvaard, werd reeds eerder door mij gewaardeerd. Een ondeugend man maakte deze week de opmerking, dat vooral Philips en De Gruyter het bij deze wijzigingen erg goed deden. Dat is, geloof ik, een beursuitdrukking. Als ik zie. dat de Minister blijkbaar van de oude stempel is en niets voor electiische scheerapparaten voelt, doch blijkbaar het oude scheermes en het veiligheidsapparaat verkiest, dan zou ik hem toch wat meer progressiviteit in de goede zin van het woord toewensen. Maar dat hij gasfornuizen weelde noemt en verwijst naar goedkopere goederen, vind ik ouderwets. Ik hoop, dat deze uitspraak niet bekend wordt bij de huisvrouwenvereniging. Ik zou willen zeggen: Excellentie, belemmer de huisvrouw niet en dwing haar niet tot loevende petroleumstellen in stede van behoorlijke gasfornuizen. Mijnheer de Voorzitter! Ik betreur het, dat de Minister afwijzend staat tegenover de definitieve rangschikking van bier in het gewone tarief. Wanneer de Minister wèl aan de verlangens van de brouwerijen ware tegemoet gekomen, was dit voor de bewindsman een concessie aan een tak van industrie, die in collectief verband alles in het werk stelt haar bedrijven rendabel te laten werken, en bovendien een concessie, die aan de schatkist geen nadeel brengt; immers, de voorlopige toestand wordt dan bestendigd. Steeds wordt aan de brouwnnijverheid de accijnsverlaging in het kader van de Beneluxovercenkomst voor ogen gehouden, doch het kan nog zo lang duren, voordat dat zijn beslag krijgt. Inwilliging van het verzoek van de brouwerijen zou een gebaar van de Regering zijn, die herhaaldelijk in de laatste tijd voor een gunstig klimaat voor de industrie ten behoeve van de export heeft gepleit, tegenover de brouwindustrie, die in 1951 alleen al ruim 40 millioen gulden aan deviezen heeft binnengebracht. De Minister, die mede de Exportnota van de Regering heeft ondertekend, kan hier op eenvoudige wijze blijk geven van het feit, dat het hem ernst is, dat de Regering als „industrie-minded"" wordt beschouwd, door de binnenlandse industrie als ruggesteun voor de export op de door mij bepleite wijze te steunen. Mijnheer de Voorzitter! De Minister blijkt nog steeds schroom te hebben om een zo bijzonder conjunctuurgevoelig bedrijf Mijnheer de Voorzitter! Ik zou nu enkele dingen willen zeggen over bepaalde artikelen, die bij dit wetsontwerp van de weeldetabel of de supra-weeldetabel naar andere tabellen worden overgebracht. Het is wel tekenend, dat de Minister nadat dit voorstel in de Commissie voor Belastingen is besproken en het Voorlopig Verslag is uitgebracht zeer schoorvoetend en moeizaam aan enkele wensen der commissie is tegemoet gekomen, en wel zo moeizaam, dat de commissie zich nog genoodzaakt heeft gezien amendementen in te dienen om bepaalde artikelen naar het normale tarief over te brengen. In de eerste plaats moet ik bezwaar maken tegen het feit, dat voor gas- en electrische fornuizen altijd nog een tarief van 15 pet. wordt gehandhaafd, het z.g. gewone weeldetarief. Dit zijn geen weeldeartikelen, maar artikelen voor direct noodzakelijk gebruik, artikelen, die in elk huisgezin absoluut niet als luxe worden beschouwd, maar als behorende tot de direct noodzakelijke uitrusting van de huisvrouw. Zo staat het ook met electrische wasmachines. De Minister zegt in de Memorie van Antwoord, dat een zekere mate van minder noodzakelijkheid die artikelen toch wel eigen is. Mijnheer de Voorzitter! De argumentatie van de Minister in de Memorie van Antwoord wisselt naargelang van het artikel, waarom het gaat Van de wasmachines wordt gezegd, dat daaraan toch wel een zekere mate van mindere noodzakelijkheid eigen is. Ik heb verleden jaar met klem gepleit voor het brengen van electrische wasmachines en gasgeysertjes onder het gewone tarief; beter nog zou het zijn, als ze in het geheel niet werden belast. Om der wille van de tijd zal ik niet herhalen, wat ik toen van de gcysertjes heb gezegd. Dit geldt ook nu nog. Over de electrische wasmachines heb ik toen gezegd, dat de Minister door een dergelijk tarief van bedoelde apparaten te heffen de huisvrouw verplicht gebogen achter de wastobbe te blijven staan en zich met wasbord en wasborstcl af te beulen, waardoor zelfs een aanslag op haar levensduur wordt gepleegd. Daarom de electrische wasmachines uit de weeldetabel, is onze eis. Mijnheer de Voorzitter! Ik dring er derhalve nu weer op aan, de electrische wasmachines naar het gewone tarief over te brengen, omdat dit instrumenten zijn, die voor de huisvrouw van de allergrootste betekenis zijn. Wat de electrische scheerapparaten betreft, is nu weer de prijs het argument. Bij televisie-apparaten — die de electrische wasmachines, en zeker de scheerapparaten ver in prijs overtreffen — voert de Minister aan, dat verlaging van het tarief daarvoor van betekenis zou zijn voor onze export. 77ste VERGADERING — 8 MEI 1952 Daarom, Mijnheer de Voorzitter, dring ik er nogmaals zeer sterk bij de Minister op aan ook de wasmachines, die geen luxe zijn, naar het gewone tarief over te brengen. Dit geldt trouwens voor alle electrische apparaten, die een hulpmiddel voor de huisvrouw zijn. De zeer goed gesitueerde gezinnen hebben deze wasmachines niet nodig; die sturen hun was naar de wasserij: de gezinnen, die deze apparaten nodig hebben, zijn de middenstanders- en de arbeidersgezinnen, die de was niet meer naar de wasserij kunnen sturen, maar meer en meer de was thuis moeten doen. Hoe de Minister een overbrengen van een luxe-artikel als een televisie-apparaat naar het gewone tarief en het heffen van 15 pet. van een noodzakelijk stuk huishoudelijk gereedschap als een electrische wasmachine wil rechtvaardigen, is mij een raadsel. Het tarief voor foto-artikelen is nu teruggebracht van 30 pet. tot 15 pet. De Minister moet eenvoudige camera's, box-camera's en andere kleine camera's, die voor een smalle beurs bereikbaar zijn, niet buiten het bereik van die smalle beurs brengen door een tarief van 15 pet. te heffen. Kan de Minister niet door middel van een eenvoudige prijsvaststelling — de prijs kan een kenmerk van luxe zijn in dezen —, van b.v. f 25 of f 30, een grens vaststellen, beneden welke het gewone tarief wordt geheven, terwijl voor de duurdere apparaten, als de Minister daarop blijft staan, een hoger tarief toegepast zou kunnen worden? Vooral de jeugd gebruikt deze minder dure toestellen. Waarom haar dit nuttige, leerzame genoegen onmogelijk gemaakt? Wat betreft het door de vaste Commissie voor Belastingen ingediende amendement, sluit ik mij aan bij hetgeen de heer Lucas heeft gezegd over de kwestie van de periodieke pers, toch een kwestie van zeer grote betekenis. De Kamer heeft nog maar kort geleden in zeer snel tempo een ontwerp van de Minister behandeld om de dagbladen tegemoet te komen door tijdelijke afschaffing van de omzetbelasting op advertenties. Het is nu van belang de periodieke pers te helpen, die, in tegenstelling met de dagbladen, nog steeds omzetbelasting van haar abonnementen moet betalen. Ook de Minister zal er toch wel van overtuigd zijn, dat de periodieke pers een belangrijke factor is voor onze cultuur en voor de verspreiding en de verdieping daarvan. Verschillende van onze culturele maandbladen staan op het ogenblik op de nominatie om te verdwijnen, omdat zij de omzetbelasting op het abonnementsgeld niet kunnen betalen. Ik dring er dus bij de Minister op aan, een tegemoetkomende houding tegenover dit amendement aan te nemen. , Minister van Financiën: Mijnheer de Voorzitter! Tegen de achtergrond van wat ik in eerste instantie heb gezegd, moet ik tot mijn leedwezen dit amendement met overtuiging bestrijden. Ik moge er op wijzen, dat bij de eerste Nota van Wijzigingen de artikelen, die onder dit amendement vallen: electrische wasmachines, centrifuges voor huishoudelijk gebruik en geysers, gebracht zijn van het weeldetarief van 15 pet. naar het tussentarief van 7 pet. Ik herinner er aan, dat bij de behandeling van wetsontwerp no. 2140 in 1951 een amendement in de Kamer is behandeld om electrische wasmachines niet in het weeldetarief te betrekken, welk amendement is verworpen met 44 tegen 39 stemmen. De Kamer heeft zich toen, ondanks de bezwaren, verenigd met het plaatsen van deze artikelen in het 15 pct.-tarief. Ik heb thans aanleiding gezien om ditmaal zelf voor te stellen deze artikelen te brengen naar het tussentarief van 7 pet. Ik heb dat gedaan met enige aarzeling en die aarzeling groeit tot verzet met betrekking tot een voorstel om nu nog verder omlaag te gaan, nl. van 7 pet. tot 4 pet. Immers, die electrische wasmachines, welke het belangrijkste artikel van deze groep is,.worden voor hoge bedragen ingevoerd. In het vierde kwartaal 1951 bedroeg de invoer volgens de laatste gegevens, na de verhoging van het tarief tot 15 pet, nog meer dan 2 millioen, d.w.z. in één kwartaal. Vanuit een oogpunt van betalingsbalanspolitiek meen ik, dat het zeer ongewenst zou zijn nu nog verder te gaan dan een verlaging tot 7 pet, waartoe ik al met grote aarzeling ben overgegaan. Ik wijs er verder op, dat ook vanuit een oogpunt van werkgelegenheidsbevordering een verdere verlaging van het tarief op electrische wasmachines ernstige bezwaren ontmoet. Ik geef toe, dat het voor huisvrouwen, die het zich kunnen permitteren, een voordeel is, zo'n electrische wasmachine in huis te hebben. Hier staat echter tegenover, dat bij de wasserijen zeer ernstig wordt geklaagd over een vermindering van het gebruik, dat van deze inrichtingen wordt gemaakt, en over verschijnselen van werkloosheid, die zich daar voordoen. Het kan ook niet anders. Wanneer in één kwartaal voor meer dan 2 millioen aan dergelijke artikelen wordt ingevoerd, moet dat leiden tot een verschuiving — men kan het, zo men dit wil, een structurele verschuiving noemen — met betrekking tot de wijze, waarop de was wordt verzorgd. Dat heeft op het ogenblik al zeer nadelige gevolgen voor de wasserijen, waarin met name heel veel arbeidsters zijn te werk gesteld. met een concessie aan de huisvrouwen verder zouden gaan dan de verlaging van 15 pet tot 7 pet., die reeds in het Regeringsvoorstel is opgenomen. Daarbij komt, dat inwilliging van dit verzoek en aanvaarding van dit amendement het verlies aan belastingopbrengst nog weer met bijna 1 millioen zou vergroten. Ik ben van oordeel, dat, wanneer men al deze nadelen stelt tegenover het voordeel, dat er voor de huisvrouwen in gelegen is, de nadelen verre overwegen. Ik moet dus de Kamer de aanneming van dit amendement zeer ernstig ontraden. Het zou naar mijn mening bepaald onverantwoord zijn het amendement aan te nemen, omdat het in strijd komt met de maatregelen, die wij juist met zorgvuldigheid hebben gekozen om de werkgelegenheid te bevorderen zonder de betalingsbalans nodeloos te schaden. Ik ben overtuigd, dat deze maatregelen, wanneer men ze toetst aan de hoofdpunten van het Regeringsbeleid, bepaald niet moet worden gewijzigd. bakker, zijn groenteboer, of krijgt hij een plaatje op zijn deur, of op zijn jas, zoals wij hadden in de concentratiekampen. Of gaat er iedere dag met de huisvrouw een ambtenaar van de belastingen mee? Dan was ten minste het werkloosheidsprobleem ineens opgelost. Maar welk een gedachtengang spreekt uit deze zin van de Minister! En dan, hoc zou het gaan als later zijn aanslag eens lager was, mocht hij dan zijn geld terughalen bij zijn leveranciers? zouden uitzien, ik heb mij toen gerealiseerd hoe verschrikkeiijk het voor de huisvrouwen is, wanneer zij in dergelijke woningen terugkomen. Het lijkt mij juist een beroep te doen op alle vrouwenorganisatie^, om de huisvrouwen bij te staan in het verwijderen van het slib uit de huizen. Dit zou tot grote steun van de huisvrouwen aldaar zijn. De Minister-President heeft gezegd, dat ons volk een is in deze nood, maar er is de laatste tijd toch wel gebleken, dat. wanneer sommige vrouwen zich aanbieden voor werk, wordt gezegd: Je behoort niet bij onze organisatie. Daarom zeg ik in dit verband uitdrukkelijk: laten alle vrouwenorganisaties de Nederlandse vrouwen in de betrokken gebieden bijstaan. Deze arbeidsovereenkomsten, zoals die daar als huur van diensten werden gequalificeerd, omvatten geen enkel ander element dan „iets te verrichten tegen een bepaalde prijs"". Wanneer men het zo bekijkt, had men even goed kunnen spreken van „koop van diensten"" als van „huur van diensten"". Men zou kunnen denken aan koop van arbeidskracht, van spierkracht of van denkkracht. Ik vermoed, dat men alleen van „huur"" sprak, omdat in een volgend artikel stond: „men kan zijn diensten slechts voor een tijd of voor een bepaalde onderneming verbinden"". Het was dus een overeenkomst van huur en verhuur, waarbij de persoon helemaal niet in het geding was. Het is bekend, tot welke onmenswaardige verhoudingen een dergelijke opvatting heeft geleid. Ons medelid de heer Oud heeft hierop ook al gedoeld. Wij weten allen, dat er een groot misbruik bestond van arbeidskracht, b.v. gedurende al te veel uren achter elkaar. Ik denk in het bijzonder aan de ellendige toestanden in de tachtiger jaren ten aanzien van de arbeid van vrouwen en kinderen. Er kwamen arbeidsdagen voor van 19 uur, waarna de huisvrouwen nog haar gezin moesten verzorgen. Een toen gehouden parlementaire enquête bracht tot ieders ontsteltenis aan het licht, dat kinderen van 4 en 5 jaar de meest gewenste arbeidskrachten in het textielbedrijf waren, omdat die zodanige afmetingen hadden, dat ze onder de machines konden kruipen om het afgevallen wolpluksel op te rapen, en in het mijnbedrijf, omdat men dan de gangen niet hoger behoefde te maken. Het is mensonterend en een schande geweest, dat zo iets hier ooit mogelijk is geweest. Ik heb tot mijn verbazing gezien, dat een dergelijke beschouwing van de arbeid van werknemers niet alleen in ons land, maar ook in het buitenland gangbaar was. Ik vond onlang* in de „Nieuwe Rotterdamse Courant"" onder het rubriekje, waar men pleegt aan te halen de tekst van berichten in dezelfde courant van 100 jaar geleden, een briefwisseling, genaamd: „Engelse Post"" van 7 Februari 1853, dus precies 100 jaar geleden, waarin een correspondent uit Mijnheer de Voorzitter! Na het uitvoerige en uitstekend gedocumenteerde betoog, dat de geachte afgevaardigde mevrouw Fortanier—De Wit gisteren heeft gehouden, voel ik mij, als ik in den brede op dit vraagstuk zou ingaan, enigszins in de positie, dat ik het overgebleven restje hier en daar wat zou moeten opwarmen. Nu ben ik wel geen wetenschappelijk gevormde huisvrouw, maar ik meen te weten, dat opgewarmde kliekjes de eigenschap hebben soms veel van hun smaak te verliezen, althans een deel van hun waarde door het verlies der vitaminen in te boeten. Ik zal daarom trachten mij zo weinig mogelijk aan herhalingen schuldig te maken. Er is veel in het betoog van mevrouw Fortanier—De Wit, waarbij ik mij gaarne wil aansluiten, en het ligt in mijn voornemen de punten, die door deze geachte afgevaardigde zijn genoemd en waarmede ik het eens ben, zoveel mogelijk te laten rusten. Iemand steekt bij voorbeeld terecht een straat over en er komt een wielrijder of wielrijdster aan, die ten onrechte doorrijdt: de betreffende voetganger of voetgangster komt te vallen en breekt zijn of haar pols, waardoor bij voorbeeld, als het een huisvrouw is, het huishoudelijk werk niet kan doorgaan, waardoor zij verplicht is, gedurende geruime tijd of voorgoed huishoudelijke hulp te nemen. Direct na de oorlog was er een tekort aan alles en ook de huisvrouw had een tekort aan pannen. Er zijn toen onmiddellijk verschenen pannen zonder oren en de huisvrouw was er dolgelukkig mee. Maar na enige tijd, Mijnheer de Voorzitter, had men weer tijd en had men weer materiaal om tenslotte ook pannen te maken met oren. En toen was het gedaan met de populariteit en het aanzien en het respect, dat de vrouw direct na de oorlog heeft gehad voor de pan zonder oren. De geachte afgevaardigde de heer Kraaijvanger heeft mij er in zijn peroratie op gewezen, dat het beleid zal moeten worden gericht op een verre toekomst en dat de tijd van noodmaatregelen voorbij is. Hij heeft het plastische beeld gebruikt van de huisvrouw, die oorspronkelijk wel pannen zonder oren accepteerde, maar die deze in een later stadium, toen de voorziening beter was, niet meer wenste. Ik geloof inderdaad, dat de tijd van noodmaatregelen voorbij is. Zoals de geachte afgevaardigde de heer Kraaijvanger weet, is b.v. de bouw van noodwoningen en noodboerderijen stopgezet. Het ligt ook in mijn bedoeling in de rampstreken praktisch geen noodwoningbouw en noodboerderijbouw meer te gaan plegen; integendeel, er zal alles op worden gezet, om zo spoedig mogelijk een definitieve voorziening ter plaatse te treffen. Het is echter niet uitgesloten, dat voor een enkel incidenteel geval, dat niet anders kan worden opgelost, gebruik zal worden gemaakt van de houten woningen, die ons zo vriendelijk door de buitenlandse Regeringen en volken ter beschikking zijn gesteld. Als algemene lijn geldt echter, dat geen noodmaatregelen worden genomen, doch dat direct definitief herstel zal plaats vinden. Mijnheer de Voorzitter! Ik gevoel tegen deze verzekeringsgcdachte bezwaren op andere dan de door de Minister aangevoerdc gronden, hoewel ik het met hem eens ben, dat hier de vergelijking met het ziekengeld van de man toch op zijn minst mank gaat. Als het arbeidsloon van de man wegvalt, kan hij met zijn gezin niet van de wind leven. Maar wanneer een huisvrouw ziek wordt, reilt en zeilt het huishouden in zeer veel gevallen behoorlijk verder, dank zij de spontane hulp van huisgenoten, familie of vrienden. Ik zou het zeer bepaald betreuren, als dit onderling hulpbetoon door sociaal verzekerd maatschappelijk zou worden afgeremd. Ik acht het van meer waarde, dat, wanneer de moeder ziek is, de man en kinderen de handen eens extra uit de mouw steken en merken, hoeveel moeder anders doet, dan dat er onmiddellijk een vreemde juffrouw met een witte schort op de stoep staat om de zaak eens eventjes op rolletjes te laten lopen. Het verlies van spontane hulpvaardigheid en van onderling verantwoordelijkheidsgevoel in het gezin moeten wij trachten te voorkomen, zelft ten koste van de mogelijkheid, dat alles niet helemaal glad verloopt. Vele huisvrouwen voelen er trouwens niets voor om een vreemde in hun heiligdom de scepter en de bezem te zien zwaaien, zelfs niet als het een sociaal-verzekerde gezinsverzorgster is. De behoefte aan deze gezinsverzorging is zeker niet in alle en m.i. zelfs niet in de meeste gevallen van ziekte van de huisvrouw aanwezig en daarom is deze materie m.i. zo uitermate moeilijk op te lossen in de massale sfeer van de verzekering, waar toch een bepaalbaar risico aanwezig moet zijn. De gezinsverzorging heelt volgens de organisatie-circulaire van de Minisier van Sociale Zaken dd. 22 Juni 1948 niet sleehls een taak in de gevallen, waarin de huisvrouw wegens ziekte geheel vervangen moet worden, maar ook wanneer zij ..door onvoldoende scholing, geestelijke defecten, onmaatschappclijk gedrag e.d. niet in staat is haar laak in haar gezin naar behoren te behartigen."". Over de zo belangrijke voorbereiding wil ik mij bepalen tot de eis van enige kennis der taal van het bestemmingsland. Er kan naar mijn mening niet te dikwijls en niet te ernstig op worden gewezen, dat van die taalkennis in hoge mate het welslagen der emigratie afhangt. Daaraan wil ik nadrukkelijk toevoegen, dat voor de huisvrouwen die kennis der taal eigenlijk van nog meer belang is dan voor haar echtgenoten. Als de kinderen van school komen en een taal spreken, die de moeder niet verstaat, als de vrouw niet kan praten met buren, leveranciers en de vele anderen, met wie zij dagelijks in aanraking komt, kan dat leiden tot veel verdriet en teleurstelling. De man heeft al die contacten, althans aanvankelijk, in mindere mate. Hij leert gedurende zijn dagelijks werk min of meer vanzelf de taal en ook als dat enige tijd in beslag neemt, ligt daarin minder gevaar voor de goede gang van zaken in het nieuwe land. De Regering denke daarom vooral ook aan de voorbereiding van de vrouwen. Het is van groot gewicht, dat het gezin gaaf wordt gehouden en voor uiteenvallen behoed, als de huisvrouw door moeilijke omstandigheden en bij ziekte moet uitvallen en het centrale punt gaat ontbreken. De gezinsverzorging is dan zo'n belangrijke schakel in de samenleving. Wij staan ongetwijfeld nog slechts aan het begin van een ontwikkeling. Is de aanpak van het werk, zoals het zich na de bevrijding ontwikkeld heeft, juist? Natuurlijk is het werk nog in het stadium van pogen. Is de financiële basis gezond? Wat het ziekengeld is voor de man, is de gezinsverzorging voor de vrouw. De wetenschap, dat zij bij ziekte geholpen wordt, betekent voor de Nederlandse huisvrouw veel! De gezinsverzorging is bij de huisvrouw nog onvoldoende bekend en onbereikbaar voor haar in de meeste gevallen. Daar mogen we ons niet bij neerleggen. Het is daarom, dat ik met grote nadruk zou willen pleiten voor het onderbrengen van de gezinsverzoring bij de sociale verzekering. Iedere huisvrouw loopt het risico ziek te worden, gelijk ook iedere huisvader die kans loopt. De inkomsten, die hij derft bij ziekte, worden hem vergoed in de vorm van ziekengeld. De zieke huismoeder zou met ziekengeld nauwelijks geholpen zijn. Maar waarom zou de gezinsverzorging, het „verstrekken"" dus van een gezinsverzorgster of gezinshulp, geen object van verplichte sociale verzekering kunnen zijn? Natuurlijk weet ik, dat de mensen geen engelen zijn, en ook onder het stelsel van verplichte of vrijwillige verzekering zal — in geval van ziekte van de huisvrouw — bij „de verstrekking"" van een gezinsverzorgster een zekere bijdrage van de betrokkene niet kunnen worden ontbeerd. Mijnheer de Voorzitter! Ik kan niet zeggen, dat het betoog van de heer Van Lienden en van mevrouw Ploeg—Ploeg mij heeft doen inzien, dat mijn standpunt onjuist is. Integendeel, ik heb wèl bedenkingen tegen de vergelijking, als door mevrouw Ploeg—Ploeg gebruikt, dat wat ziekengeld is voor de man, de gezinsverzorging is voor de huisvrouw. Hier worden mijns inziens twee ongelijksoortige grootheden met elkaar i n vergelijking gebracht, aangezien het ziekengeld ligt in de sfeer van de materiële hulp en de gezinsverzorging een vorm van nietmateriële hulp vertegenwoordigt. In deze twee verschilpunten ligt de kern van het verschil in inzicht tussen mevrouw Ploeg— Ploeg en mij, hetgeen nog eens geaccentueerd wordt, indien deze geachte afgevaardigde een onderscheid construeert tussen de administratie en de uitvoering van het werk op levensbeschouwelijke basis. Er is op het ogenblik een grote belangsteling voor de middenstand; er is een Middenstandsnota verschenen. Ik juich dat toe; er is in die Nota ook gewezen op het feit, dat de middenstand — anders dan b.v. de boerenstand, ook veelal bestaande uit kleine bedrijven — te weinig gebruik maakt van vakonderwijs, organisatie, coöperatie, etc. Maar hoe dit ook zij, de middenstand is in dezen een uiterst belangrijke factor. De allerbelangrijkste mogelijkheid voor het Nederlandse volk om het levenspeil te verhogen of te verdedigen ligt op het terrein van de huisvrouw. Dit is voor Nederland en de wereld het belangrijkste bedrijf. Alles, wat de man verdient, wordt door de huisvrouw uitgegeven in het belang van het gezin. Er is nog te weinig bewuste vorming van de huisvrouwen. Deze kwestie, deze kant van het nationale leven, verdient ook de volle aandacht. Hier iiggen nog grote mogelijkheden. Wij kijken weleens te veel naar de lonen. Wanneer men, in plaats van de lonen met 5 pet. te verhogen, de huisvrouwen zou kunnen leren het inkomen van het gezin 5 pet. nuttiger en economischer te besteden, dan zou men hetzelfde kunnen bereiken en misschien nog meer. Want door de huisvrouwen haar taak beter en economischer te laten doen, brengen wij de sfeer van het gezin, de allerbelangrijkste instelling in ons nationale leven, omhoog door er perspectief en toekomstgeloof in te brengen. Ik zou daarom juist vanaf deze plaats en in dit debat de Regering er op willen wijzen, dat men hier met volle belangstelling aan moeten blijven werken. Hier liggen niet alleen nationaal, maar ook internationaal beste kansen. Bij de kwestie van de onontwikkelde gebieden moet men ook vooral denken aan de huisvrouw: haar doen en laten, haar kunnen en falen bepalen hier voor een overwegend deel de mogelijkheden. Een officier uit het vroeger Dominion India heeft het eens als volgt uitgedrukt: de kleine boerin in India is „the neglected partner"", de verwaarloosde deelgenote in onze volkshuishouding. huisvrouw. De heer Louwes zal moeten toegeven, dat de uitbreiding van het aantal huishoudscholen in ons land niet gering is en dat op het gebied van cursussen ook voor de plattelandsvrouwen zeer veel geschied is. Niettegenstaande al het gepraat over liberalisatie wordt onze fruitexport naar onderscheidene landen op bij voortduring ernstiger wijze bemoeilijkt, terwijl, niettegenstaande de pogingen, door de georganiseerde Nederlandse fruitteelt daartoe ondernomen, zeer in het bijzonder door het beleggen van voorlichtingsbijeenkomsten voor de huisvrouwen in de grote steden, het fruitgebruik door onze bevolking slechts in langzaam tempo stijgt. Een tweede punt, waarover ik een opmerking wil maken, is het tekort aan luchtvarend en technisch personeel. Het heeft mij diep teleurgesteld, dat de Minister heeft medegedeeld, dat er geen sprake van kan zijn, de salarissen van de jonggehuwde vliegers te verhogen. De Minister heeft gezegd: Wij zijn blij, dat wij een gelijkstelling van de schalen hebben gekregen. Mijnheer de Voorzitter! Het is mij bekend, dat de gelijkstelling van de schalen een zeer belangrijk punt bij de Departementen is. De opvatting omtrent de gelijkstelling van de schalen, waarover de laatste maanden reeds meermalen in de Kamer is gesproken, zit bij de Departementen dermate vastgeroest, dat ik mij geenszins er over verwonder, dit antwoord van de Minister te hebben gekregen. Hiermee is dit vraagstuk echter niet opgelost. In dit geval wil het zeggen: Geen geld, geen Zwitsers. Het vraagstuk van de salariëring van het luchtvarend en technisch personeel — ik leg hier de nadruk op de salariëring van het luchtvarend personeel — is dermate belangrijk, dat men, als men een betere toevoer van dat personeel wil krijgen. zeker met de salarissen omhoog moet gaan, ook vanwege de spanning, waarin deze mensen leven. Het is de spanning van de vlieger met betrekking tot het métier, dat hij beoefent, de spanning met betrekking tot het jonge gezin en de spanning van de huisvrouw met betrekking tot de eventuele moeilijkheden, die rijzen, wanneer een vlieger sneuvelt. In dit verband zou ik er toch nog eens bij de Minister op willen aandringen, ondanks de gelijkstelling van de schalen, dit vraagstuk nog eens terdege te bekijken. Ik hoop, dat wij hier nog eens kunnen spreken van een doorbraak van die gelijkstelling van de schalen. Visch e. a. Mijnheer de Voorzitter! Er is nog een tweede omstandigheid, waaruit blijkt, dat men die omzetbelasting nauwelijks bemerkt. Wij hebben nu een reeks van adressen gekregen — ik ben tenslotte met het lezen er van opgehouden —, maar daarbij is het eigenaardige, dat de eigenlijke contribuabelen zich niet hebben laten horen; al die adressen komen van fabrikanten en anderen, die bij de heffing betrokken zijn, maar niet van de verbruikers. Er is slechts één huisvrouwenbond, die een adres heeft gestuurd, en verder is er bij die talloze adressanten geen enkele rechtstreeks belanghebbende. dat er zeer veel huisvrouwen zijn, die in het begin van de maand haar budget opmaken en zeggen: dit is voor kleding, dat voor voeding, dit is hiervoor en dat daarvoor. Er zijn zovele goederen, waarvoor het budget beperkt is, dat in een beperkt budget toch werkelijk geen argument kan zijn gelegen de advertenties van omzetbelasting vrij te stellen! Dat tussen Utrecht en Zuilen grenscorrectie gewenst is, spreekt niemand tegen. Bij voorbeeld die gevallen, waar volgens de gemeente Utrecht de gemeentegrens door de keuken loopt. Stel u deze gezinnen voor, Mijnheer de Voorzitter, de mensen wonen in Zuilen, maar de huisvrouw is verplicht dagelijks haar aardappeltjes in Utrecht te koken. Toch weet ik zeker, als u de bewoners voor de aanwezigheid van een gemeentegrens in de keuken een gulden huurverlaging kunt garanderen, dat deze grens met genoegen in de keuken mag blijven liggen. Mij is een geval bekend, waar de provinciale grens Utrecht—Zuidholland een zo grillig verloop heeft, dat de man genoodzaakt is.in de ene provincie te slapen en de vrouw in de andere. Ondanks dit vreselijke inconveniënt heeft het aan vruchtbare samenwerking tussen deze echtelieden nooit ontbroken. Deze ongehoorde toestand bestaat sinds mensenheugenis en het provinciaal bestuur van Utrecht doet er niets aan. We moeten gemeentegrenzen niet zien of er pas en visum vereist is. achterwege blijven. Om de taak als moeder en huisvrouw van de burgemeester op sociaal en representatief gebied te volbrengen worden de werktijden van sommige burgemeestersvrouwen soms opgegeven van 6.30 uur des ochtends tot 11 uur des avonds. Een verbetering van de burgemeesterssalarissen, vooral in de kleine gemeenten, zou de taak van de burgemeestersvouw, in het belang van de gemeente dan ook aanmerkelijk verlichten. Een treffend voorbeeld van haar moeilijkheden levert het artikel over de burgemeesterse in „De Gemeentestem"" van 25 Juli De grote voordelen, verbonden aan de coëducatie, kunnen op een v.g.l.o.-school eveneens tot hun recht komen. De wederzijdse beïnvloeding van jongens op meisjes en omgekeerd acht ik niet gering. Om niet misverstaan te worden, voeg ik er aan toe, dat ik niet de eis wil stellen, dat de reeds bestaande primaire nijverheidsscholen voor meisjes zouden moeten verdwijnen. Zij hebben burgerrecht verkregen en op deze scholen komt de algemene vorming niet in het gedrang. De opleiding van het meisje tot huisvrouw is een geheel andere dan die van de jongen tot man, gezien de veelheid van beroepen. Mijnheer de Voorzitter! Ik veroorloofde mij tot nu toe te spreken over de Voogdijraad, hoewel in de stukken andere namen zijn gebruikt. Ik deed dit, omdat ik aan deze naam gewend ben. Misschien zit er ook iets in mij van de huisvrouw, die zuinig is en die niet graag oude schoenen weggooit voordat ze een paar goede nieuwe heeft. Ik moet nl. zeggen, dat ik weinig voel voor de verschillende namen, die in de jaren, dat deze zaak op de helling staat, voor het nieuwe instituut zijn bedacht. Ze waren me of te lang öf te veel verwarringwekkend. En al meen ik, dat de nieuwe vondst, in de Nota van Wijziging Mijnheer de Voorzitter! Dan nog een korte opmerking over de volksgezondheid. Bij het betrachten van de volksgezondheid en de vergroting van de weerstandskracht van ons volk dient men steeds te bedenken, dat het grootste bedrijf, dat ter wereld wordt uitgeoefend, de huishouding is. De vorming en opvoeding van de huisvrouw voor haar taak is een van de belangrijkste aangelegenheden, waardoor wij niet alleen onze volksgezondheid, maar ook onze gehele volkswelvaart kunnen verhogen. Ik weet wel, dat de directe bemoeiing, daarmede meer valt onder de verantwoordelijkheid van de Minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen, maar ook de Minister van Sociale Zaken heeft hiermede te maken. Ik zou toch voor die gedachte bij voortduring zijn belangstelling willen inroepen. Juist het jongemeisje, dat in het bedrijfsleven te werk wordt gesteld, heeft er grote behoefte aan voor haar eigenlijk taak van huisvrouw en moeder zo goed mogelijk te worden opgeleid en daartoe moet zoveel mogelijk de gelegenheid worden geboden. Juist die opvoeding opent een van de beste perspectieven voor de verhoging van de volkswelvaart en voor de verdediging van de volkswelvaart in een tijd, waarin het ons minder goed gaat. De geachte afgevaardigde de heer Louwes is nog met een enkel woord ingegaan op de combinatie van industrie-arbeider en kleine boer, die, zoals hij nu mededeelde, o.a. in Würtemberg tot oplossing van bepaalde problemen zou hebben geleid. Hij nodigde mij uit, daar eens te gaan kijken. Mijnheer de President! Ik moet verklaren, dat ik er voorlopig nog niet zó van gecharmeerd ben. Ik vrees, dat een dergelijke combinatie in een land als Nederland, waar een zo grote landhonger bestaat, toch nauwelijks een geschikte oplossing kan zijn. Bovendien vrees ik, dat een dergelijke combinatie heel gemakkelijk kan leiden tot groot nadeel voor het gezinsleven door een onmatige uitbreiding van de dagelijkse werktijd. Tenslotte zou de zwaarste last van deze combinatie weleens kunnen komen te liggen niet bij de man, maar bij de huisvrouw, en ik moet zeggen, dat ik daartegen toch grote bezwaren zou hebben. De geachte afgevaardigde de heer Oosterhuis heeft ook ter sprake gebracht het verbod van bedrijfsarbeid door 14-jarige meisjes. Het is de geachte afgevaardigde bekend, dat er een wetsontwerp bij de Tweede Kamer is ingediend, strekkende om de bedrijfsarbeid van 14-jarige meisjes te verbieden. Ik acht dit een uitermate belangrijk begin, omdat wij ons altijd rekenschap moeten geven van het feit, dat de meisjes, die op deze leeftijd in de fabriek zijn, toch voor het overgrote deel onze toekomstige huisvrouwen zullen worden. Ik geloof, dat de Nederlandse consument, speciaal de Nederlandse huisvrouw, volkomen in staat is deze keuze tot zijn of haar eigen profijt te doen. Dat de Minister door een wetsontwerp de excessen, die het cadeaustclsel zou kunnen opleveren, zou willen beteugelen, lijkt mij overbodig. Die excessen worden wel beteugeld door het gezond verstand der huisvrouwen, maar bovendien bestaat het gevaar, dat door maatregelen tegen de excessen ook de goede zijden van het cadeaustelscl worden getroffen en er een vermindering van omzetten en derhalve van productie intreedt, die bij de kwetsbaarheid der Nederlandse economie ten enen male vermeden moet worden. Dat is niet alleen onmogelijk, wanneer men de cijfers van de Minister hanteert, maar het is vooral onmogelijk, wanneer men uitgaat van de cijfers van de kruidenier. De cijfers van de kruidenier — daar behoeven geen electronische rekenmachines aan te pas te komen — leren elke huisvrouw, dat een loonsverhoging en een prijsstop dringend noodzakelijk zijn om de vroegere koopkracht te herstellen en op te voeren. door het gezond verstand van de Nederlandse huisvrouw. Ik moge de geachte afgevaardigde evenwel wijzen op een zeer recente uitspraak van de Nederlandse Huishoud raad, een juist met betrekking tot het door de geachte afgevaardigde gehan teerde argument wel bij uitstek deskundig orgaan. De Neder landse Huishoudraad, waarbij zijn aangesloten 14 vrouwenor ganisaties niet ongeveer een half millioen leden, heeft met al gemene stemmen de uitspraak aanvaard, dat de Huishoudraad een beslist tegenstander is van het cadeaustelsel in diverse vormen, die men dan in de uitspraak aantreft. De Huishoud raad is met name van oordeel, dat het cadeaustelsel de consu ment de meest doelmatige besteding van zijn inkomen bemoei lijkt en voorts de tendenz heeft het kopen en de consumptie te stimuleren. Daaraan voegt de Huishoudraad nog twee andere nadelen voor de consument van het cadeaustelsel toe, namelijk dat door dit stelsel de consument — waarbij hier meer speciaal wordt gedacht aan de huisvrouw — een aantal artikelen in huis krijgt van doorgaans inferieure kwaliteit, die bovendien niet bij elkaar passen (zodat een rommelige inventaris het ge volg is. Voorts heeft het cadeaustelsel volgens de Huishoudraad een nadelige sociaal-paedagogische invloed in zoverre het spe culeert op de hebzucht, hetgeen z.i. met name voor kinderen en sociaal zwakken in de maatschappij ongewenst moet worden geacht. Het openlaten van de mogelijkheid tot het verrichten van huishoudelijke arbeid betreuren wij. De optimistische verwachtingen van de Staatssecretaris ten aanzien hiervan kunnen wij, gezien de ervaringen in het verleden, niet delen. Een artikel, als verscheen in het orgaan van de Nederlandse Vereniging van Huisvrouwen, waaruit de Staatssecretaris citeert, juichen wij toe, maar wij vragen ons af hoeveel huisvrouwen van dit artikel kennis nemen en hoeveel er — dat is nog belangrijker — naar handelen. Ondanks de moeilijkheden, die dit met zich zal brengen, moet naar onze overtuiging het huishoudelijk personeel onder de werkingssfeer van de Arbeidswet gebracht worden. Bovendien zijn er in bepaalde kringen plannen tot verbetering van de opleiding tot gezinshulp; men heeft een bescheiden begin gemaakt om te komen tot een leerlingopleiding. De Nederlandse Vereniging tot opleiding van gezinshulpen heeft een regeling ontworpen in die zin, dat huisvrouwen als patrones optreden en zich verplichten het jonge meisje alle mogelijke huishoudelijke kwaliteiten bij te brengen. De geachte afgevaardigde de heer Brandenburg meende, dat ik in de Tweede Kamer ten onrechte als bezwaar tegen het verbod van die huishoudelijke arbeid zou hebben aangevoerd de moeilijkheden van de controle. De geachte afgevaardigde zegt: die controle is toch niet zo moeilijk, dat kan toch geen ernstig bezwaar zijn. De geachte afgevaardigde denkt zich de praktijk van deze controle dan toch te licht. Hier staat men niet voor het binnentreden van een onderneming, maar voor het binnentreden van een gezin. Men komt dus in de huiselijke sfeer en voor het binnentreden van de woning is een speciale toestemming van de burgemeester nodig. Daaruit blijkt, dat men deze dingen niet met elkaar kan gelijkstellen. Controle in een onderneming zal veel gemakkelijker zijn dan controle in een gezin, daargelaten het feit, dat controleurs in het algemeen niet bepaald personen zijn, die men gaarne in een gezin ziet binnendringen. Huisvrouwen, die hier verantwoordelijkheid gevoelen, kunnen er veel toe bijdragen het meisje tot een goede huisvrouw te maken; zolang niet is gebleken van ernstige misbruiken, is het gewenst de lijn te volgen, in het ontworpen artikel 9, lid 2, neergelegd. Een volgend concreet punt is, Mijnheer de Voorzitter, de gezinsverzorging. Deze zaak acht ik voor ons volk en met name voor de huisvrouw van groot gewicht. Ik meen, dat een behoorlijke regeling van dit stuk sociaal werk geen overbodig uitstel gedoogt. Dat ik toch geen reden vind thans op deze zaak in te gaan, komt, omdat ik van mening ben, dat het uitstel, waaraan ik bereid ben mede te werken, allerminst overbodig genoemd kan worden. Ik verheug mij er over, dat de Minister zo snel gevolg heeft gegeven aan zijn toezegging van Maart jl. om het vraagstuk van de financiering der gezinsverzorging in studie te geven aan de Centrale Raad, en van nabij is mij bekend, dat aan het samenstellen van een advies ijverig wordt gewerkt. Ik kan mij er dus mee verenigen, dat een nadere behandeling van dit vraagstuk wordt uitgesteld tot het ogenblik, dat de Centrale Raad zijn advies heeft uitgebracht en de Minister zich daarover zal hebben beraden. Mijnheer de Voorzitter! Ik zeg nadrukkelijk „de voornaamste reden van bestaan"", want daarnaast acht ik bij voorbeeld goede voorlichting aan huisvrouwen in de verschillende cursussen en soortgelijke activiteiten op het terrein van maatschappelijk werk van groot belang. Mijnheer de Voorzitter! De Minister stelt ook, dat hem geen toereikende middelen ter beschikking staan om de gezinnen in de gemeenten terug te krijgen. De gemeenten weigeren nl. de betrokken gezinnen terug te nemen. Is de reden hiervan niet, dat de gezinnen dan vaak ten laste van de gemeenten komen? Maar dat is nu toch ook het geval? Moeten de gemeenten immers niet betalen voor de gezinnen, die in de gezinsoorden worden ondergebracht? Als het Rijk de gemeenten zou helpen in de kosten voor deze gezinnen, zou de tegenzin om hen weer op te nemen ongetwijfeld afnemen. Bij deze zaak zou ik nog één punt te berde willen brengen, en wel de wenselijkheid, zo niet de noodzakelijkhid, om de vrouwenorganisaties in te schakelen. Zij zouden op dit terrein zeer goed werk kunnen doen. Wie kan zich beter in hun moeilijkheden verplaatsen dan de huisvrouw, wie zou de vrouwen en moeders der onmaatschappelijke gezinnen gemakkelijker kunnen benaderen? Ik denk aan vrouwenorganisaties, die hiervoor begrip hebben, niet aan dames, die dit uit liefdadigheid doen. Ik zou graag ook over dit punt de mening van de geachte bewindsman willen vernemen. Er is verder de opmerking gemaakt, dat melk met 3,5 pet. vet zoveel lekkerder is. Ik wil niet zover gaan als de voedseldeskundigen, die betogen, dat men dit niet kan proeven. Men heeft een proef genomen met een aantal huisvrouwen, die men goede melk van 3,5 pet. vetgehalte en melk van 2,5 pet. vctgehalte heeft voorgezet en zij zijn er niet uitgekomen. Zij hebben niet kunnen onderscheiden, welke de melk met 3,5 pet. vetgehalte en welke de melk met 2,5 pet. vetgehalte was. Het Bedrijfschap voor Zuivel verzekert mij dit. Maar die huisvrouwen zijn vergeten hoc goede melk smaakt. Zij hebben in acht jaar geen goede melk geproefd. Vroeger sprak men van blauwe melk. Ik geloof echter, dat wij deze zaak niet blauw-blauw kunnen laten. Met de argumenlen van de Minister voor afgeroomde melk kan ik moeilijk instemmen. Ik heb gehoord, dat in dit opzicht een proef is genomen en dat gebleken zou zijn, dat de huisvrouw eigenlijk zelf niet in staat zou zijn om uit te maken, wat voor melk het was, of het nu afgeroomde melk was, gestandariseerde melk of volle melk, of dat het melk was met 3J pet. vet. Die proef zegt mij niet zo heel veel. Wanneer men in de winter melk koopt, is het ondermelk met melkpoeder. Dat is een soort van doktersmedicijn, hetwelk men eerst goed moet schudden, vóórdat het behoorlijk te drinken is. Deze argumenten hebben voor mij dus niet veel betekenis. Zij hebben dit te minder, omdat ik weet, dat er ook mensen zijn, die beweren, dat, wanneer iemand een sigaar in het donker rookt, hij dan niet weet, of het een goede of een slechte sigaar is en ook niet weet, of die sigaar aan of uit is. Ik wijs er op, dat er altijd wel artisten zullen blijven, die minder goede producten weten aan te prijzen als Mijnheer de Voorzitter! Een bevestigend antwoord op de vragen, die ik stelde, zou voor een groot deel de onrust, die er bestaat, zowel onder de ambtenaren als onder de fabrieksarbeiders, onder de werkende vrouwen evengoed als onder de huisvrouwen, onder de middengroepen alsook onder de middenstand en, niet te vergeten, de gepensionneerden en ouden van dagen, weg kunnen nemen. Deze onrust komt tot uitdrukking in alle persorganen van alle richtingen. Wellicht is het nuttig, enkele stemmen ook Wij behoren echter stellig niet tot degenen, die principieel de voorkeur aan Staatsexploitatie geven. In één der dagbladen las ik, dat de Nederlandse huisvrouwen er niets over zouden hebben te vertellen, welke prijs dit product zou doen. Heeft die Nederlandse huisvrouw wel zoveel invloed, als het een Staatsbedrijf zou zijn? Tenslotte wil ik nog een opmerking maken over de huisvrouwen. De Staatssecretaris wijst er terecht op, dat, zolang er nog geen leerplicht is voor 14-jarige meisjes en dezen in de huishouding gaan werken, er huisvrouwen zijn, die deze meisjes te zwaar werk laten verrichten, doch dat aan de andere kant er vele huisvrouwen zijn, die die meisjes te zwaar werk besparen en ook trachten haar iets mede te geven, waaraan zij haar gehele leven wat hebben. Er bestaat op dit gebied een leerlingenstelsel, doch de opzet is nog zeer beperkt, waarbij de huisvrouwen geselecteerd worden en waarbij dezen zich verplichten mede te helpen aan de vorming van de jonge meisjes. Als de Staatssecretaris de mogelijkheid zou zien, dit leerlingenstelsel te bevorderen, kan dit zeer zeker groot nut afwerpen. Mijnheer de Voorzitter! Ik leg mij er dus voor vandaag bij neer, dat wij ons alleen met meisjesbescherming bezighouden. Het is m.i. ook verklaarbaar, dat men de meisjes voorrang verleent, in de eerste plaats, omdat het buiten twijfel is, dat de meisjes in het fabrieksmilieu meer gevaar lopen dan de jongens, maar bovendien omdat de meisjes onze aanstaande huisvrouwen en moeders zijn. Ik vind dit op zich zelf geen slechte uitweg. Ongetwijfeld zal veelal het meisje in een huishoudelijk dienstje minder gevaar lopen dan in een fabriek. Bovendien kan ik niet anders dan toejuichen, dat elk meisje iets van de huishouding leert; ze kan daarvan straks als huisvrouw stellig profiteren. Maar ik ontveins me niet, dat hier de werkelijkheid niet altijd even mooi is als de schijn doet vermoeden. Ten eerste ontbreekt bij het huishoudelijk werk elke bescherming van de arbeidstijd. En bovendien is het problematisch of het jonge meisje in haar dagdienstje werkelijk altijd iets leert van het huishouden. Ik heb dikwijls medelijden met de stakkerds, die door „mevrouw"" worden gebruikt voor allerlei onaangename karweitjes. Het zijn vaak niet meer dan „duvelstoejagers"", die in het wezenlijke van de huishouding en in de organisatie er van niet worden ingeleid. De heer Staatssecretaris onderkent dit bezwaar en merkt in de Memorie van Antwoord op, dat het wordt ondervangen „indien de huisvrouw een verantwoorde opvatting heeft van haar taak tegenover het meisje, dat aan haar is toevertrouwd"". Ik vrees, Mijnheer de Voorzitter, dat het aantal huisvrouwen met een dusdanige instelling in de praktijk niet zo talrijk zal blijken te zijn. In dit verband wijst de Staatssecretaris ook nog op het bestaande „leerlingstelsel voor gezinshulpen"". Ik heb mij op de hoogte gesteld van omvang en betekenis van dat leerlingstelsel; het jaarverslag over 1952, dat ik hier voor me heb, vermeldt, dat er in totaal in het hele land 60 examencandidaten waren voor gezinshulp, huishoudelijke hulp en kleuterhulp samen en dat voor de eerste twee vakken slechts 46 candidaten zijn geslaagd. Dat is een zodanig klein getal, dat men zelfs met alle waardering voor de initiatiefneemsters en met de hartelijke wens, dat dit nuttige werk zich zal uitbreiden, niet anders kan zeggen dan dat dit leerlingstelsel heel weinig om het lijf heeft. mening, dat weinig zaken zozeer de moeite waard zijn om aan te pakken als het verschijnsel, waaraan ik enige opmerkingen mocht wijden. De taak van de toekomstige huisvrouw is niet gering. Voor h,et geluk van de kleine levensgemeenschap, welke de kern vormt van De ongunstige invloeden op het meisje zouden bij werk in de huishouding minder groot zijn dan in fabriek of bedrijf, al ontkent de Staatssecretaris niet, dat ook deze arbeid weinig bijdraagt tot de juiste vorming van het meisje. De ongunstige invloeden zouden geheel weggenomen kunnen worden, indien de huisvrouw, de werkgeefster dus, een verantwoorde opvatting zou hebben omtrent haar taak. Ja, Mijnheer de Voorzitter, daartegen gaan nu juist onze bezwaren. Men wordt hier overgeleverd aan dat „indien de werkgeefster een verantwoorde opvatting heeft"". Maar wat doet de Staatssecretaris, indien zo'n werkgeefster een dergelijke opvatting niet heeft? Het gaat er toch juist om, dat men tot de erkenning komt, dat loonarbeid voor een 14-jarig kind gevaren voor dat kind meebrengt en dusdanig remmend werkt op de verdere ontplooiing en ontwikkeling, dat een arbeidsverbod niet alleen gerechtvaardigd, maar ook noodzakelijk is. Daarbij is geen scheiding te maken tussen fabriek en keuken. En wat de aard van het werk betreft, men kan een 14-jarig kind ook in de huishouding werk laten doen, dat ver boven zijn lichamelijke krachten gaat; men kan ook werk laten doen, dat ver uitgaat boven het verantwoordelijkheidsbesef, zoals de verantwoording voor kinderen. En de morele gevaren, Mijnheer de Voorzitter, zijn waarlijk niet geringer in huishoudelijk werk. Daar geldt niet, evenmin als in een bedrijf, het werk zelf, maar de omgeving. Wellicht wil de Staatssecretaris de statistiek van het aantal ongehuwde moeders er eens op nazien. Daaruit zou hij dan te weten kunnen komen, dat niet de huisvrouw, maar veelal de huisman of de zoon het gevaar is. Een zeer groot percentage van de ongehuwde moeders is werkzaam in de huishouding. De argumenten van de Staatssecretaris kunnen wij dan ook in genen dele onderschrijven en er is geen andere conclusie mogelijk dan dat men de arbeidsmarkt voor huishoudelijk personeel een handje wil helpen, aangezien in de laatste jaren de meisjes er meer en meer de brui aan geven, het geestdodende werk te verrichten van het doen van een andermans huishouden. Het lijkt mij niet op de weg van de wetgever te liggen, op een dergelijke manier het tekort aan huishoudelijk personeel te helpen verminderen. In dit verband verschil ik van mening met de geachte afgevaardigde mevrouw Ploeg—Ploeg, die zegt, dat deze meisjes weinig interesse hebben voor een voortgezette vorming in de vorm van schoolonderwijs. Ik kan mij dat indenken, wanneer het gaat om meisjes, die reeds het bedrijf zijn binnengetreden, maar nu spreken wij over meisjes, die nog niet in het bedrijf zijn geweest, maar van de lagere school af een voortgezette vorming zullen ontvangen. In dit verband geef ik er de voorkeur aan, dat de vorming inderdaad algemeen vormend zal zijn en dat men niet zal volstaan met instituten, cursussen of dergelijke. Naast huishoud- en nijverheidsonderwijs zullen zij moeten krijgen de algemene vorming, die zij nodig hebben om later de plaats hetzij als huisvrouw, hetzij als geschoolde arbeidster in het bedrijf te kunnen innemen. Een ander tussenstation is, dat men ook tot een verbod van bedrijfsarbeid voor veertien- en vijftienjarige jongens overgaat. Het heeft mijn aandacht getrokken, dat verschillende geachte afgevaardigden, die hierover hebben gesproken, uit het oog hebben verloren, dat het probleem van een verbod van arbeid voor veertien- en vijftienjarige meisjes geheel anders ligt dan dat voor veertien- en vijftienjarige jongens. Immers, de jongens blijven, mannen geworden, werken, terwijl de meisjes veelal huwen en dan huisvrouwen worden. Dat brengt met zich, dat voor de jongens de vakschool van belang is, terwijl voor de meisjes het leren van huishoudelijk werk van grote betekenis is. Men ziet dus, dat zich hier een verschil in het probleem van tijdsbesteding voordoet. Nu is dus het programma aldus, dat wij geleidelijk, maar in een zo snel mogelijk tempo, ook tot het invoeren van de leerplicht voor 14- en 15-jarige jongens moeten komen. In de tussentijd heeft het Departement van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen dan de gelegenheid die maatregelen te nemen, die nodig zijn om de vereiste leiders te vormen, dus om zowel voor het onderwijs als voor de vorming de nodige voorbereidingen te treffen. Op deze wijze bestaat voor de gezinnen de mogelijkheid om zich in te stellen op de loonderving van de 14- en 15-jarige jongens. Wat dit betreft, sluit ik mij aan bij de opmerking van de geachte afgevaardigde de heer Kikkert, die heeft gezegd, dat de welvaartspositie in Nederland op het ogenblik zodanig is, dat hier geen overwegende bezwaren behoeven te rijzen. „Zullen zij"" — deze meisjes — „nu allemaal op school blijven? Men mag hopen dat velen het zullen doen. Anderen, bij wie de verdienste, gelijk bij het werk in de industrie, een grote rol speelt, zullen waarschijnlijk in een huishoudelijke betrekking gaan. Hier krijgen wij huisvrouwen dus inderdaad een kans. Als wij die goed weten te benutten en de verhouding tussen mevrouwen en dienstmeisjes zijn tegenwoordig over het algemeen wel goed en vaak zelfs hartelijk, terwijl de lonen in het huishouden niet ongunstig meer afsteken bij die in de industrie, zullen wij misschien zelfs voorgoed meisjes voor dit werk weten te winnen, wat over het algemeen toch wel mag worden toegejuicht."". Er is nog een andere kant aan deze zaak. Mevrouw Lips— Odinot heeft naar mijn mening te veel voorbijgezien, dat het uiterst moeilijk zou zijn om, wanneer haar ideaal werd gevolgd en meisjes van 14 jaar ook uit de huishouding werden geweerd, een behoorlijke controle uit te oefenen. Een controle in de gezinnen is uiteraard veel moeilijker dan in de ondernemingen. Voor het binnengaan van een woning is een machtiging van de burgemeester nodig en deze kan niet zo gemakkelijk worden verkregen. Bovendien geef ik mij rekenschap van het feit, dat men toch diep de gezinsverhoudingen binnendringt, wanneer men een controleur toelaat om te zien, of in een bepaald gezin een 14-jarig meisje werkt. Ik meen dus, dat die controle een argument moet zijn om de lijn van het wetsontwerp te volgen. In hoofdzaak zou ik dit echter willen doen, omdat ik er van overtuigd ben, dat in verreweg de meeste gevallen de huisvrouwen in Nederland er veel toe zullen bijdragen deze meisjes tot goede huisvrouwen te maken. Dit is een groot belang voor geheel ons land. De huishoudelijke arbeid kan een middel zijn om meisjes, die anders niets doen, op te vangen. Dit lijkt mij ook van belang bij de verdediging van deze maatregel, want ledigheid is toch zeker het laatste, dat wij voor deze meisjes moeten verlangen. over misstanden, die daar zouden zijn. Er zijn wel meer klachten over misstanden, die het Departement niet bereiken, maar die er desondanks toch zijn. Ik heb aangehaald, dat de meeste ongehuwde moeders onder het huispersoneel voorkomen. Men laat hel wel voorkomen alsof er alleen grote gevaren zijn voor de fabrieksmeisjes, maar in het algemeen zit het gevaar hierin, dat men te jonge kinderen loondienst laat verrichten, kinderen, die nog lang niet gevormd zijn. Daarom willen wij een verlenging van de leerplicht. Het gevaar is er voor ieder jong kind, dat te jong gaat werken. Ik wil de Staatssecretaris gaarne toegeven, dat controle moeilijk is. Wij zullen ernstig moeten onderzoeken hoe het mogelijk is dit te controleren. Dat het echter paedagogisch onjuist zou zijn, zoals de Staatssecretaris als tweede punt aangaf, kan ik niet inzien. Ik meen, dat wij om al deze redenen er niet mede akkoord mogen gaan, dat de 14-jarige meisjes in loondienst huishoudelijke arbeid verrichten. De heer Staatssecretaris heeft een adres van de Vereniging van Huisvrouwen aangehaald. Ik vind het uiteraard plezierig, dat genoemde vereniging zich keert tegen het verrichten van arbeid door 14-jarige meisjes in bedrijven en werkplaatsen, maar ik had toch gaarne gezien, dat zij zich ook had gekeerd tegen het verrichten van arbeid in de huishouding door de meisjes. Ik moet ook zeggen, dat m.i. genoemde vereniging ook wel veel belang er bij heeft, dat die 14-jarige meisjes in de huishouding blijven werken, omdat deze meisjes over het algemeen goedkope krachten voor de huisvrouwen zijn. Ik dring er daarom op aan, Mijnheer de Voorzitter, voor deze meisjes van 14 jaar ook het verrichten van huishoudelijke arbeid in loondienst te verbieden. Bovendien ben ik bang, dat de meisjes daarbij nog weleens in verhoudingen zullen komen, die voor haar minder gunstig kunnen zijn. Ik kan mij bij voorbeeld indenken, dat, wanneer een meisje over een maand vijftien jaar zal worden, van de zijde van de huisvrouw aandrang op haar wordt uitgeoefend, voor te geven, dat deze verjaardag eerder plaats vindt. BadenBaden werd vooral de mensonwaardige behandeling van de Bredase gevangenen veroordeeld. Daarbij kwam de vraag naar voren, wat men van Duitse zijde kan doen om Holland eindelijk duidelijk te maken, dat een geheel volk zijn gevangenen nog niet vergeten heeft. Het Heimkehrerverband en de andere soldatenbonden besloten tot een oproep aan alle huisvrouwen en groentenhandelaren, de verkoop van Hollands fruit en groente te boycotten."". Ik citeer verder „Der Stahlhelm"" van Februari 1955 over één van haar eigen vergaderingen: De Minister wil voorts op een aantal scholen klassen voor halve dagen inrichten, d.w.z. dat een onderwijzer 's morgens blijkbaar aan de ene klas les moet geven en 's middags aan de andere klas. Dit brengt dus mede, dat de kinderen van die beide klassen een halve dag op straat lopen. Dat is voor het onderwijs natuurlijk een hoogst bedenkelijke maatregel en ik meen. dat die maatregel niet mag worden getroffen, niet alleen omdat daar enorme onderwijsbezwaren aan zijn verhonden. maar ook, omdat wij toch ook weleens mogen denken aan de belangen van de huisvrouw. Het is voor de moeders zeer bezwaarlijk om de kinderen een halve dag thuis te krijgen. Ik geloof, dat in hetgeen de Minister naar voren heeft gebracht een belangrijke waarheid schuilt. Een feit is echter, dat de arbeiders in de vrije bedrijven door een verfoeilijk jaagsysteem hard moeten werken om te trachten de bedragen, die zij voor hun onderhoud nodig hebben, bijeen te brengen. In tienduizenden gevallen zijn deze bedragen niet voldoende en moeten de huisvrouwen uit werken gaan om de tekorten, die er in de arbeidersgezinnen bestaan, aan te vullen. Dat het Overheidspersoneel onder gunstiger omstandigheden kan werken, vind ik uitstekend, maar dat neemt niet weg, dat dit personeel toch niet meer aan loon ontvangt dan de bedragen, die de Minister heeft genoemd, en deze lonen zijn Wanneer in de week de huisvrouw iets behoeft, zal ze er niet aan denken naar Midlum te gaan. Het zou ook al te dwaas zijn om, als men maar enige minuten te fietsen heeft om in de stad te komen, dan naar een dorp te gaan, waar één bakker en één kruidenier wonen. gehuwde vrouwen, om bij te verdienen, maar er is veel meer. Er is een algemeen streven naar verruiming van de lcvensomstandigheden. Het economisch motief speelt nog altijd een rol en een grote rol, maar daarachter liggen diepere accenten. Er is een behoefte om uit te dragen in het maatschappelijk leven. Wij weten — ik zeide het zoeven al in het kort — , dat de Overheidsbemoeiing met het al of niet gehuwd zijn van ambtenaressen weleens wordt verdedigd met een beroep op de grote belangen van het gezin. Die ontkennen wij allerminst, maar wie dit doet, moet er zich toch wel terdege rekenschap van geven, dat sinds meer dan 100 jaar, sinds de opkomst van de fabriekmatige productie, de huisvrouw door een ontwikkeling, waar niemand, en ook zij niet, iets aan kan doen, verdreven is uit een functie, die zij eeuwenlang had vervuld en die ons misschien daarom zo vertrouwd schijnt, de functie nl. om het gezin te voorzien van alle producten, die het nodig heeft — om maar bij een enkel voorbeeld te blijven —, te voorzien van brood en te voorzien van kleding. In onze dagen moet dit alles worden gekocht. Indien het niet zou worden gekocht, zou dit een groot nadeel betekenen voor onze industrie, die ook door de Regering op allerlei wijzen wordt bevorderd. Waar zou het blijven, wanneer alle huisvrouwen plotseling tot het inzicht kwamen, dat het nodig was, dat zij weer al hun eigen brood gingen bakken? Ik zou weleens willen zien, welke reactie dit op de bakkers had. Stelt u eens voor, Mijnheer de Voorzitter, dat alle huisvrouwen tot het inzicht kwamen, dat het nodig was zelf weer hun eigen wollen kleding te spinnen, te weven en te naaien. Waar zou onze textiel blijven? Waar zou onze confectie blijven? Wat zou daarvan het resultaat zijn in ons economisch leven? Is dit zo? Gaat de Overheid dit in het geheel niet aan? Ik ontken dit met de meeste beslistheid. De Overheid neemt allerlei wettelijke maatregelen ter bescherming van het individu en het gezin. Wij hebben wetten ter bescherming van het kind. De Arbeidswet beschermt niet alleen het kind, maar ook de vrouw en de moeder. Zou die zelfde Overheid dan niet het recht hebben, ja zelfs de plicht, om ter wille van de toekomst van ons volk, als werkgeefster optredende, maatregelen te nemen, dat aan het gezin — de hoeksteen van ons maatschappelijk samenleven — geen ernstige schade wordt toegebracht? Het is voor mij geen vraag. Naar mijn mening moeten wij ijveren voor zodanige sociale verhoudingen, dat de man als hoofd van het gezin in staat is het levensonderhoud van dat gezin te verwerven. In de strijd om dit te bereiken zal men de A.R.-fractie steeds aan zijn zijde vinden. Daarom heeft zij b.v. in het verleden voor kinderbijslag geijverd, in een tijd, toen de partijgenoten van interpellante daarin nog niet zover waren. Wanneer de vrouw noodgedwongen mede moet helpen om inkomsten te verwerven, dan kan dit slechts worden betreurd en moet getracht worden dit zoveel mogelijk overbodig te maken. Voor zover het de gehuwde ambtenares betreft, speelt echter, naar ik meen, veel vaker een rol de begeerte om zich een dubbel inkomen te verwerven om daardoor op een niveau te kunnen leven, dat belangrijk uitgaat boven dat van de collega's. Bij de gewone werksters, de gewone huisvrouwen en arbeidersvrouwen, ligt dit veelal wel anders. Ik meen, dat het niet op de weg ligt van de Overheid om dit in de hand te werken. De weelde om als vrouw in vaste dienst te gaan werken kan zich bovendien alleen maar veroorloven de vrouw, die een klein gezin heeft of geen kinderen. Ik geloof niet, dat ontkend kan worden, dat hierin een gevaar schuilt voor een gezonde gezinsontwikkeling. Zal men Nu is er echter door de emancipatie van de vrouw in de laatste 50 jaar een verandering gekomen in de positie van de vrouw in het algemeen. Het is gebruikelijk, dat niet alleen de jongen opgeleid wordt voor een vak, maar dat ook de meisjes leren om hun eigen kost te kunnen verdienen. Dit wordt algemeen geaccepteerd. De tijd is voorbij, dat er nog discussie gevoerd werd over de vrouw als telefoniste, secretaresse of onderwijzeres. De meesten van deze jonge vrouwen trouwen na een poos en dat is ook gelukkig. Zij beginnen echter anders dan de vrouw van vóór 50 jaar. Zij beginnen met een algemene ontwikkeling achter zich, waarin zij ook hebben geleerd om haar tijd in te delen. Bovendien beginnen zij helaas meestal niet in een huis, maar op een paar kamers inwonend. Dat is allesbehalve ideaal. Zij vullen de dag niet met hun huisvrouwelijke plichten. Zodoende wordt de animo om te blijven werken buitenshuis door deze omstandigheden gestimuleerd. Dat is een tendenz, die niet gelukkig is. Degenen, die blijven werken, zijn dan vaak niet eens de minsten onder de jonggehuwden, er zijn er ook velen, die door gebrek aan woonruimte en ook gebrek aan werk de deur uitgedreven worden en gehele dagen doorbrengen met nutteloze bezigheden. commissie, waarin vertegenwoordigd waren de grootindustrie, de middelgrote bedrijven en zelfs de huisvrouwen. Welke oplossing nu ook gekozen wordt, in ieder geval wil ik aanbevelen, dat in de toekomstige ontwikkeling aan de verbruikers een hun toekomende plaats dient te worden ingeruimd. Waar de Kolen- en Staalgemeenschap zeker niet in de laatste plaats voor het verbruikersbelang is ingesteld — het is nl. in het verdrag met zoveel woorden gezegd —, is het niet anders dan juist, dat de verbruikers ook bij de verdere ontwikkeling een behoorlijke plaats krijgen bij het contact tussen de Hoge Autoriteit en de afzonderlijke mijncentra. Dat moet ook niet geschieden, maar het is de vraag, of wij niet van een onevenwichtige aandacht voor de prijzen van de landhouwproductcn als element van de kosiprij/cn van het levensonderhoud kunnen spreken. Ik geloof, dal de prijzen af bocrderij en tuinderij slechts een deel van de kosten van levensonderhoud uitmaken. Ef zijn vele andere elementen, die volkomen de aandacht van de Regering verdienen en die elcmcntcn zijn in de eerste plaats de distrihuiiekostcn en in de tweede plaats de doelmatige besteding in de huishouding. Mijn grief is, dat, zoals dat in de Nederlandse publieke opinie algemeen het geval is, men te veel kijkt naar wat de boer of tuinder voor zijn producten krijgt en dat men te weinig beseft de grote mogelijkheid van verlaging van de kosten van levensonderhoud, die op beide andere gebieden liggen. Het is hier niet de plaats te spreken over het beleid in de distributiesector, maar wij mogen vaststellen, dat er tussen de prijs af boerderij en de prijs bij de consument in huis grote kosten worden gemaakt, die een zeker element van studie, maar ook van grotere doelmatigheid kunnen zijn. Het gebied, dat in Nederland het belangrijkste is en dat het allermeeste-wordt verwaarloosd, is het gebied van het bedrijf van de huisvrouw. Dat bedrijf is het grootste bedrijf, dat in Nederland wordt uitgeoefend. Daaraan wordt echter te weinig aandacht besteed om de huisvrouw te leren haar geld zo te besteden, dat zij er de grootst mogelijke welvaart voor haar gezin van verkrijgt. In dezen ondervinden wij de landbouwbemoeiing van de Regering weleens als bemoeizucht, als men uitsluitend kijkt naar de prijzen van de producten en die beide andere elementen te veel verwaarloost. Wij vragen ons ook af, of er ook omgekeerd een grote bemoeiing van de Minister van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening is met het doen en laten van zijn collega's van andere Departementen, zoals die van Economische Zaken en van Sociale Zaken, wier beleid zo grote invloed heeft op het wel en wee van onze boerenstand. Bij enig nadenken is het toch zo begrijpelijk, dat de huisvrouw, die haar huishoudbudget toch al zo moeilijk sluitend kan krijgen, iedere uitgaaf, die ze extra zal moeten doen, met tegenzin begroet. Het is haar heus niet kwalijk te nemen, dat ze zich niet verdiept in het melkprijzenbeleid, maar alléén stilstaat bij het feit, dat het haar per week weer zoveel meer geld kost. En aan de andere kant zijn daar die duizenden boeren, en met name degenen, die op de slechtere gronden hun bedrijf hebben, die allen even grote problemen kennen t.a.v. hun bedrijfsuitkomsten als de huisvrouw met haar huishoudgeld. In de Tweede Kamer is tot de Minister min of meer het verwijt gericht, dat hij zijn beleid een zig-zag-koers zou varen. Heb ik het goed begrepen, dan wordt hiermede bedoeld, dat de Minister al naar omstandigheden handelt. Ik geloof, Mijnheer de President, dat men deze wijze van handelen zeer beslist aan de schipper moet toevertrouwen, en nu doe ik dit weilicht des te gereder, nu ik de Minister aan het roer van ons Fries-Statenjacht heb zien koersen. Maar. .. . daar waren we zelf bij. De koers nu van de Minister is zo uitgezet, dat het eindpunt zal zijn het redelijk bestaan op het goed geleide en economisch verantwoorde bedrijf. Het is uitermate moeilijk om dat begrip redelijk te concretiseren. Ook de geachte afgevaardigde de heer Louwes heeft daar gisteravond over gesproken. Het Pachtbesluit, dat voorschrijft, dat ieder pachtcontract de goedkeuring behoeft van de Grondkamer, stelt als eis, dat de pachtprijs, bij een behoorlijke exploitatie, de pachter een redelijke winst zal waarborgen. De heer De Vos van Steenwijk heeft gesproken, niet over het perfectionisme, maar van centralisme. Deze geachte afgevaardigde vraagt: wordt door het Departement van Maatschappelijk Werk niet te veel alles naar den Haag gevoerd? Is het nodig alles, ook de provinciale organisatie, naar den Haag te trekken en daar alles te regelen? De geachte afgevaardigde de heer De Vos van Steenwijk haalde aan het voorschrift omtrent de subsidiëring van de gezinsverzorging en de voorwaarden, die daarbij gesteld worden. De geachte afgevaardigde heeft er daarbij op gewezen, dat volgens de door de centrale Overheid in den Haag getroffen regeling de gezinsverzorg (st)ers niet meer voor halve dagen mogen werken in die zin, dat zij dan niet meer in aanmerking komen voor Rijkssubsidie. Dit is niet een nieuwe regeling, die door het Departement van Maatschappelijk Werk is getroffen; het is inderdaad een regeling uit den Haag, die echter reeds afkomstig is van het Departement van Sociale Zaken en Volksgezondheid. Deze regeling heeft altijd gegolden in verband met het specifieke karakter van de gezinsverzorging, in tegenstelling met het werk van de gezinshulp, de tegenstelling namelijk tussen de vervanging van de huisvrouw en de hulp voor de huisvrouw, welke de gezinshulp biedt. Men is het in deskundige kringen eens, dat, wanneer men het voor halve dagen werken in het subsidie voor het werk van de gezinsverzorging zou betrekken, dan niet meer het specifieke karakter van deze gezinsverzorging gehandhaafd zal Mijnheer de Voorzitter! Het heeft mij verheugd, dat de Minister alle aandacht wil besteden aan de bevordering van de welvaart langs de weg van het huishoudonderwijs. Ik geloof, dat wij er volkomen van overtuigd kunnen zijn, dat de Minister hiervoor veel belangstelling heeft. Moet ik er nog op wijzen, Mijnheer de Voorzitter, dat het grootste bedrijf in ons land, nl. dat van de huisvrouw, wat voorbereiding en onderwijs betreft nog altijd het minst de aandacht krijgt? Toch liggen er in deze sector de grootste mogelijkheden voor de verhoging van de reële welvaart van de gezinnen. Wij hebben dus nog steeds e^n omvorming van de ideeën nodig, niet alleen bij de Regering, maar ook bij de mensen individueel, om in te zien, dat ook het vak van huisvrouw een behoorlijke voorbereiding eist. Verplicht huishoudonderwijs voor fabrieksmeisjes is wel een van de meest werkzame middelen, maar men zal ook op andere gebieden voorlichting moeten geven. Ik ben van mening, dat meisjes-studenten ook verplicht huishoudonderwijs dienen te ontvangen. Het verheugt mij, dat de Minister deze gedachte aan zijn ambtgenoot van Onderwijs wil doorgeven. Ik erken, dat de opmerking hierover bij de begroting van Sociale Zaken niet op de juiste plaats is geuit, maar zij is in het Voorlopig Verslag gekomen om duidelijk te doen zien, dat een goede voorbereiding voor de toekomstige taak van huisvrouw en moeder niet alleen van betekenis is voor de arbeidersvrouwen, maar voor de vrouwen in alle rangen en standen van de maatschappij. Ook van de meisjes-studenten kan en moet worden gevraagd, dat zij cursussen in huishoudonderwijs hebben gevolgd. Mijnheer de Voorzitter! Ik zou thans voor mij persoonlijk nog een enkel woord willen toevoegen aan de opmerkingen, welke mijn partijgenoot de heer Louwes heeft gemaakt over het verplichte huishoudonderwijs voor meisjesstudenten. Dit is niet alleen een onderwijskundige, maar ook een sociale vraag en — de heer Louwes heeft daarop terecht de aandacht gevestigd — een goede voorbereiding voor de toekomstige taak van huisvrouw en moeder is niet alleen van betekenis voor de arbeidersvrouwen, maar voor de vrouwen van elke rang of stand. Ook van meisjesstudenten, aldus heeft de heer Louwes gezegd, moet en kan worden gevraagd, dat zij huishoudonderwijs hebben gevolgd. Ik zou deze opmerking wel bijzonder willen onderstrepen, maar stel daarbij nog de vraag, of het huishoudonderwijs wel voldoende is om die meisjes voor te bereiden c p haar taak als huisvrouw en of er niet veel voor te zeggen is, haar te verplichten, naast of in plaats van het volgen van huishoudonderwijs, b.v. enige tijd in een gezin te gaan werken voor het verlenen van huishoudelijke hulp. Immers, de organisatie van een huishouden leert men veel beter door de praktijk in het gezin dan door het bezoeken van een huishoudschool. Men komt immers in de praktijk van het gezin met tal van moeilijkheden in aanraking, leert daar het gebruik van minder geschikte potten en pannen, die niet meer voor honderd procent gaaf zijn, maar toch nog te goed om weg te doen, men leert omgaan met een kachel, die niet wil branden, omdat de schoorsteen niet voldoende trekt, men wordt gesteld voor de desastreuze gevolgen van het overkoken van melk, wanneer men toevallig naar de voordeur wordt geroepen en men dan vergeet de melk af te zetten, men leert de organisatie van het huishouden, men leert op tijd bestellen, wat nodig is, men leert omgaan met surrogaten, wanneer de ingrediënten, die anders worden gebruikt, te duur zijn of moeilijk zijn te krijgen, kortom men komt in aanraking met tal van moeilijkheden, waarvoor een huisvrouw in de praktijk komt te staan. Dat is natuurlijk niet op een huishoudschool te leren, want het is vanzelfsprekend, dat een huishoudschool eerste klas ingrediënten en materiaal gebruikt en werkt onder ideale omstandigheden. Daarom komt de vraag op: Zou er niet veel voor te zeggen zijn, ook de mogelijkheid te scheppen, dat aanstaande meisjesstudenten worden verplicht enige tijd in de praktijk als hulp in de huishouding werkzaam te zijn? Dit mes kan aan twee kanten snijden, want er zijn tal van gezinnen met veel kinderen of gezinnen, die hebben te kampen met ziektegevallen, die dringend hulp nodig hebben en wel iets kunnen betalen, welke gezinnen belangrijk zouden zijn geholpen, wanneer zij dergelijke meisjes voor een halfjaar als hulp kregen. Natuurlijk zou er een zekere controle op die gezinnen moeten zijn, wanneer de stage verplicht zou worden gesteld. In de crisisperiode der dertiger jaren, die speciaal voor de textielindustrie moeilijk was, gelukte het na een zorgvuldige voorbereiding de bedoelde onderneming van een fabrikant, die ter stimulering van zijn verkoop in plaats van persreclame, als zijnde te kostbaar voor hem, het cadeaustelsel toepaste, een order in een praktisch huishoudelijk artikel te krijgen, die tienmaal zo groot was als de grootste order, die zij ooit in de regulaire manufacturenhandel had ontvangen. Door deze order was de onderneming in staat haar productie in het artikel belangrijk te nationaliseren, hetgeen ten goede kwam aan haar afzet in andere kwaliteiten van dezefde soort, en het merkwaardige was — en hiermede wordt de bewering, dat de regulaire handel het kind van de rekening wordt in het cadeaustelsel, gelogenstraft —, dat de gewone afzet aan de manufacturenhandel er niet door verminderde. Voor dit verschijnsel is een eenvoudige reden aan te voeren. Het artikel was er een, dat iedere huisvrouw nodig heeft, doch waarbij velen, die met een kleine beurs moeten rondkomen, zich in de aankoop moeten beperken. Krijgen zij het echter bij een ander huishoudartikel cadeau, dan is het een welkome aanvulling der linnenkast, die anders niet zou hebben plaats gehad. Dezelfde fabrikant die het cadeaustelsel toepaste had een soortgelijke ervaring met de artikelen lepeltjes en kopjes en schotels. Ook hier waren de betrokken leveranciers verbaasd over de omvang der orders, die gegeven konden worden, waardoor zij hun productie konden verbeteren en de productiviteit opvoeren, en ook hierdoor was het mogelijk, de consumptie te brengen boven het peil van de afzet in de eigen branche, waardoor geen schade aan de normale distribuanten werd veroorzaakt. Deze mogelijkheden, zo uiterst belangrijk voor de industrie in tijden van depressie, wil men nu met dit wetsontwerp vernietigen en men voert daarbij aan, dat de tijd van hoogconjunctuur daarvoor thans gunstig is. Daarin ligt juist een groot gevaar. Het hiaat, dat men thans misschien tijdelijk kan aanvullen, zal in een tijd van depressie het bedrijfsleven beroven van een effectief middel om de consumptie op te voeren. Het schijnt, dat deze reclame volkomen is geslaagd, hetgeen betekent,, dat de grossier op snelle wijze een flinke vermindering van zijn te dure voorraad heeft kunnen tot stand brengen, de fabrikant der tafelmessen een order heeft gekregen van zulk een omvang als hij nooit van de reguliere handel zou ontvangen, zodat hij zijn fabricage kan rationaliseren en zijn kostprijs verlagen, terwijl tenslotte de huisvrouw, die uit haar gewone huishoudgeld geen nieuw tafelgerei kan kopen, op deze ^vijze tot een aanvulling komt, die zij anders niet zou nebben gedaan en die dus niet drukt op de omzet der speciaalzaken. De geachte afgevaardigde de heer Vixseboxse heeft dan het voorbeeld uitgewerkt van die crisisperiode. Ik zou zeggen: dat is te mooi om waar te zijn. Want wat gebeurde er in de crisisperiode in het geval van de geachte afgevaardigde? Iedereen was er goed aan toe, iedereen was goed af. Dat waren degenen, die het cadeau gaven; die kwamen beter aan de kost dan voorheen; dat was de fabrikant, die het artikel, dat werd cadeau gegeven, vervaardigde, want die kreeg een grote order en kon rationaliseren. Verder was ook de huisvrouw, die het cadeau kreeg, beter af, want zij kreeg iets, dat zij anders nimmer had gekregen. Wellicht zou de Minister daarbij een voorbeeld kunnen nemen aan de ontwerpen, die prof. Thijsse in Delft heeft gemaakt. Deze probeert daar zeer in het klein bepaalde plannen, die bestaan voor grote werken, die in Nederland moeten worden uitgevoerd, uit te werken om de op te treden gevolgen alvast te kunnen bestuderen. Wanneer zo iets ook zou kunnen worden tot stand gebracht en voortdurend bijgehouden in verband met de wisselingen, die optreden in de getijen van de Westeuropese landen, zullen wij van moment tot moment kunnen nagaan, hoe een Europse landbouwpolitiek er uit kan zien en ook, hoe de Nederlandse landbouw er dan voor zal staan. Ook de Nederlandse huisvrouwen zouden dan kunnen zien, wat het voor haar betekent, wanneer in Nederland een markt zou komen, gelijk aan de Europese markt. Ik bedoel meer grotere woningen, woningen met voldoende slaapgelegenheid. Ik bedoel, ook wat de inrichting betreft, meer woningen, die aan redelijke wensen van de huismoeders voldoen, b.v. met geen z.g. poppenkeuken (de betiteling is van een huisvrouw). Mijnheer de Voorzitter! In ons land bestaat een afbetalingsvraagstuk van gans andere aard. Het is geboren uit de onmacht van velen, om uit het inkomen enigszins duurdere, maar overigens normale huishoudelijke behoeften ineens te betalen. Of die onmacht voortspruit uit het feit, dat het inkomen te laag is, of omdat de huisvrouw te weinig inzicht heeft in de juiste besteding van het inkomen, laat ik op het ogenblik buiten beschouwing Een feit is, dat hier op consumptief gebied een behoefte aan afbetaling bestaat, die wij niet kunnen wegnemen en die dus in zodanige banen moet worden geleid, dat het niet langer een sociaal kwaad blijft. Want zo moet helaas de wantoestand worden genoemd, dat vele winkeliers er gewoonte van maken, mensen met onnodige producten op te schepen. Het kwaad uit zich in verschillende vormen; het meest onsympathieke is het systeem, door verschillende magazijnen toegepast, om colporteurs te belasten met het winnen van klanten. Deze mensen werken op provisie en streven er dus naar, zoveel mogelijk artikelen aan de huisvrouw te verkopen. Met de meest aanlokkelijke voorstelling van zaken en zonder dat Ik kan dan ook de door vele leden in het Voorlopig Verslag gedane uitspraken, dat „de dienst zich behoort aan te passen aan de behoeften van de gebruikers"" en „dat de dienst niet mag gaan vóór de gebruikers"" (blz. 2, rechterkolom) niet anders zien dan weinig doordacht. Zelfs wanneer het om een zuiver ambtelijke dienst zou gaan, is er toch ook nog zo iets als een economisch en organisatorisch verantwoorde opzet, waarmede naast de behoeften van de gebruikers rekening moet worden gehouden. Ook een gemeentelijke reinigingsdienst, een zuivere Overheidsdienst — waarbij dus niet per verrichte dienst door de gebruikers wordt betaald en de bedrijfsinkomsten geheel door de Overheid worden verschaft —, zet toch niet voor elk huis een vuilnisauto om rustig af te wachten tot het de huisvrouw belieft om de vuilnisemmer naar buiten te brengen, wanneer men tenminste nog aanvaardt, dat deze door de dienst niet uit de keuken behoeft te worden gehaald. als wat de tijd, waarop de maatregel werd genomen, betreft. Gisteren is er in de Kamer uitvoerig over deze kwestie gesproken en er is daarbij nogal gecijferd en gerekend. Wie moeten er echter het meest rekenen en cijferen? Dat zijn de huisvrouwen in de arbeidersgezinnen. Er zijn zeer vele protesten bij de Minister ingekomen; daaronder zijn ook duizenden handtekeningen geplaatst van huisvrouwen, die deze melkprijsverhoging als het ware niet meer in de gezinnen kunnen dragen. Ik denk aan die duizenden huisvrouwen, die die protesten hebben getekend en de Minister hebben verzocht, deze verhoging ongedaan te maken, omdat de toestand in zeer vele gezinnen al zo nijpend was en de situatie door deze melkprijsverhoging nog nijpender is geworden. Ik denk hierbij ook aan het protest, dat bij de Minister is ingekomen van de Centrale van Nederlandse Verbruikscoöperaties, waarin is geschreven, dat de gemiddelde uitgave per gezin door deze verhoging van de melkprijs met 40 cent per week is gestegen. Men noemt dit een belangrijke lastenverzwaring en men wijst er in het telegram, aan de Minister gericht, op, dat de Regering zelf een beroep heeft gedaan op het bedrijfsleven, de Mijnheer de Voorzitter! De huisvrouwen weten niet meer, waarop zij moeten bezuinigen, want de prijsstijgingen zijn aan de orde van de dag, en ik heb daarom gezegd bij mijn bezoek aan de Minister omtrent de melkprijsverhoging: Excellentie, zo gaat het niet meer, het kan niet. Er zijn adressen ingekomen van de Vrouwenbond van de Partij van de Arbeid en van de Nederlandse Vrouwenbeweging, waarin gewezen wordt op de zeer moeilijke situatie, die is ontstaan door de verhoging van de melkprijs. Door dit stelsel krijgt de consument, waarbij hier speciaal aan de huisvrouw valt te denken, een aantal artikelen in huis van doorgaans inferieure kwaliteit, die bovendien niet bij elkaar passen, zodat een rommelige inventaris het gevolg is. Ik moet in dit verband ook iets zeggen over het adres van de Huishoudraad. Deze wil de consumenten, met name de huisvrouwen, beschermen tegen: keuzevervaging, prijsversluiering, consumptiestimulering in een bepaalde richting, het verzamelen van voorwerpen, die niet bij elkander passen, en toegeven aan hebzucht. Excusez du peu! Dit alles wil de Huishoudraad aan de huisvrouwen en aan de consumenten besparen. Tegen wie heeft die Huishoudraad het eigenlijk? Tegen onmondige kinderen of tegen kiezers en kiezeressjn, die periodiek bepalen, hoe land, provincie en gemeente geregeerd moeten worden? Met name kom ik op, op grond van mijn persoonlijke ervaring — dat mag ik wel zeggen —, voor de Hollandse huisvrouwen, wier onderscheidingsvermogen enorm wordt onderschat. Men kan de Hollandse huisvrouwen gerust toevertrouwen, uit te maken, welke cadeaux voor haar geschikt zijn en welke niet. Met degenen, die dit vanmiddag vóór mij reeds hebben gedaan, wil ik toch wel een woord van tegenspraak laten horen, om geen sterkere uitdrukking te gebruiken, tegenover de bevoogding, die men zich aanmeet ten opzichte van de Nederlandse consumenten en in het bijzonder de Nederlandse huisvrouwen. Een groot deel van de Nederlandse huisvrouwen maakt van het cadeaustelsel gebruik. Dat men dit moet doen, is op zich zelf een aanklacht, omdat deze huisvrouwen uit het normale loon niet in staat zijn, zich deze artikelen, waaraan zij toch wel behoefte hebben, te verschaffen. Dat de Nederlandse huisvrouwen niet in staat zouden zijn te beoordelen wat zij kopen, is naar mijn mening een verklaring, die slechts kan worden gegeven door mensen, die met de arbeidersvrouwen geen contact hebben, hen niet kennen. Er is dus een veelheid van belangen bij deze zaak betrokken. Uit deze veelheid van belangen vloeit ook een veelheid van opvattingen voort. Kan men b.v. zeggen, dat de eerste grote en belangrijke groep, die van de Nederlandse consumenten, in casu de Nederlandse huisvrouwen, heeft gereageerd, heeft geschreeuwd om een verbod van het verstrekken van cadeaux? Ik meen van niet. Het enige getuigenis in dit opzicht is het adres van de Nederlandse Huishoudraad. Ik meen echter te mogen zeggen, dat men de Nederlandse Huishoudraad zeker niet kan beschouwen als te zijn representatief voor de consumenten, voor de brede massa van de Nederlandse huisvrouwen. Integendeel, Mijnheer de Voorzitter! Wanneer in dat adres van de Nederlandse Huishoudraad wordt gezegd, dat het noodzakelijk is, de consumenten te beschermen tegen het gevaar van verkeerd kopen, meen ik te mogen zeggen, dat deze organisatie zich dit recht niet kan en niet mag aanmeten, omdat de Nederlandse huisvrouwen en in het bijzonder de arbeidersvrouwen heel goed weten, wat zij doen. Ik geloof, dat heel wat van deze geleerde dames, die altijd voor de radio de Nederlandse huisvrouwen willen duidelijk maken, op welke wijze zij haar geld moeten besteden, heel wat zouden kunnen leren van deze eenvoudige arbeidersvrouwen, die met een karig loon rond moeten komen en die in vele gevallen kans zien om rond te komen. Ik erger mij er altijd aan, als ik voor de radio hoor, hoe deze geleerde dames menen, de Nederlandse arbeidersvrouwen een lesje te moeten geven over de wijze, waarop zij haar inkomen moeten besteden. Ik zou weleens willen zien, hoe zij het aanlegden, als zij zelf met zo'n karig inkomen, als een arbeiders- of ambtenaarsvrouw heeft, moesten rondkomen. Ik meen dus niet, dat de Nederlandse huisvrouwen schreeuwen om een verbod van het geven van cadeaux. De discussie, die zich verder ten aanzien van dit punt heeft ontwikkeld, hebben wij met belangstelling aangehoord. De geachte afgevaardigden de heren Ankersmit en Cornelissen waren het, als ik mij goed herinner, niet geheel eens op dit punt. Ik geloof, dat de geachte afgevaardigde de heer Cornelissen, op het voetspoor van de Huishoudraad, wel in deze richting voelt, nl. voor een motivering op grond van de noodzakelijkheid van de bescherming van het consumentenbelang. De geachte afgevaardigde de heer Ankersmit is er fel tegen ingegaan en hij heeft het geadstrueerd met bijzonder sprekende voorbeelden, waarvan ik mij dit herinner, dat, wanneer men een zo lage dunk heeft van de intelligentie van het Nederlandse kopende publiek, met name de Nederlandse huisvrouw, men toch ook met zorg moet zijn vervuld voor die huisvrouw op het ogenblik, dat zij nog net geen huisvrouw is, nl. o p het moment, dat zij haar man kiest. Ik heb mij afgevraagd, Mijnheer de Voorzitter, of, wanneer wij hierover in de Kamer zouden moeten stemmen — wat ik nog niet zie gebeuren: er is geen aanleiding voor —, niet zou blijken, dat de meerderheid van de Kamer mèt u en mèt mij van oordeel zou zijn, dat de man de vrouw kiest — althans dat meent te doen — en niet omgekeerd! Mijnheer de Voorzitter! Dit staat dus in de toelichting en de bewindslieden, die nu het wetsontwerp verdedigen, hebben zich daarvan niet los gemaakt. Het is duidelijk, dat de Regering het aan de Nederlandse huisvrouwen en in het bijzonder de arbeidersvrouwen — want zij zijn het, die hier in hoofdzaak mede te maken krijgen — zelf moet overlaten, op welke wijze zij het inkomen willen besteden. Dezen vragen ook niet, op welke wijze de Ministers hun inkomen besteden. Wat zegt nu dit ontwerp? De Minister zegt: als het een geschenk betreft, dat gebruikt wordt in verband met het artikel van uw eigen bedrijf, bij voorbeeld thee en een kopje of bloemen en een mooie Leerdamse vaas en alle mogelijke andere dingen, die het nijvere leven daarvoor uitvindt, dan sta ik dat toe. Ik zou bijna geneigd zijn te zeggen: dat is farizeïstisch. Want hij voegt daaraan toe: mits daarop uw reclamemerk staat. Dan is natuurlijk alle vreugde voor de huisvrouw er af. Mijnheer de Voorzitter! Stel u voor, dat hij op een mooi kopje moet zetten: margarinefabrikant die en die. Wie wil er dan nog uit drinken? En dat moet hij doen op een lepeltje, of wat dan ook. Ik dacht zulk een cadeau juist een heel aardige inventie van de mensen in het praktische leven. Een huisvrouw, die, uit bittere noodzaak, ook nog werk buitenshuis verricht, heelt een dubbele taak, want zij moet ook nog haar huishouding doen. Zij heeft grotere zorgen en het zou een wonder zijn, als zulke vrouwen, die soms zeer zwaar werk doen, daarbij hun gezin hebben, waarvoor ze alles zelf moeten verzorgen, en bovendien onderbetaald worden, niet mèèr de kans hebben om ziek te worden dan andere werkers, terwijl er bovendien veel kans op is, dat haar aandacht vaak bij de zorgen thuis is. Waar het Nederlandse volk van de 9 kg vis per hoofd 4 kg haring gebruikt, is het wel duidelijk, hoe vooral het gebruik van platvis gestimuleerd zal moeten worden. Er zal intens gewerkt moeten worden om ons volk in die richting op te voeden. Over het algemeen wijkt ons volk echter niet gemakkelijk af van zijn voedingsgewoonte. Waarschijnlijk zullen de nieuwe producten nog het best ingang vinden. Bevroren vis en gefileerde, keurig verpakte vis kan aantrekkelijk worden. Vooral als de huisvrouw begrijpt, hoe ze met weinig moeite Voor zover de rechtstoestand ten tijde van de indiening van het oorspronkelijke wetsontwerp aanleiding tot wantoestanden kon geven, is door de uitspraak van de Centrale Raad van Beroep hiervoor een remedie gegeven. De Centrale Raad van Beroep heeft artikel 4, lid 1, sub g, van de Werkloosheidswet een ruime strekking gegeven en zich bevoegd geacht, in elk geval afzonderlijk te onderzoeken, of voor de werknemer, die aanspraak maakt op uitkering op grond van de Werkloosheidswet, de werkzaamheden in loondienst slechts als bijkomstig moeten worden beschouwd. In een geva) van een huisvrouw, die als veenarbeidster werkzaam was, werd de arbeid als bijkomstig beschouwd. heden, die door de persoon in kwestie worden verricht, bijkomstig zijn, maar dat de werkzaamheden voor de betreffende persoon, met inachtneming van alle omstandigheden, bijkomstig zijn. Onder deze omstandigheden komen ook in aanmerking de inkomsten van de betreffende persoon, niet uit arbeid voortkomende, en de inkomsten van de kostwinner. Was dus in het door de Centrale Raad van Beroep besliste geval de werkneemster geen huisvrouw, maar inwonend en bij voorbeeld een scholier, die in de vacantie werkte, dan had de Centrale Raad van Beroep op grond van artikel 4, lid 1, sub g, tot dezelfde conclusie moeten komen. Trouwens, in de praktijk werd nog nimmer in een dergelijk geval uitkering gevraagd. Zou echter het verweer van de verzekerde geweest zijn, dat de dochter de huishouding deed, dan zou, voor zover ons bekend, de Centrale Raad van Beroep, rekening houdende met de inkomsten van de man, indien zou blijken, dat de inkomsten van de vrouw in verhouding tot de jaarinkomsten van de man slechts bijkomstig zijn, ook geen uitkering hebben verleend. In het geval, dat in de Nota van Wijziging, sub e, wordt Mijnheer de Voorzitter! Wat is het geval? In artikel 4, lid 1, onder g, van de-Werkloosheidswet komt de bepaling voor, dat niet als werknemer in de zin dier wet worden beschouwd zij, die in loondienst werkzaamheden verrichten, die voor hen van bijkomstige aard zijn. Men kan hierbij denken aan iemand, die een paar uur in de week een school schoonmaakt naast zijn gewone arbeid, of aan iemand, die 's avonds in de bioscoop nu en dan kaartjes verkoopt. Er zijn tal van vormen denkbaar, waarin duidelijk blijkt, dat die arbeid van bijkomstige aard is. Nu is het echter de vraag, of wij die bepaling voldoende ruim kunnen hanteren om de misbruiken bij seizoenarbeid tegen te gaan. Er zijn allerlei gevallen, waarbij huisvrouwen in seizoenarbeid werken. Nu heeft de Centrale Raad van Beroep zich op het — toch ook wel enigszins twijfelachtige — standpunt gesteld, dat dan het hoofdberoep huisvrouw was, zodat hier werkzaamheden van bijkomstige aard werden verricht, die niet voor een uitkering in aanmerking kwamen. Ik juich natuurlijk toe, Mijnheer de Voorzitter, dat de Centrale Raad van Beroep op deze wijze ook van zijn kant tracht mede te werken aan een goede uitvoering van de wet, maar dan moet men zich er wel rekenschap van geven, dat dit voor de Centrale Raad van Beroep slechts ten dele mogelijk is. Immers, in tal van gevallen is er geen hoofdberoep. Hoe vaak komt het niet voor, dat in een gezin een dochter gedurende een aantal maanden seizoenarbeid verricht, terwijl zij overigens geen hoofdberoep heeft. Onder die omstandigheden zou die dochter na de seizoenarbeid 21 wekeij uitkering kunnen trekken, hetgeen natuurlijk nooit de bedoeling is geweest. Bovendien wil ik er op wijzen, dat de geschiedenis van artikel 4, lid 1, onder g, van de Werkloosheidswet duidelijk aantoont, dat het werd geschreven voor een nevenbetrekking en niet voor seizoenarbeid. Men moet een onderscheid maken tussen die bijkomstige werkzaamheden aan de ene kant en de seizoenarbeid aan de andere kant. Er is een Mijnheer de Voorzitter! De Troonrede wijdt ook een passage aan de toekomstige methode van loonvorming. Daarover zal, zoals wij in de Troonrede lezen, de Sociaal-Economische Raad advies uitbrengen, wat, naar ik meen, nu is geschied. Voorts wordt medegedeeld, dat op verzoek van de Stichting van den Arbeid met haar besprekingen zijn gevoerd over de vraag, of en, zo ja, welke wijzigingen in de arbeidsvoorwaarden in de naaste toekomst wenselijk en mogelijk zijn. Ook hierover is het advies van de Sociaal-Economische Raad ingewonnen. Ik veronderstel, dat een en ander zal moeten worden gezien in het licht van de waarschuwende woorden, die de Regering heeft laten horen en waarover ik zoeven sprak. Toch is de Regering, als ik het goed begrijp, met haar ingrijpen in de secundaire arbeidsvoorwaarden, de vakantieregeling, de toeslagen, enz., vooruitgelopen op de resultaten van het onderzoek, dat zij in de Troonrede heeft aangekondigd. Duidelijk is mij een en ander niet. De christelijk-historische fractie wil gaarne medewerken aan verbetering van de sociale omstandigheden voor allen en aan het delen van allen in de welvaart, die in sommige bedrijven en bedrijfstakken bestaat. De gedachte aan de mogelijkheid van winstdeling, die de geachte afgevaardigde de heer Romme gistermiddag naar voren heeft gebracht, acht ik zeker ernstige overweging waard. Gaarne zouden wij echter zien, dat er een zodanige wijziging in de huidige loonpolitiek werd gebracht, dat de verantwoordelijkheid voor de loonvorming meer kwam te liggen bij de organisaties van werkgevers en werknemers in de betreffende bedrijfstakken. Ik druk mij voorzichtig uit door te zeggen: meer komt te liggen bij de organisaties van werkgevers en werknemers, omdat, voor zover ik daarover vermag te oordelen, ieder in Nederland, de meest eenvoudige huisvrouw inbegrepen, nu wel weet, dat loonsverhoging tevens betekent prijsverhoging en dat daarmede niemand gebaat is, maar wel de exportmogelijkheden worden verminderd. Mijnheer de Voorzitter! Ik wil niet met de Minister twisten over de vraag, of een stijging van de kosten van levensonderhoud heeft plaatsgehad, althans niet aan de hand van cijfers en statistieken. Dit zal ongetwijfeld bij het toekomstige debat over de begroting van Sociale Zaken, waarbij het loonbeleid aan de orde komt, worden gedaan. Dan zal de stelling van de Minister, dat er van een stijging geen sprake is, naar mijn mening niet kunnen worden gehandhaafd. Ik zal hier, zoals gezegd, op het ogenblik niet over twisten, maar wel zou ik de vrijheid willen nemen om te zeggen, dat, als de Minister een doodgewone Nederlandse huisvrouw zou vragen, of het leven duurder is geworden, zij deze vraag ongetwijfeld met „ja"" zou beantwoorden. Mijnheer de Voorzitter! Dit was hetgeen ik op de details van de argumenten van de heer Oud had aan te merken. Ik zou er nog een alge.nene opmerking aan willen toevoegen. Het komt mij voor, dat de heer Oud te veel het verstelwerk in diskrediet heeft gebracht. Verstelwerk acht ik een buitengewoon nuttig werk. Het is goed werk. Legenen, die zich daarmede dagelijks Dezighouaen, verdienen grote dankbaarheid en lof. Het is uiterst vervelend werk, maar ook uitermate nuttig werk. Zo is het ook hier.. Wij heeoen vandaag de dag geen grote, monumer.tale dingen te doen, maar er is wel een aantal incidentele punten, die, door de een minder, door de ander meer, van belang kunnen worden geacht. Ten dele zijn die punten van principiële aard, ten dele van technische aard en er is geen enkel bezwaar tegen die punten nu te behandelen. Ik begrijp best, dat de meesten er niet enthousiast over zijn. De meeste huisvrouwen zijn ook niet enthousiast over kousen stoppen, maar dat doet niet ter zake. Het zijn eenvoudig dingen, die nu eenmaal mjeten gebeuren. Ik meen wel — en hiermede kom ik aan een punt, ten aanzien waarvan ik het met de heer Oud eens ben —, dat wij, wanneer wij deze dingen doen, niet voortdurend de methode moeten volgen van het uitsmeren van al die Grondwetsherzieningen over een hele tijd en nu eens dit plukje eruit halen en dan weer dat. Het is het beste, ze zoveel mogelijk als één complex te zien en ze ook als complex te behandelen. Ik geloof niet, dat er enthousiasme bij te pas komt, maar ik meen wel, dat het verstandig is, dat wij dit werk doen. Wij moeten aan die Grondwet niet ieder ogenblik tornen, maar haar zoveel mogelijk met rust laten. En als er operaties moeten plaatsheooen, laten wij die operaties dan zoveel mogelijk doen samenvallen. Ik pleit er dus niet voor om dingen, die moeten gebeuren, achterwege te laten. Ik pleit er wel voor, de zaak aan te pakken en af te maken en niet door ons gedrag, hetzij dcor onze procedure in de Kamer, hetzij door verschillende wijzigingen van ce Grondwet prakt:sch na iedere parlementaire periode aan de orde te brengen, de indruk wekken, dat de Grondwet aan de lopende band moet worden opgekalefaterd. Bruins Slot e. si. Het zou dan dus zijn ter verhoging van de algemene weivaart, maar wat hebben wij nu gezien? Een geweldige verhoging van de kolenprijzen. En als u even wilt weten, hoe het staat met de kwaliteit, vraagt u dan aan de mensen, die in de laatste tijd de huisbrand hebben moeten gebruiken, of die kwaliteit niet geweldig is achteruitgegaan. Alles is veel duurder, het heeft ons miljoenen in de industrie gekost en de mijnen hebben winsten gemaakt, die zij moesten verschuilen in hun balansen en exploitatierekeningen. Het was bar, maar de consumenten — de industrie en de huisvrouwen — hebben het gelag moeten betalen. Dat is onze ervaring met de beroemde Kolen- en Staalgemeenschap. Nu zegt men: Wij moeten nog één stapje doen. Ik heb reeds gezegd, dat dit geen integratie is, maar in wezen desintegratie is. Waarom die Staatsbemoeiing, die Statenbemoeiing met dit probleem? Er is niets in de wereld, dat goed en prachtig is tot stand gekomen, of het is tot stand gekomen door het particulier initiatief. Dat is de grootheid en de trots van Europa. Ik zou weleens willen weten, wat de Staten en de Staatsorganen op dit gebied hebben gepresteerd. Zij doen wat, als zij een keer het kunstje hebben verstaan het ook te doen, zoals het kolen delven. Dan kan men een Staatsorganisatie scheppen. Men kan wel imiteren. Dat is op velerlei gebied gebeurd, maar de inventie, en alles wat daaraan vastzit, is gebonden aan het brein, de energie en de kracht om iets tot stand te brengen, die in particuliere mensen leven. Ik wil dit met nadruk voorop stellen. De gezinsverzorging bij ziekte van de huisvrouw komt tot stand door samenwerking van particulier initiatief en de G.G.D. De kraamverzorging is in handen van het particulier initiatief; de ziekenverzorging in de wijk is in handen van kruisverenigingen en diaconieën. Mijnheer de Voorzitter! Ik wil nog even stilstaan bij het geen op blz. 9 en 10 van de Memorie van Antwoord is gezegd over de wenselijkheid om bekwame huisvrouwen te vormen. Ik zal hierover kort zijn; anders zou men misschien zeggen, dat ik een van mijn stokpaardjes berijd, omdat ik hier bijna ieder jaar over spreek. Ik heb er steeds op gewezen, dat het beroep van huisvrouw ontzaglijk belangrijk is. Het is verreweg het grootste en meest belangrijke beroep in de wereld. Het huishouden is het grootste bedrijf, dat wij kennen. Wij moeten vaststellen, dat wij ontzaglijk veel moeite doen om de mannen en ook de vrouwen op te leiden voor een bedrijf of beroep —■ wij moeten maar even denken aan alle ambachtsscholen en landbouwscholen en de andere vakscholen, die er zijn, en aan de grote massa van universiteiten en hogescholen, die alle ten dienste staan van de opleiding van de mannen en vrouwen in het beroep —, maar het allerbelangrijkste beroep, dat er is en waarin ten slotte al het geld, dat in andere beroepen wordt verdiend, moet worden besteed, is het beroep van de huis vrouw, dat altijd op dit terrein als stiefdochter is behandeld. Alleen in Wageningcn kennen wij een hoogleraar voor het huis houden. Ik geloof, dat dit zo snel mogelijk moet veranderen, want in een betere besteding van het huishoudgeld ligt onge twijfeld een even grote, zo niet grotere mogelijkheid tot ver meerdering van de volkswelvaart dan er ligt op het terrein van het meer verdienen. Bovendien: wanneer wij op deze wijze de volkswelvaart steunen, bereiken wij een vergroting van de bestedingsmogeiijkheid zonder devaluatie, want dan kan men met hetzelfde geld meer doen. Ik blijf er daarom bij, dat hier niet alleen een grote taak ligt voor de Overheid, maar ook voor alle maatschappelijke organisaties en met name voor de vakbonden. Het is misschien minder spectaculair dan de activi teiten op het gebied der loonvorming. Toch is er op dit ter rein nog veel werk te verzetten. Ik weet, dat er op dit gebied reeds veel gebeurt, maar er is nog zoveel meer werk te ver zetten, dat buitengewoon nuttig is. De geachte afgevaardigde de heer Louwes heeft opnieuw aandacht gewijd aan de opleiding tot huisvrouw. Ik veronderstel, dat de geachte afgevaardigde niet van mij verwacht, dat ik deze opleiding tot huisvrouw ook in de Rijkswerkplaatsen zal op:nstellen. Dit zo zijnde, zou ik de geachte afgevaardigde dus moeten verwijzen naar mijn ambtgenoot van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen, onder wie het huishoudonderwijs ressorteert. Wel mag ik eraan toevoegen, dat de Voedingsraad, waarmede mijn Departement wel te maken heeft, aan de opleiding tot huisvrouw veel doet door een uitvoerige voorlichting op het gebied van de voeding. Er is een tweede belangrijke steun, nl. een brief van de Nederlandse Huishoudraad, vertegenwoordigend, als ik het wel heb, 500 000 huisvrouwen. In die Nederlandse Huishoudraad zijn vrijwel alle verenigingen van huisvrouwen vertegenwoor digd, ook de christelijke organisaties van huisvrouwen, en de geachte afgevaardigde de heer Tilanus moet daar, dunkt mij, toch wel gevoel voor hebben. Ook de katholieke huisvrouwen zijn erin verenigd en zij hebben ons verzocht „De huisvrouw, consumente bij uitnemendheid, is zeer nauw betrokken bij de voorziening van de consument met melk en melkproducten en o.i. ware het gewenst, dat bij de instelling van het Productschap voor Zuivel inderdaad artikel 5 van kracht zou worden. Wat het uitgebrachte rapport over enige aspecten van sociale wijkopbouw betreft, moet ik zeggen, dat ik dit rapport met veel belangstelling heb gelezen; ik wil niet ontkennen, dat door een samenwerking met al diegenen, die zich bezighouden met het maken van wijken, belangrijk werk gedaan zou kunnen worden. Al meen ik, dat men hierin nog zeker een zeer belangrijke medewerker heeft vergeten, nl. de huisvrouw, die in vele gevallen het meeste met de wijk te maken heeft. Wat nu het rapport zelf betreft, na het zorgvuldig gelezen te hebben, kon ik mij toch niet aan de indruk onttrekken, dat wij toch wel zeer bezig zijn de mens in een keurslijf te pakken; waarom maken wij ons zoveel zorgen over de bewoners van de wijken? Het lijkt of wij hen allen moeten opvoeden. Wanneer de Minister de vele aspecten, die in het rapport genoemd worden, zoals de wijken, de bouw van speeltuinen, de aanleg van sportvelden, de bouw van clublokalen, enz., wil stimuleren, dan kunnen wij daartegen geen enkel bezwaar hebben. Maar wij vragen ons wel af: Is dit alles geen verre toekomstmuziek, want op het ogenblik kunnen wij zeker niet zeggen, dat in nieuwe wijken genoemde speeltuinen, enz. verwezenlijkt worden. Eén van de argumenten, die steeds weer tegen dit systeem worden aangevoerd, is, dat de algemene loonronden aan dit systeem inherent zijn. Volgens een wijd verbreide opvatting kunnen die algemene loonronden nimmer tot verbetering van de positie van de werknemers leiden, omdat op die algemene loonronden automatisch evenredige prijsverhogingen moeten volgen. Nog bij de laatste algemene beschouwingen heeft de geachte afgevaardigde de heer Tilanus verklaard, dat ieder in Nederland, de meest eenvoudige huisvrouw inbegrepen, nu wel weet, dat loonsverhoging tevens prijsverhoging betekent en dat daarmede niemand gebaat is. Op dat iedereen moeten dan toch enkele uitzonderingen worden gemaakt en als ik mij dan tot die uitzonderingen wil rekenen, bevind ik mij niet alleen in het goede gezelschap van de bewindsman, wiens begroting thans aan de orde is en die aan de hand van de cijfers heeft aangetoond, dat de stelling van de heer Tilanus niet juist is (ik verwijs de heer Tilanus naar de cijfers op blz. 7, linkerkolom, van de Memorie van Antwoord), maar ook in dat van de bewindsman van Economische Zaken en de geachte afgevaardigde de heer Hazenbosch, die verleden week in deze Kamer hebben betoogd, dat na de welvaartsronden van oktober 1954 de prijzen niet gestegen zijn. Ik zou de Minister ook nog willen herinneren aan de verhoging van de melkprijs in het voorjaar van dit jaar. Er heerste destijds zeer grote ongerustheid onder de huisvrouwen. Ook de Minister weet, dat het melkverbruik toen sterk is gedaald. Vorige week konden wij lezen, dat het gebruik van flessenmelk iets was gestegen, maar dat het gebruik van losse melk — de goedkopere melk dus — sterk was gedaald. Dat betekent, dat er bij de arbeidersklasse minder melk wordt gedronken ten gevolge van de verhoging van de prijs. Dat betekent ook, dat juist daarom het gebruik van schoolmelk sterk moet worden gestimuleerd, omdat het hierbij gaat om de gezondheidstoestand van de jeugd. De kwestie van de aardappelmoeheid is een moeilijke zaak. De geachte afgevaardigde vraagt algehele vrijstelling voor de volkstuintjes of, indien dit niet mogelijk is, voor een groter deel. De volkstuintjes vormen een ernstig gevaar voor het ontstaan van aardappelmoeheid. In overeenstemming met de georganiseerde landbouw — hierover bestaat volledige overeenstemming — hadden wij ten aanzien van de volkstuintjes dezelfde maatregelen getroffen als ten aanzien van de grotere percelen. % Het stempelen van eieren heeft de aandacht getrokken van dit college. De geachte afgevaardigde de heer Kikkert heeft hierover naar mijn mening zeer behartigenswaardige woorden gesproken. Ik kan het op dit punt niet eens zijn met de geachte afgevaardigde de heer Van Dis en ik plaats mij achter de opmerking van de heer Kikkert, als deze zegt, dat het stempelen het ei niet onvers maakt. Dit is duidelijk: het kost geen tijd en het is alleen een aanwijzing voor de huisvrouw. Men noemt die betalingsbalans weleens het huishoudboekje van de Staat. Dat klinkt niet onaardig, maar er is toch nog wel enig verschil tussen het huishoudboekje van de huisvrouw en dat van de Staat. Als het eerste niet klopt, kan de huisvrouw met een vriendelijk gezicht haar echtvriend aanklampen om hulp, die deze, als hij het even kan doen. in de regel niet weigert. Ik wil vervolgens gaarne iets zeggen over de bestedingsbeperking. Ik zou de vraag willen stellen: waarom spreekt men steeds over de mogelijkheid van bestedingsbeperking en niet over de mogelijkheid van bestedingsverbetering? Men heeft het over allerlei maatregelen, die genomen moeten worden in de sfeer van het loonbeleid, van de belastingen, van het landbouwbeleid, maar men vergeet volkomen dat allergrootste bedrijf, dat in Nederland wordt uitgeoefend, nl. het bedrijf van de huisvrouw. Het is de huisvrouw, die door de wijze, waarop zij het inkomen besteedt, zeer grote invloed heeft op het welzijn van het gezin. Dit bedrijf is als ieder bedrijf gegrondvest op aanleg, op ervaring, maar ook op opleiding. Het is mijn bezwaar, dat het laatste, de opleiding van de huisvrouw, de verbreiding van de kennis ten aanzien van de vraag, hoe een goed huisvrouw te zijn en hoe het gezinsinkomen doelmatig te besteden, steeds uit de gedachtensfeer verdwijnt, wanneer in een ernstige tijd gesproken moet worden over de vraag, hoe wij die tijd moeten doorkomen. Wanneer men erin slaagt de besteding van het gemiddelde inkomen van het Nederlandse gezin enige procenten te verbeteren — en die mogelijkheden zijn zeker aan wezig —, dan bereikt men daardoor veel meer dan door loonsverhogingen. Uit een verbeterde besteding vloeit geen inflatoire druk voort, maar juist het tegenovergestelde, terwijl men bovendien de morele voordelen niet moet onderschatten. Het heeft op mij diepe indruk gemaakt, toen ik eens een meisje, die er haar werk van maakte cursussen in de huishouding te geven aan landarbeidersvrouwen in een Gronings dorp, hoorde verhalen van haar ervaringen. In hetzelfde dorp gaf zij tien jaar lang deze cursussen en zij vertelde mij, dat in die tien jaar de stand van huisvrouwen — het waren meest landarbeidersvrouwen — op een geheel ander niveau was gekomen en dat het van een geslagen groepje was geworden tot een groepje met een zeker fier zelfbewustzijn. Zij hadden door het onderwijs geleerd, ervaren, dat het huishouden belangrijk is, dat er mogelijkheden in zaten, er was een andere geest in hen gevaren, een gevoel van beroepsfierheid. Ik heb gesproken over bestedingsbeperking. De geachte afgevaardigde de heer Louwes heeft gezegd: een bestedingsverbetcring is nodig. Natuurlijk; daaraan wordt ook gewerkt. Er gebeurt veel op het gebied van de voorlichting van huisvrouwen. Aan de Landbouwhogeschool in Wageningen is een professoraat ingesteld in de huishoudkunde om te bevorderen, dat een diepgaande voorlichting wordt gegeven. Zoals de geachte afgevaardigde de heer Louwes zegt, dat, wanneer in de landbouw aan efficiency wordt gedaan, men dan nog niet ineens opvangt, wat nu voor de boeren moet gebeuren, zo zeg ik echter, dat, als men voor de voorlichting van de huisvrouwen wat kan doen, men daarmee nog niet de moeilijkheden,waarvoor wij staan. nl. dat wij in korte tijd gezamenlijk 700 miljoen moeten beperken, oplost. De heer Louwes heeft ten slotte nog een probleem aangesneden. dat mij uit het hart is gegrepen. Hij zeide: Wij moeten onze huisvrouwen opvoeden, omdat een betere besteding van het inkomen eigenlijk betekent een relatieve verhoging van het inkomen. Hij heeft in dit verband een beroep gedaan op de vakverenigingen. Ik mag de heer Louwes — ik weet niet, of hij dit weet — erop wijzen, dat er sedert ongeveer 1 jaar een nauwe samenwerking is tussen de drie vakcentrales, de Nederlandse Huishoudraad, de Nederlandse Consumenten-Bond en de verbruikscoöperaties, die een Contactcommissie hebben gevormd en gezamenlijk trachten in de richting van opvoeding van de consumenten en behartiging van de belangen van de consument zo goed mogelijk werk te doen. De Wiardi Beckmanstichting heeft voor een beter verzorgde huisvesting. De mensen zijn gevoelig voor een betere woning en voor het comfort, dat deze mecbrengt. Dit blijkt ook uil de grote zorg, die dooi' de meeste huisvrouwen aan het rein houden van hun armzalige woning wordt besteed. De Minister zou dan ook een weldaad aan de bevolking bewijzen, wanneer hij weet te bewerken, dat op het Tienjarenplan een groter bedrag voor de verbetering van de huisvesting wordt uitgetrokken. een fiasco, maar iedere huisvrouw, die wc op straat tegenkomen, kan ons nu reeds vertellen, hoeveel dit koloniale avontuur ons nu weer gekost heeft. uitnodigen, deze eens in vergaderingen van bcdrijfsarbeiders of van huisvrouwen, die van een normaal arbeidersinkomen moeten rondkomen, te gaan verdedigen. Mijnheer de Voorzitter! Ik wil ook nog even vermelden, hoewel ik dit eigenlijk had willen overslaan, dat de Regering de suggesties van de hand wijst, dat deze bewindslieden het ontwerp van hun ambtsvoorgangers te snel zouden hebben overgenomen en dat er als het ware een soort „ruil"" zou zijn tot stand gebracht tussen de bevoegdheden van de procureurgeneraal, fungerend directeur van politie, volgens artikel 5, lid 2, en de bevoegdheden van de burgemeester. Het verwondert mij niet, dat de Regering deze suggesties van de hand heeft gewezen. Dit doet mij denken aan de goede, degelijke Hollandse huisvrouw, die aan de banketbakker vraagt, of zijn taartjes wel vers zijn. Voor zover statistisch kan worden nagegaan is het antwoord op die vraag altijd, dat de taartjes vers zijn. Nooit wordt gezegd, dat ze van eerverleden week zijn. Zo is het ook hier. Als wij dergelijke opmerkingen in het Voorlopig Verslag maken, weten wij al bij voorbaat wat de Regering erop zal antwoorden. Het happy end is ook belangrijk. De psychopathe voelde zich behaaglijk onder de betoonde belangstelling van diverse maatschappelijk werksters en districtsverpleegsters en dank zij het dagelijks contact met de wijkverpleegster mocht deze er in slagen, de onevenwichtige geestesgesteldheid van de huisvrouw enigermate te stabiliseren."". Gelukkig hebben niet alle vrouwen aan deze lokstem gehoor gegeven en degenen, die het wel gedaan hebben, zullen zich inmiddels wel bekocht voelen. Want, wie zal meer te lijden hebben onder de last der voortdurende prijsstijgingen dan de Nederlandse huisvrouw? In 1951 heeft de Minister door voedseldeskundigen een lijst doen samenstellen, waarin werd aangegeven, dat in een gezin met twee schoolgaande kinderen 14 liter melk gebruikt moest worden. Daarin werd ook een hoeveelheid vlees en eieren vermeld, groter dan in het doorsnee arbeidersgezin wordt verbruikt. Wat de melk betreft, kan ik als huisvrouw verklaren, dat in doorsnee in de arbeidersgezinnen, die 14 liter melk verbruikt worden door vijf personen. Wanneer de melkprijs verhoogd wordt, zal het verbruik in de arbeidersgezinnen nog lager worden. Men moet bepaalde gedachten altijd vaak uitspreken voor zij gehoor vinden. Ik herhaal daarom wederom, dat ik het jammer blijf vinden, dat wij wel spreken over bestedingsbeperking, maar dat zo weinig aandacht wordt besteed aan bestedingsverbetering. Ik geloof, dat een grotere kans op een hogere welvaart van en ook op een betere geest in de gezinnen ligt in een doeltreffende voorlichting van de huisvrouwen om haar te brengen tot een betere besteding van haar geld. Deze kant van ons gehele economisch-sociale denken wordt veel te veel vergeten. Het is echter nodig, dat wij daaraan alle aandacht besteden. De kern van de zaak, waarom het gaat, is, dat de Minister, verdedigende het regeringsstandpunt, toch voor de grond als zodanig maar een zeer bepaalde rente in aanmerking wil brengen. Ik heb goed begrepen, dat de Minister de volledige lasten, die op de grond rusten tot instandhouding van de grond, wil vergoeden, maar als kapitaalswaarde kent hij die grond toch maar een zeer beperkte betekenis toe. De Minister is niet blind voor het feit, dat, als men deze grond zijn kapitaalswaarde zou ontnemen, het gehele landbouwkrediet zou ineenstorten. Hij wil daarom ook een zekere waarde in stand houden. Of die grondrente in de gedachtengang van de Regering als een aalmoes, als een soort diaconale bedeling of uit genade wordt gegeven, laat ik in het midden, maar een zeer aantrekkelijke gedachte is het niet. Men kan dit probleem op twee manieren benaderen. In de eerste plaats kan men vragen: Is die grond — en dan denk ik even aan grond als zodanig — in onze Nederlandse samenleving nu van minder betekenis dan vroeger? Op deze vraag antwoord ik zonder enig voorbehoud: neen. Ik meen, dat die grond nog altijd een onmisbare voorwaarde is voor ons volksbestaan en dat het ook zeer gemakkelijk kan gebeuren, dat wij in veel sterkere mate dan wij ons dat bewust zijn, van die grond afhankelijk zijn. Nu denk ik niet in de eerste plaats aan een toestand van oorlog, alhoewel u, Mijnheer de Voorzitter, en ik in ons leven reeds tweemaal hebben meegemaakt, dat ons land door de honger is geteisterd en wij deze omstandigheid niet moeten uitschakelen. Ik denk toch aan de op die grond opgebouwde export van onze landbouwprodukten. Ik denk er ook aan, dat wij, wanneer weer eens een tijd van industriële crisis zou optreden, waarin ons nog meer dan nu het geval is, de betaalmiddelen voor import zouden ontbreken, zouden kunnen zijn aangewezen op een veel intensiever gebruik van die grond dan wij ons thans kunnen voorstellen. Wij moeten waken voor de waan van de dag. Wij leven in een begeestering, om niet te zeggen begoocheling van de grote en nog toenemende tewerkstelling in de industrie. Dat kan best doorgaan, maar de weivaart kan ook gaan tanen en de buitenlandse betaalmiddelen kunnen nog schaarser worden dan nu. Dan zal ons volk voor zijn naakte bestaan zijn aangewezen op de produkten van zijn grond, omdat die ons in zekere zin, wanneer wij weer met werkloosheid krijgen te maken, weinig of niets kosten. Dat kan immers allemaal in guldens worden berekend en er is weinig import voor nodig. Die kant moeten wij niet uit het oog verliezen. Wij moeten ons losmaken van de begoocheling, dat de weivaart zal voortduren. Wij zijn elf miljoen mensen op een kleine hoek grond en het is economisch volkomen onmogelijk, dat in een dergelijk land de grond als zodanig als produktiefactor goedkoop zou zijn. Wat wij trachten te doen of de Regering tracht te doen, is om van een auto — of die nu zes, acht of meer dan evenredige loonsverhoging, hoewel de huurfactor in het loon na de bevrijding was ondergewaardeerd. Deze compensatic komt ten laste van het Nederlandse bedrijfsleven. Naar ik meen mag deze compensatie theoretisch niet doorberekend worden. In de praktijk is het echter onafwendbaar. De cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek bewijzen het en nog meer bewijzen dit de klaagliederen van onze Nederlandse huisvrouwen. Nu heeft de onderwaardering van de huurfactor de De geachte afgevaardigde de heer Reijers heeft de opmerking gemaakt, dat, als de lonen zijn afgestemd op de huren van de oude woningen, hij niet kan begrijpen, hoe het mogelijk is, dat er toch arbeidersgezinnen zijn, die de nieuw gebouwde woningen betrekken. Ik kan dit raadsel voor de geachte afgevaardigde wel oplossen. Deze gezinnen kunnen dit doen door op andere, eveneens zeer noodzakelijke uitgaven te bezuinigen. Soms worden zij daartoe ook in staat gesteld als gevolg van de omstandigheid, dat één of meer kinderen uit het gezin reeds werken en een loon verdienen of — en dat is een minder gunstige omstandigheid — doordat de huisvrouw buitenshuis werk zoekt. Ik ben het eens met de Minister, dat overdracht van het werk in de gezinsoorden aan particuliere instellingen op het ogenblik onjuist zou zijn, maar ik meen toch, dat ook het particulier initiatief zeer zeker op dit terrein kan helpen. Ook hierop is door ons in het verleden gewezen. Ik denk in dit verband aan huisvrouwen, die bereid zijn met de vrouwen in de gezinsoorden in overleg te treden, ten einde hen te helpen. De geachte afgevaardigde heeft nog gesproken over de z.i. te lage normen voor het meubelvoorschot. Ik heb hierover in het overleg met het C.C.K.P. ook gesproken. Voor zover mijn huisvrouwelijke capaciteit nog reikt, meen ik te mogen zeggen, dat moet worden nagegaan, of er mogelijkheden zijn voor een verandering. Op 21 januari 1957 maakte het I.V.Z. door middel van circulaires aan de boterfabrikanten en aan de groothandelaren in boter bekend, dat de gelegenheid werd gegeven biedingen te doen op 1500 ton opgeslagen koelhuisboter, in die zin, dat geen toewijzing zou plaatsvinden bij biedingen beneden de prijs van f 2,30 per kg. Aan deze verkoop werd in de dagbladen grote ruchtbaarheid gegeven. Een consumentenprijs van plm. 70 cent per pakje van een half pond werd in het vooruitzicht gesteld, hetgeen begrijpelijkerwijze direct een sterke prijsdaling op de binnenlandse markt veroorzaakte. Deze gang van zaken vind ik op zich zelf niet verontrustend, omdat ik het toejuich, dat de huisvrouwen op deze wijze in staat werden gesteld voor een redelijke prijs boter te kopen. Het is verheugend vast te stellen, dat het boterverbruik terstond aanzienlijk toenam. Hieruit kan duidelijk worden afgeleid, dat de consument aan het natuurprodukt nog steeds de voorkeur geeft. Maar, Mijnheer de Voorzitter, wat volgde daarna? De Nederlandse huisvrouw vond in de afgelopen week in haar brievenbus een reclamebiljet met de verbazingwekkend gulle aanhef: Hoeveel gratis pakjes Blue Band neemt u? Zes weken lang liefst duurt deze aanbieding. Na iedere 8 pakjes Bleu Band 1 pakje gratis. Mijnheer de Voorzitter! Zeer zeker zal het een winst zijn, die meetelt, maar niet voor de portemonnaie van de huisvrouw en haar gezin, die margarine moeten eten, maar wel voor de brandkast van de margarinefabrikanten. Nu is één ding jammer voor de heren fabrikanten, de winst in smaak en geur zal hun neus voorbijgaan, omdat zij van de prachtige gelegenheid om nu eens en voor altijd met Blue Band kennis te maken en eens en voor altijd te constateren, dat Blue Band smakelijker is, Mijnheer de Voorzitter! De heren margarinefabrikanten zullen gedacht hebben: dat is nu eens reclame, die er zijn mag, daar zullen de huisvrouwen toch blij mee zijn. Daardoor vergeten ze misschien de prijsverhoging van enkele weken geleden, en het allerbelangrijkste: het zal onze omzet vergroten. Het laatste is waar, maar de huisvrouwen vragen zich verbaasd af: hoe zit dat nu? Vanaf 7 februari moeten we 2 cent voor een pakje meer betalen, dit betekent voor een gezin met 2 schoolgaande kinderen minstens 16 cent per week. Dit wordt nu reeds 5 weken lang betaald, dus voor genoemd gezin een kostenverhoging van 80 cent, voordat de gratisuitreiking van margarine een aanvang nam. Om deze redenen noem ik deze reclamecampagne schandalig en brutaal, schandalig, omdat de heren margarinefabrikanten eerst zorgden, dat het geld voor de gratis pakjes bij hen binnenkwam en hiervoor zelfs de hulp inriepen van de Minister van Economische Zaken; brutaal, Mijnheer de Voorzitter, omdat men er niet voor terugschrikt op zulk een openlijke manier de huisvrouwen een rad voor ogen te draaien. Dit bewijst wel de reclamecampagne met de gratis Blue Band. De huisvrouwen voelen zich dan ook beetgenomen, maar ze hebben het door en dan doorziet men de truc! MisLips-Odinot e. a. Men kan wel stellen, dat dit tot gevolg heeft een algemene stijging van de gehele uit te betalen loonsom in Nederland met pl.m. 2 pet., maar ik zou wel willen weten, hoe de situatie is ten opzichte van bepaalde ondernemingen. Er zullen ongetwijfeld grote ondernemingen zijn, die hiervan geen moeilijkrieden ondervinden. Anderzijds ateliers b.v., die met jeugdige arbeidskrachten werken, hebben met deze verhoging weinig of niets te maken. Enerzijds zijn er ondernemingen, waar de totale loonsom slechts 10 pet. van de totale kosten van het produkt uitmaakt, anderzijds zijn er ondernemingen — ik denk aan het schildersbedrijf —, waar de post arbeidsloon 60 a 70 pet. van de kostprijs uitmaakt. Bij de laatste soort bedrijven zal een verhoging van de lonen dus zwaar drukken. De vraag is dus zeer reëel, ondanks de mededeling, dat de 2 pet. verhoging niet zal worden doorberekend, of de werkgevers zich stuk voor stuk wel hebben gerealiseerd, dat zij met een verhoging van 2 pet. van de totale loonsom te maken krijgen. Wanneer wij zien, dat de kosten bij verschillende bedrijven met 4 a 5 pet. worden verhoogd, dan houd ik mijn hart vast als ik denk aan de gevolgen voor de prijzen. Men denke in dit verband in het bijzonder aan de kleinere ondernemers, waarmede de huismoeders het meest te maken hebben. Als een bepaalde tanker in prijs wordt verhoogd, merkt de huisvrouw dat niet, maar wanneer de kleinere ondernemers, van wie de huisvrouwen dagelijks de levensmiddelen betrekken, hun produkten 1 of 2 centen verhogen, zal dit tot grote moeilijkheden aanleiding geven. Men dient ook te bedenken, dat deze huurverhoging ook de kleine ondernemers uit anderen hoofde treft, immers, de huren van de bedrijfspanden mogen ook met 25 pet. worden verhoogd. Daarbij afgaande op wat in het verleden is geschied, kunnen wij stellen, dat als regel ook de bedrijfspanden in huur zijn verhoogd. Thans gaat het om een verhoging van 25 pet., die de huurders van de bedrijfspanden moeten opbrengen. Daarenboven moeten zij voor hun personeel een compensatie opbrengen; verder moeten zij de A.O.W.-premie betalen. Al deze verhogingen zullen resulteren in een stormloop op het Departement van Economische Zaken, ten einde goedkeuring tot prijsverhoging te verkrijgen. In zeer vele gevallen zal de Minister gehouden zijn deze goedkeuringen te verlenen. Dit alles zal meebrengen, dat het prijsstabilisatiebeleid, dat, zoals ik reeds deed uitkomen, tot nu toe niet zonder succes is gevoerd, in zeer ernstig gevaar komt. Al deze dingen leiden ertoe, dat wij zeer sympathiek staan tegenover het amendement, dat het grootste deel van de C.H.U.-fractie aan de Kamer heeft voorgelegd, nl. een amendement om te komen tot een huurverhoging van 124 pet. Ik ben mij er daarbij volkomen van bewust, dat als wij praten over de wetsvoorstellen, zoals die thans voor ons liggen, wij te maken hebben met iets, dat een synthese bedoeld te zijn van de verschillende opvattingen, die in de Kamer leven. Er wordt in de Troonrede gezegd, dat zolang de huidige toestand voortduurt bedrijfsleven en Overheid zich ten aanzien van de ontwikkeling van het loonpeil de grootst mogelijke beperking moeten opleggen. Ik begrijp dat, Mijnheer de Voorzitter, vooral zoals de Troonrede deze uitlating stelt in dezelfde passage, die spreekt over onze uitvoer en onze concurrentiepositie op de internationale markt. Trouwens, iedere huisvrouw in Nederland weet nu langzamerhand wel, dat men aan al die loonsverhogingen weinig of niets heeft, want dat dan toch weer de prijzen stijgen. Als ik het goed begrijp, heeft de Regering zich zelf nu ook de nodige remmen aangelegd; dit is gebleken ten aanzien van de lonen in de mijnen en ten aanzien van de salarissen van het lager en middelbaar overheidspersoneel. Het zou van de Regering heel gemakkelijk zijn om maar „ja"" te zeggen. Er behoort moed toe om „neen"" te zeggen. In dit verband wil ik wel zeggen, dat het mij heeft verblijd, dat de drie centrale vakorganisaties in het afgelopen jaar weer tot samenwerking zijn gekomen en de moeilijkheden, die gerezen waren ten gevolge van de discussies rondom het bisschoppelijk mandement, uil de weg zijn geruimd. Ik denk. dat de samenwerking op politiek gebied de samenwerking op het gebied van de vakorganisaties mede heeft bevorderd. Lagen de verhoudingen op het politieke vlak anders, dan denk ik, dat het op maatschappelijk gebied ook anders zou liggen. Het herstel der samenwerking van de drie vakcentrales acht ik keer zeker in 's Iands belang. Ik wil thans nog iets zeggen naar aanleiding van een opmerking, die de geachte afgevaardigde de heer Roemers gisteren heeft gemaakt. Deze geachte afgevaardigde heeft over de schoolmclksubsidie gesproken en hij heeft eraan herinnerd, dat met vrijwel algemene stemmen door de Kamer aan de Regering is kenbaar gemaakt, dat de melksubsidie moest worden gehandhaafd. Mijn fractiegenoten hebben hier ook voorgestemd. Ik wil nu echter wel zeggen, dat wij hier niet vóór hebben gestemd in de mening, dat deze subsidie er voor eeuwig moest blijven. Wij vonden op dat moment, dat de sprong in de melkprijs dermate groot was, dat deze op zich zelf een te verstorend element zou vormen in de samenstelling van het budget van de huisvrouw. Daarom hebben wij vóórgestemd, maar ik wil de Regering niet in de mening laten, dat mijn fractiegenoten en ik van mening zouden zijn en dat dus de gehele Kamer van mening zou zijn, dat de subsidie op melk tot in eeuwigheid zou moeten worden gehandhaafd. De subsidie op schoolmelk staat hier apart naast. Er is nu een ondergeschikte veroordeeld. Het feit echter, dat de directie en de aandeelhouders van deze grote fabriek zo goed verdienen aan de opdrachten van het leger, kan alleen maar tot gevolg hebben, dat in de lagere regionen — of dat nu lagere militaire of burgerlijke regionen zijn — eveneens gepoogd wordt om er iets aan te verdienen; in ieder geval, dat er gemakkelijk wordt uitgegleden, de ene keer in de vorm van een verregaande onachtzaamheid, de andere keer in de vorm van diefstal. Niet voor niets is een spreuk, die destijds in een Amsterdamse pijpenwinkel stond geschreven, zo beroemd geworden. Als aanbeveling voor deze pijpen stond daar namelijk: grote stelen, kleine stelen, grote stelen het meest. Dit bekende gezegde werkt op het ogenblik nog steeds op een deel van de mensen in. Dat komt doordat al die oorlogsorders, die vele miljarden bedragen, een goudbron zijn geweest, niet voor de huisvrouwen, maar voor de kapitalisten. En daaraan heeft ook deze Kamer medegewerkt, deze gehele Kamer, op de communistische fractie na. Ook de heer Ritmeester. Bij herhaling is gebleken, dat de overgrote meerderheid hier in het Parlement een bijzonder gevoelige barometer is voor wat er aan de hand is in het bedrijfsleven. Het zou wel bijzonder merkwaardig zijn, als die barometer had opgehouden te werken op het moment, dat er sprake was van misstanden. Wij hebben gezegd, dat die misstanden er waren. Wij hebben gezegd: Zij moéten er zijn; de feiten wijzen erop. Maar anderen hadden dit al veel eerder kunnen aanwijzen. Wij lezen nu in een krant van een regeringspartij zeer gedetailleerde beschouwingen over de wijze, waarop de belastingbetaler bezwendeld wordt. Daarvan moet toch wel een vermoeden zijn geweest. De heer Visch heeft bij de behandeling van de begroting van Oorlog gevraagd, hoe het nu zat met de flexibele post van circa 150 miljoen. Het antwoord erop was niet bepaald bevredigend. Maar waarom heeft men altijd gezwegen? Waarom heeft men zo lang gewacht met in te grijpen tot het ogenblik, dat er onrust bij het publiek is ontstaan en die onrust niet meer tegen te houden was? Misschien mag ik de geschiedenis van de consumentenbelangen nog even in herinnering roepen. Ik heb, ongevraagd mag ik zeggen, in een brief van 6 mei van het vorig jaar — in de Mijnindustrieraad noemde men dat het eerste herderlijk schrijven van de Staatssecretaris — aan de bedrijfslichamen de aandacht gevraagd voor het grote belang van het horen van de consumenten, alvorens men een beslissing neemt, die met name de laatste verbruiker — in casu meestal de huisvrouw — raakt, dat men zich dus rekenschap geeft van de wensen en verlangens en van de gevolgen, die dat zal hebben, alvorens men tot een beslissing komt. Ik meende die brief betrekkelijk bedaard te hebben geformuleerd, weliswaar klemmend, maar toch niet dictatoriaal een advies te hebben gegeven. Maar ik moet zeggen, dat, terwijl aan de ene kant in het publiekrechtelijk georganiseerde bedrijfsleven — vide het Produktschap voor Zuivel en ook Men moet voor de behartiging van het consumentenbelang in de P.B.O. van geval tot geval een soepele en geschikte oplossing vinden. Ik heb dat nogmaals bepleit en daar zijn misschien enkele misverstanden uit de weg geruimd. Ik heb nadien niet meer zo van die heel felle reacties beleefd. De zaak is in een iets kalmer vaarwater gekomen. Misschien hebben de ondernemers inmiddels ook bedacht, dat het raadplegen van de consument door hen in hun bedrijfsbeleid immers zo vaak wordt toegepast. Zij stellen dan een marktonderzoek in. Men gaat niet zijn fabricage-, verkoop- en reclamebeleid voeren zonder zich degelijk rekenschap te hebben gegeven van de levensgewoonten, de gebruiksgewoonten en de voorkeur van de huisvrouw. Zou dat ook in ander opzicht niet een nuttige gewoonte zijn? Ik zou mij kunnen voorstellen, dat die gedachte wat gerijpt is en dat men daarmede zijn voordeel zou kunnen doen. Groter problemen worden opgeroepen door de wijziging van artikel 38, 5de lid. Wij willen van onze fractie beginnen met het aanvaarden van een gewijzigde en een zich nog steeds wijzigende maatschappelijke structuur. De plaats van de vrouw in onze maatschappij is nog steeds niet definitief vastgesteld of definitief erkend, althans niet van de gehuwde vrouw. Het arbeidsleven van de gehuwde vrouw heeft nog niet het laatste reliëf gekregen. Wel mogen wij constateren, dat de tijden der volkomen gelijkschakeling van de arbeid van alle gehuwde vrouwen voorbij zijn. Wij leven niet meer in een tijd, dat de intellectuele zwak begaafde huisvrouw en de academisch gegradueerde huisvrouw precies hetzelfde werk moeten doen: stof afnemen en aardappels koken. Er is reliëf gekomen. De moderne maatschappij biedt de mogelijkheid tot Ik wil hierbij uitdrukkelijk verklaren, dat wij het niet nodig achten hierbij in discussie te treden over het gehele vraagstuk van de emancipatie van de vrouw. Wanneer wij dat wel zouden doen, zou in zulk een betoog in ieder geval niet de opmerking ontbreken, dat wij het werk en de verantwoordelijkheid van een huisvrouw zouden trachten te karakteriseren met de samen voeging: ga dan maar als huisvrouw aardappels koken, stof afnemen en kinderen opvoeden, overigens op zich zelf een com binatie van zeer verscheiden en ongelijkwaardige dingen, maar ik geloof, dat dergelijke formuleringen alleen kunnen ontsnap pen aan de mond van iemand —■ het zal in de regel een man zijn ■—, die op een bepaald ogenblik conservatiever gaat spreken dan hij gewend is. Persoonlijk heb ik reeds lang geleerd met meer bewondering en eerbied over het werk van de huisvrouw te spreken. Ik zeg dit slechts in het voorbijgaan. Ik meen echter, dat wij ons op dit tijdstip niet meer moeten begeven in een discussie over de emancipatie van de vrouw. Ik meen voorts, dat men niet kan zeggen, dat door de nu geschapen situatie onzekerheid ont staat voor de onderwijzeres. wel bekend is. Ook gisteren heb ik dat, naar ik meen, wel duidelijk naar voren gebracht, maar ik zou toch nog wel even met de heer Staatssecretaris daarover van gedachten willen wisselen. De Staatssecretaris heeft o.a. gezegd, dat er een afremming van het overmatige gebruik van de consumptiegoederen moest plaatshebben. E r wordt hier maar steeds gesproken over het overmatige gebruik van de consumptiegoederen, maar ik zou wel willen vragen, wie nu eigenlijk degenen zijn, die zulk een overmatig gebruik van die consumptiegoederen maken. Immers, is dat werkelijk zo? Ik heb hier ook verschillende andere afgevaardigden horen spreken over de situatie, die nog in zeer vele arbeidersgezinnen beslaat, en dan wordt er hier toch maar gesproken over het overmatige gebruik van de consumptiegoederen. De Staatssecretaris heeft gezegd, dat ons volk een beter levenspeil heeft bereikt. Hij haalde daarbij aan, dat verschillende geachte afgevaardigden misschien nog wel herinneringen konden ophalen uit hun kinderjaren, dat er b.v. in de arbeidersgezinnen maar éénmaal per week vlees op tafel kwam. De geachte afgevaardigde de heer Den Uyl heeft er ook reeds over gesproken en heeft gezegd, dat dit nu nog in zeer vele gezinnen voorkomt. Inderdaad, Mijnheer de Voorzitter! Ik geloof, dat in de meeste arbeidersgezinnen nog maar éénmaal per week vlees op tafel komt en 's woensdags misschien een balletje gehakt, omdat de juspan leeg is, en daarmee moet men het da n maar doen. Is dat nu zulk een erg groot verschil? Daarbij zou ik wel willen opmerken, dat er veel verbeterd is — dat zouden wij zeker niet willen ontkennen; er zijn zeer vele verbeteringen tot stand gekomen —; dit is bereikt door de strijd van de arbeidersklasse zelf, maar dat er iedere dag vlees op tafel komt bij de arbeiders, is inderdaad nog niet de ge woonste, normale gang van zaken, want zij, die het vroeger o p tafel kregen, nl. degenen, die in betere financiële omstandigheden verkeerden, zij, die behoorden tot de bezittende klasse, hebben het nu ook nog en die arbeider heeft het niet. N u blijft men steeds, ook op het ogenblik, nog maar spreken over de bezitsspreiding en die bezitsvorming, waaraan die arbeiders dus zouden moeten gaan doen. De Staatssecretaris haalde b.v. aan dat gezin met vier kinderen met een inkomen van f 85 in de week. Daarvan kan men niet veel sparen; wellicht kan er helemaal niets van worden gespaard. Ik wil allereerst vragen: is een gezin, bestaande uit zes mensen, dat een inkomen van f 85 per week heeft, nu zo iets bijzonders in on s land? E r zijn duizenden en duizenden va n dergelijke gezinnen in ons land. D e Staatssecretaris heeft in dit verband gezegd: het ligt misschien aan de vrouw, of er da n nog iets kan worden overgespaard. Ik moet zeggen, Mijnheer de Voorzitter: dan moet die huisvrouw wel een kunstenares zijn, als zij daarvan nog iets ka n oversparen; da n moet zij wel enorm knap zijn. Laten wij allereerst maar eens denken aan de enorm hoge huren van dit ogenblik. Gezinnen, ook grote gezinnen, met een inkomen, dat zeker niet hoog is, zijn gedwongen om in huizen te wonen, die een huur doen van f 15, f 16 en hoger per week. Laat ik nu echter maar weer een premisse nemen en er bij mijn redenering van uitgaan, dat de heer Peters gelijk heeft gehad, zodat, wanneer het amendement van de heer Van Sleen er komt ■— misschien gaan er aan de rechterzijde nog heel wat leden als gevolg van het woord van de Minister met hun standpunt om, maar dit wacht ik nu maar af —, een gemeente bestuur niet meer zulk een verordening kan maken en een col lege van burgemeester en wethouders of een gemeenteraad niet meer rechtsgeldig kan besluiten tot het ontslag van een onderwijzeres op het simpele feit, dat zij gehuwd is. Mijnheer de Voorzitter! Ik wil toch wel met nadruk verklaren, zonder nu heel uitvoerig op deze zaak in te gaan, dat dit gevolg van het amendement van de heer Van Sleen een door mij gewenst en juist geacht gevolg zou zijn en dat ik daaraan van harte gaar ne zou willen medewerken. Ook ik ben van mening, Mijnheer de Voorzitter, dat het de eigen verantwoordelijkheid van de echtelieden is, de vraag te beantwoorden, of de vrouw al dan niet arbeid buiten het huisgezin kan verrichten. Ik sta, zoals men wel weet, hierin ook niet alleen, want ik ben het vol komen eens met hetgeen mevrouw Luijckx op 22 maart 1955 in de Staten van Noordholland heeft gezegd — ik heb het vanmiddag nog nagelezen —; mevrouw Luijckx, die lid is van de K.V.P., heeft bij die gelegenheid behartigenswaardige woorden gesproken. De Overheid heeft niet de taak, hier de individu in bescherming te gaan nemen tegen zich zelf en te zeggen: omdat U anders in Uw gezin niet voldoende kunt wer ken, Uw taak als moeder en als huisvrouw niet volledig kunt volbrengen, verbied ik U — daarop komt het toch neer — bepaald ander werk, nl. als ambtenares, te verrichten en ontsla ik U uit mijn dienst. Dit is het principiële punt, Mijn heer Aan haar zelf kan niet worden overgelaten een beslissing te nemen over de vraag, of zij in staat is, naast haar taak van huisvrouw nog die van onderwijzeres te vervullen. Ik spreek over gezinsoorden. Ten aanzien van de normaal groeiende gezinnen met kinderen zijn geen opmerkingen te maken, behalve ten aanzien van één facet, waarvoor ik de aandacht van de Minister zou vvilien vragen, namelijk het feit, dat moeder niet ziek mag worden. Men kan zich tegen alles verzekeren en misschien ook wel tegen ziekte van de huisvrouw. Dat zal echter niet helpen, want er is geen hulp. Gelukkig zijn er gezinsverzorgsters, opgeleid om tijdelijk de leiding van het gezin op zich te nemen en de huisvrouw te vervangen. Maar de gezinsverzorgsters zijn ook nog schaars en niet altijd gemakkelijk te krijgen. Nu is de subsidieregeling, als ik mij niet vergis, onlangs verbeterd en daarover verheugen wij ons. Wij verheugen ons er ook over, dat zelfstandig wonende bejaarden van de diensten van de gezinsverzorgsters zullen kunnen profiteren, maar wij menen toch en willen dit graag met nadruk stellen, dat de primaire taak van de gezinsverzorgsters ligt in de gezinnen, waar de huisvrouw tijdelijk is uitgeschakeld. Ook wij geven er de voorkeur aan, dat een bejaard gezin zelfstandig kan blijven wonen. Wij menen, dat hier vaak een taak zal kunnen liggen voor minder jonge vrouwen, die enige tijd per dag disponibel hebben om hier te kunnen helpen, liefst — als het kan — tegen een soort onkostenvergoeding. bate van opbouwwerk, maar ook nog meer dan 100 kinderen en meer dan 200 huisvrouwen aan vakantie werden geholpen en nog tal van andere initiatieven ter hand werden genomen. Plaatselijk, dat is in de haarvaten, moet het werk ter hand worden genomen. Wanneer men in de eigen gemeente verkent welk werk er te doen valt, ziet men, dat men er met een contributie alleen — dat geldt trouwens voor het gehele leven —, met een geldelijke bijdrage, direct of indirect gegeven, niet is en dat men ook de onbetaalbare gaven van tijd, toewijding en energie heeft te geven. Zo kom ik bij de mens zelf, de uitvoerder: de beroepskracht enerzijds en de vrijwilliger als bestuurder of helper anderzijds. Over de beroepskracht wil ik nu alweer niet spreken, want opleiding en status zijn in onderzoek, maar wel zou ik ervoor willen waarschuwen, Het bezit van een auto is voor arbeiders en zelfstandige werkers in Canada niet een luxe, maar een volstrekter noodzakelijkheid dan dat van een fiets in ons land. Vaak ligt de plaats van het werk op 30 a 40 Canadese mijlen van de plaats, waar men woont. Een elektrische wasmachine is voor de huisvrouw nodig, want vrouwenarbeid is noodzakelijk om tot een redelijk gezinsinkomen — gelet op de sociale risico's, die zelf gedragen worden en welke in Nederland door een algemene sociale wetgeving worden verzorgd — te komen. Sociale regelingen zijn opgebouwd rondom de onderneming, maar vallen bij ontslag weg. Mijnheer de Voorzitter! De emigranten, die ik sprak, wisten van dit alles niets, teen zijn in Canada kwamen. Zij dachten te komen in een land, overvloeiend van melk en honing, en vonden een harder land dan Nederland. Een land ook van totaal andere cultuur en levensgewoonten en van een gemengde samenstelling ten aanzien van afkomst der bevolking. Dal verreweg de meesten zich handhaafden en deze moeilijkheden overwonnen, valt te verklaren uit een zekere Hollandse verbetenheid. Ten slo'.te zijn zij er gekomen en vooral als goede vaklieden worden ?.ij gewaardeerd. Zij willen niet terug, maar zij zeiden wel: Zeg in Nederland tot hen, die willen emigreren: je moet weten wat je doet en of je het aandurft, want je zult het niet gemakkelijk hebben in het begin. Alleen zij, die zich in de goede zin aanpassen en bedenken, dat 's lands wijs, 's lands eer is, kunnen met succes emigreren en dan moeten zij alles aanpakken vat er te krijgen is en niet te hoge eisen aan het werk stellen. Bovenal ook de huisvrouw moet het aankunnen, want daar hangt veel van af. Ik wil er toch nog op wijzen, dat naar mijn mening de hoofdtaak van deze consumentenbonden, maar in zekere zin ook van de vakverenigingen op het ogenblik moet vallen naar de kant van het doelmatig verteren van het inkomen. Ik heb het al herhaaldelijk in deze Kamer gezegd, Mijnheer de Voorzitter, en indertijd ook reeds aan de overzijde van het Binnenhof, dat de mogelijkheden voor ons volk van een grotere weivaart minstens zoveel gezocht moeten worden in een doelmatiger aanwending van het huishoudgeld als in een verhoging van het loon. Het is mijn stellige overtuiging, dat er geen beroep is, dat zo belangrijk is voor onze samenleving als dat van huisvrouw, en dat er ook geen beroep is, waarvoor men in het algemeen zo slecht wordt opgeleid als voor huisvrouw. Dan denk ik eraan, dat onze boerenorganisaties reeds op een geschiedenis van meer dan honderd jaar terugzien, dat zij het overgrote deel van die tijd hebben besteed aan verbetering van het bedrijf en aan ontwikkeling, aan het onderwijs voor deze boeren en hun vrouwen en dochters en dat zij pas in de allerlaatste tijd zijn geworden tot strijdverenigingen, sedert 1930, kan men wel zeggen. Ik geloof, dat er nu bij de vakverenigingen en de consumentenbonden een omgekeerde ontwikkeling moet plaatshebben. Deze ontstaan als strijdverenigingen, maar zij zullen zich nu hebben om te buigen, ook vooral op het gebied van de voorlichting, de vorming en de ontwikkeling van de huisvrouw. Daarin liggen inderdaad de grootste mogelijkheden voor de verhoging van de levensstandaard van ons volk. Ik weet wel, dat deze taak veel minder spectaculair is dan een loonactie, maar uiteindelijk is zij veel opbouwender, omdat zij ook meewerkt aan een van de kostelijkste dingen: een goede sfeer in de gezinnen, een gezin, waar de huisvrouw haar taak goed aankan en waar door het beter aankunnen van die taak een perspectief wordt geopend op een grotere welvaart en een prettiger sfeer, als men denkt aan het gezegde, dat lege kisten twisten maken. Ik zou op deze kant van de zaak nog eens zeer sterk willen wijzen en nog eens uitdrukkelijk willen uitspreken, dat ik op het gebied van de samenleving, maar vooral ook op het gebied van de vorming van de huisvrouw voor haar taak, het helpen van die huisvrouw bij het uitvoeren van die taak, grote mogelijkheden zie. Een moeilijkheid hierbij is, dat de relatief hoge eisen, die de consument in Nederland aan het vlees stelt, ertoe leiden, dat er een beperkte mogelijkheid is voor het verkopen van wat men in het vakjargon de „vette delen"" pleegt te noemen. Dit leidt ertoe, dat het van het allergrootste belang zou zijn, als er een weg kon worden gevonden om te bereiken, dat er bij de huisvrouw, bij de consument in het algemeen, voor deze kant van de zaak meer begrip wordt gewekt. Ik geloof, dat dit een geschikt punt kan zijn ter behandeling door de consumentenorganisaties. Ik kan mij voorstellen, dat het op de weg van de Minister zou liggen om zowel de consumentenorganisaties als de slagersorganisaties om één tafel te krijgen om na te gaan welke activiteiten zouden kunnen worden ontplooid om de Nederlandse huisvrouw van het belang van een andere inkooppolitiek op dit stuk te overtuigen. Een volgend onderwerp, waarover ik enkele opmerkingen wil maken, Mijnheer de Voorzitter, is de beroepsarbeid van de gehuwde vrouw. In de Memorie van Antwoord worden enkele gegevens over de omvang daarvan verstrekt. Aangezien helaas vergelijkbare gegevens uit vroegere jaren ontbreken, is het niet gemakkelijk een conclusie te trekken over de ontwikkeling hiervan in ons land. Uit de schaarse en onvolledige cijfers, die er zijn, meen ik wel te kunnen afleiden, dat de beroepsarbeid van de gehuwde vrouw nog gering van omvang blijft, maar dat er wel een gestadige uitbreiding is. Het zou ook wel verwonderlijk zijn, als dit niet zo was. In landen als Engeland en Amerika, Frankrijk en België maken gehuwde vrouwen een aanmerkelijk deel uit van de vrouwelijke beroepsbevolking; zij doen dit, zeker in Amerika en Engeland, bepaald niet uit nood, omdat het loon van de man onvoldoende zou zijn voor de normale behoefte van een gezin. Nu mogen de opvattingen omtrent de taak van de huisvrouw in die landen verschillen van die in ons land — ik ben ervan overtuigd, Mijnheer de Voorzitter, dat de Nederlandse huisvrouw bepaald sterker aan haar huishoudelijke taak is gebonden —, de oorzaken, die elders tot uitbreiding van de beroepsarbeid van de gehuwde vrouw hebben geleid, doen zich ook hier gelden. Moderne opvattingen op het gebied van woningbouw en woninginrichting, alsmede talloze grote en kleine uitvindingen, die de taak van de huisvrouw verlichten, maken, dat vele vrouwen zonder kinderen of met grotere kinderen geen volledige dagtaak meer vinden in de verzorging van hun huishouding en hun gezin. Hoewel o.a. door de economische omstandigheden en het loon- en prijsbeleid voorlopig niet overgegaan zal worden tot een wijziging van het vetgehalte, zouden wij toch van de Minister willen vragen, vóórdat hij eventueel tot een dergelijke stap zou besluiten, eerst het oordeel te vragen van de gezondheidsdeskundigen. Voorts zouden we gaarne eerst een proef genomen zien in één of een paar plaatsen en de duurzame melk alleen verpakt, hetzij in flessen, hetzij in papier, afgeleverd wensen te zien en niet los om de controle niet al te ingewikkeld te maken. Pas wanneer enige ervaring met de verkoop is opgedaan door zulk een proefneming, zal daaruit een conclusie getrokken kunnen worden ten aanzien van de vraag, wat de reactie van het publiek in het algemeen is. Wel zullen de bezwaren van de slijters, waarover op blz. 8 van de Memorie van Antwoord gesproken wordt en die ook ter sprake zijn gekomen in de melkadviescommissie van het Produktschap voor Zuivel, waarin tot onze grote voldoening ook de huisvrouw-consumente haar stem kan laten horen, bezwaren, die betrekking hebben op het zware werk, dat de melkbezorging is, allicht nog groter worden door het eventueel in verkoop brengen van 2 soorten melk naast de verschillende andere zuivelprodukten. Kan de Minister in. dit verband ook mededelen of er vorderingen worden gemaakt met de verpakking van melk in papier? Ik wil er gaarne mijn erkentelijkheid voor uitspreken, dat de Minister meent de oplossing niet te kunnen zoeken in het zwaarder belasten van de huisvrouw. Mijnheer de Voorzitter! De geachte afgevaardigde mevrouw De Roos-Oudegeest heeft gesproken over een aantal consumentenproblemen. In de eerste plaats heeft zij erop gewezen, dat het, zoals in de Memorie van Toelichting op blz. 7 ook is gezegd, zeer belangrijk is, door voorlichting bepaalde voedingsgewoonten te verbeteren. Terecht heeft de geachte afgevaardigde erop gewezen, dat er zelfs in een groot aantal gezinnen niet slecht wordt gegeten, in de zin dus, dat er voedsel van slechte kwaliteit of voedsel, dat slecht is samengesteld, wordt gegeten, omdat het budget het niet toelaat, maar omdat men eenvoudig niet weet, hoe met datzelfde geld een beter menu is samen te stellen, en dat is natuurlijk van buitengewoon grote betekenis. Ik heb weleens de volgende vergelijking geDeel III Zitting 1957—195 8 troffen. Wij geven in het bedrijfsleven door de overheidsmaatregelen jaarlijks tientallen miljoenen uit aan de verhoging van de produktiviteit en verbetering van de efficiency in het bedrijf. Wanneer wij dan zien, dat van de totale produktie misschien 80 pet. via de huisvrouw in het gezin wordt gebruikt, dan is er reden om te zeggen: Als wij de efficiency in de huishouding b.v. met 1 a 2 pet. kunnen verhogen, dan heeft dit voor het welvaartsniveau van het gehele volk dezelfde betekenis als wanneer wij aan de kant van de produktie die verhoging tot stand brengen. Daarom hecht ik er zeer veel aan de voorlichting ten aanzien van de voedingsgewoonten in de huishouding te bevorderen. Wij zijn daarbij uiteraard gebonden aan de limiet, die de begroting stelt, maar ik hoop, dat in de toekomst daaraan aandacht kan worden geschonken. Heel gelukkig is het, dat meer en meer organisaties zich op dit terrein gaan bewegen. Ik ben van mening, dat het voornamelijk een taak van deze organisaties is en dat de Overheid hier stimulerend moet optreden. Ik wil nog niet eens spreken over het belang van de volksgezondheid; dat wordt niet geschaad of gediend door het verkopen van eenvoudige geneesmiddelen, ook door anderen dan apothekers of drogisten, aangezien het belang van de volksgezondheid vastgelegd wordt in de U.A.-lijst en de U.R.-lijst. Kortom, door de gehele controle op de gcneesmiddelenverkoop. Het is alleen rechtvaardig tegenover allen, die eenvoudige en onschadelijke geneesmiddelen verkopen en het is tevens een zeer belangrijke hulp voor de huisvrouw bij het doen van haar inkopen. De huisvrouwen behoeven dan voor eenvoudige geneesmiddelen niet speciaal naar de drogist te gaan. Wij moe De Minister hoopt en verwacht, dat een groot deel van het Nederlandse volk deze zogenaamde volle melk zal gaan gebruiken. In het „Journaal"" van zaterdag jl. (om 5.30 uur), waarin de rede van de Minister was opgenomen, was het merkwaardige, dat men na de Minister twee huisvrouwen en een melkboer aan het woord liet, welke geen van drieën van deze verkoop ook maar iets verwachtten. Ik verwacht hiervan ook niets. Ook in Duitsland en in Oostenrijk is dit mislukt. Dit komt doordat ieder zal beseffen, dat hij een tweederangsbehandeling krijgt. Zou op deze melk verhoudingsgewijs dezelfde subsidie worden gegeven als op de melk met 2,5 pet. vet, waarop f 0,04 consumentensubsidie wordt gegeven, dan zou op de meik met 3,75 pet. vet geen f 0,04, maar precies f 0,06 consumentensubsidie moeten worden gegeven. Boeren, die gedurende de oorlog melk aan de consumenten leverden, die was afgeroomd, werden als inferieur aangemerkt. Gedurende 13 jaren heeft de Overheid dit nu gedaan door deze Duitse bezettingsmaatregel te handhaven en uit te breiden, gesteund door en geassocieerd met voedingsraden, huisvrouwencomité's, consumentenbonden en dergelijke, die melk Het heeft mij verheugd, dat over het overleg, dat mijnerzijds met het bedrijfsleven is gevoerd, geen klachten zijn gekomen. Ook dat wil nog weleens voorkomen, wanneer tussen Regering en belanghebbenden overleg plaatsvindt over zaken, die hen beiden aangaan. Er wordt dan weleens geklaagd, dat het overleg niet voldoende was of niet snel genoeg zou hebben plaatsgehad. Ik heb in de afgelopen weken overleg gepleegd met het Landbouwschap, zelfs driemaal, met de produktschappen, die daarbij betrokken zijn, nl. die voor zuivel en voor margarine en vetten, met het consumentencontactorgaan tweemaal en mot een groot aantal huisvrouwenorganisaties, die in het bijzonder voor de consumentenzijde van het vraagstuk grote belangstelling hebben. Uit het feit, dat over de mate en het tempo van het overleg geen opmerkingen zijn gemaakt, heb ik geconcludeerd, dat althans dit wel bevredigend werd geacht. Mijnheer de Voorzitter! Ik kom thans aan de problemen, die er rijzen aan de kant van de consument van de melk. Die problemen zijn gelukkig niet zo talrijk en hebben hier ook niet erg veel kritiek ondervonden, hoewel ik het toch wel heb betreurd, dat er wat weinig aandacht is geschonken, in het bijzonder met betrekking tot de prijsvorming van consumptiemelk. Het is waar, dat ik ben afgeweken van adviezen, die mij door de schappen zijn gegeven; zowel het Produktschap voor Zuivel als het Landbouwschap had geadviseerd één melksoort, en wel melk van 3 pet. vet. Er waren daartegenover adviezen in een geheel andere richting; het advies van huisvrouwenorganisaties en van het Consumentencontactorgaan was sterk afwijzend om in deze richting te gaan. Ook dat moet worden meegeteld. Het is natuurlijk bijzonder moeilijk te weten wat de consument precies verlangt. Wanneer dat zo is, ik erken dat, zal men goed doen de consument meer mogelijkheden van keuze te bieden; dit is in abstracto mijns inziens een juist uitgangspunt. Indien nu echter van de zijde van organisaties — die zeer veel contact hebben met consumenten en zich terecht kunnen beschouwen als vertegenwoordigers van grote groepen daarvan — tegen een dergelijke politiek grote bezwaren bestaan, zou men kunnen zeggen: dan is de balans ongeveer in evenwicht. Er is echter een ander punt, nl. dat de Regering heeft gemeend in zeer sterke mate rekening te moeten houden met de kosten van het levensonderhoud, die zo sterk zijn gestegen in de loop van een jaar en tot een hoogte waren gekomen, waarop het bijzonder moeilijk is om aandrang tot algemene loonsverhoging tegen te gaan. Dat is een van de motie- ven geweest, mij dunkt een zeer redelijk motief, waarom de Regering heeft gemeend de prijs van melk met 21 pet. vet als gevolg van deze beslissing niet te verhogen. Er is gezegd: de Regering wijkt eigenlijk helemaal van haar standpunt af; zij heeft immers gesteld: wij willen de subsidie verlagen, wij willen daarvan af en nu wordt de subsidie verhoogd. Dat is voor melk van 21 pet. vet juist, maar in totaliteit is dit niet het geval. Ik meen, dat de subsidiëring veel aanvaardbaarder is geworden doordat zij thans gedifferentieerd is. langen van een bepaalde groep der bevolking betreffen, en hoewel de ontwerp-Winkelsluitingswet nu niet speciaal het belang van één groep wil behartigen, mag toch wel worden vastgesteld, dat her/geen in dit wetsontwerp wordt voorgesteld de bedoeling heeft in de eerste plaats in het belang te zijn van de detailhandel, in het bijzonder van de winkelstand en dus vanzelfsprekend ten gerieve van de kleine en middelgrote zelfstandigen, in de tweede plaats van de werknemers, in de detailhandel werkzaam, en in de derde plaats van de consumenten, inzonderheid de huisvrouwen. Aan deze opmerking zou ik willen vastknopen de bemerking, dat het mij opgevallen is, dat uit de kringen van de huisvrouwenorganisaties en die organisaties, die pretenderen consumentenbelangen te beharligen, er schijnbaar maar weinig belangstelling voor dit wetsontwerp heeft bestaan, gezien de weinige, misschien mag ik wel zeggen: geheel ontbrekende geluiden, welke ons, kamerleden, van advies zouden kunnen dienen bij het bepalen van ons standpunt. Een punt, waarvoor ik wel zeer in het bijzonder de aandacht van de Staatssecretaris zou willen vragen, is het afleveren van waren na sluitingstijd. Tot op heden bestaan in de thans geldende wet geen beperkingen voor deze thuisbezorging, mits de te bezorgen goederen maar vóór 6 uur de winkel hebben verlaten. In het gewijzigde wetsontwerp wordt deze vrijheid geheel teniet gedaan en de thuisbezorging beperkt tot 1 uur na sluitingstijd, behalve voor het artikel brood. Mijnheer de Voorzitter! Deze wijziging is voor verschillende branches, met name in die, welke levensmiddelen verhandelen, zeer ingrijpend en ik zou dan ook met klem de Staatssecretaris will verzoeken ernstig in overweging te nemen deze mogelijkheid te verruimen. Ik wil niet terugvallen op hetgeen in de thans geldende wet staat, maar ik zou toch zeker willen bepleiten de mogelijkheid tot het thuisbezorgen van waren tot des avonds 21 uur op alle werkdagen open te stellen. Bij de bezwaren, welke van bepaalde zijde in de schriftelijke behandeling tegen deze uitbreiding naar voren zijn gebracht, heb ik het gevoel, dat men te veel het oog heeft gehad op de belangen van het personeel. Ook ik wens rekening te houden met de belangen van deze groep der bevolking en daarom vraag ik deze verruiming van de bezorgingslimiet uitsluitend voor die bedrijven, welke levensmiddelen verhandelen en dus niet voor al die andere branches, waar levensmiddelen niet in het assortiment voorkomen. Op het platteland geschiedt deze bezorging meestal door de patroon zelf, terwijl het in de middelgrote en grote gemeenten heel dikwijls usance is geworden, dat ook hier de eigenaar van het bedrijf dit gedeelte der werkzaamheden zelf verricht. Te meer, waar de pcrsoneelsschaarste van de laatste jaren en de hoge kosten, welke het houden van personeel medebrengt, ertoe hebben geleid, dat verschillende kleine zelfstandigc ondernemers zich een bestelauto hebben aangeschaft, waardoor de bezorging kan geschieden in de eerste plaats in bepaalde onrendabele uren, wat betreft het toonbankdebiet, en verder plaatsvindt na sluitingstijd. Als men zou verwachten, dat van de zijde der consumenten hiertegen bezwaren zouden bestaan, gezien het ongerieflijke bezorgingsuur, dan moet ik de Staatssecretaris, door ondervinding gesterkt, verklaren, dat zeer vele huisvrouwen het thuisbezorgen van levensmiddelen op prijs stellen en het ongelegen uur gaarne op de koop toe nemen. Want als er één groep van de bevolking is, welke geconfronteerd wordt met de moeilijkheden inzake de personeelsvoorziening, dan zijn zij het wel. Het door mij bepleite komt overeen met de opvatting, welke tot uitdrukking komt in het adres van de samenwerkende Kamers van Koophandel in de provincie Limburg dd. 9 december 1957, adres nr. 4617. Samenvattend zou ik dus willen zeggen: het toestaan van de mogelijkheid tot thuisbezorging van levensmiddelen op een later tijdstip dan 1 uur na sluitingstijd zal voor de eigenaren der levensmiddelenbedrijven een uitkomst betekenen en zal van de zijde der huisvrouwen niet alleen op prijs worden gesteld, maar zeer zeker geen bezwaren ontmoeten. Mijnheer de Voorzitter! Ik vrees voor de komende jaren. Thans beweert de geachte bewindsman 100 miljoen uit de tijdelijke belastingverhogingen nodig te hebben om de Gewone Dienst te laten sluiten. Indien dit wordt toegestaan, wat denkt U dan. dat de begroting voor 1960 zal te zien geven? Mü zou het verbazen, indien dan zou blijken, dat het totaal der uitgaven niet verder was gestegen. En dan moeten weer nieuwe belastingbronnen worden aangeboord! Er is zo geen uitzicht op verbetering. Ik vraag mij af. of deze wel zal komen, indien niet gezorgd wordt, dat deze Regering krap zit. Als ik een oneerbiedige vergelijking zou willen maken, dan zou ik gaan denken aan een huisvrouw, van wie men zegt, dat ze een gat in haar hand heeft! van de Overheid tot het individu, want ik stel mij voor, dat wij ook daar wel tot een zekere mate van overeenstemming zouden kunnen komen. Het verschil bestaat in hoofdzaak in de praktische waardering van wat de Staat nu kan en wat de Staat nu doet. Ik heb zo het gevoel, dat in de betogen van de geachte afgevaardigde de achtergrond toch telkens weer wordt gevormd door een zeker wantrouwen tegen de activiteiten van de Staat, dat hij liever de Staat maar zo weinig mogelijk ziet doen en dat hij niet veel vertrouwen heeft in de manier, waarop de overheidsactiviteit wordt uitgevoerd. De geachte afgevaardigde heeft het op een gegeven ogenblik, zonder nu precies te zeggen, dat dat de huidige houding van de rijksoverheid is, voorgesteld als de huisvrouw, die een gat in de hand heeft, wat niet zo erg vriendelijk is, wanneer men een financieel beleid gaat beoordelen. Hij heeft betoogd, dat de Overheid een te groot deel van het nationale inkomen aan de beschikking van particulieren onttrekt. Hij Mijnheer de Voorzitter! Verder zou ik nog een ogenblik willen stilstaan — dit betreft ook het internationale verband — bij de ons onlangs in het rapport van de O.E.E.C, voorgelegde harde werkelijkheid, dat Nederland na Italië het armste land is van de Westeuropese gemeenschap, niet alleen dus van de Europese Gemeenschap, maar van de grotere gemeenschap van de O.E.E.C.-landen. Ik weet, dat dit allerminst te wijten is aan de arbeidslust en de daadkracht van onze ondernemers en arbeiders, maar dat de oorzaak hiervan is gelegen in twee omstandigheden, in de eerste plaats nl. in de opbouw van onze bevolking en in de tweede plaats in het feit, dat de Nederlandse huisvrouw veel minder in het bedrijf medewerkt dan haar collega's in het buitenland. Wij moeten dit als gunstige omstandigheden beschouwen, maar het feit ligt er, dat wij na Italië het land zijn, dat per hoofd van de bevolking het minst te verteren heeft. Men zou het van buiten, wanneer men door West-Europa reist, niet zeggen, maar ik geloof, dat deze waarheid niet is te ontgaan en als een werkelijkheid moeten worden aanvaard. Mijnheer de Voorzitter! Wij zitten in ons vaderland met het vraagstuk van de verkoop van gevogelte. Uit de uitvoerige persberichten hebben wij kunnen vernemen, dat er te weinig verkooppunten zijn om dit bij uitstek nationale produkt inderdaad te brengen bij de Nederlandse huisvrouw in de keuken. Na de uitspraak van de Hoge Raad, dat dit produkt niet mag vallen onder diepvries als zodanig — ik zeg het maar in het algemeen, zonder mij in juridische formuleringen te verdiepen —, zou ik er toch bij de Minister op willen aandringen, een zodanige wijziging van de erkennings- en vestigingseisen tot stand te brengen, dat binnen afzienbare tijd dit nationale produkt bij meer verkooppunten verkrijgbaar is, waardoor naar mijn mening de basisafzet in Nederland kan worden versterkt en waardoor dus ook meer zekerheid kan worden gegeven in verband met onze export. Het is voor een Nederlandse onderneming altijd noodzakelijk en prettig, een basis in eigen land te vinden. Roos-Oudegeest (P.v.d.A.): Mijnheer de Voorzitter! Door de uitvoerige beantwoording van de vragen in het voorlopig verslag is het mogelijk geworden enig inzicht te krijgen in het werk en de taakverdeling van de verschillende instanties, die zich op het uitgebreide terrein van de huishoudelijke en voedingsvoorlichting bewegen. Hieruit blijkt, van hoe groot belang deze voorlichting voor ons gehele volk is èn uit een gezondheidsoogpunt èn uit sociaal en in economisch opzicht. Dit werk zal ongetwijfeld in de toekomst ook nog moeten worden uitgebreid, omdat voorlichting en studie over nieuwe opvattingen en over nieuwe materialen in de huishouding steeds meer eisen zullen stellen. Daarnaast eist ook de positie van de huisvrouw als consument steeds meer aandacht. Ik kan het dan ook geheel met de Minister eens zijn, dat „de verschillende instellingen en organen ieder een eigen taak hebben"", zoals in de memorie van antwoord staat. Bij het nagaan van de subsidies en de uitgavenposten, die bijna alle over twee of drie departementen lopen, rijst toch wel de vraag, of de ontwikkeling van elk orgaan niet al te zeer een eigen weg gaat en of er wel voldoende rekening wordt gehouden en in de gegeven ontwikkeling ook kan worden gehouden met het werk, dat anderen verrichten. huisvrouwen worden toevertrouwd, waardoor tevens bereikt zou worden, dat de sociaal werksters meer tijd zouden krijgen voor hun eigenlijk werk, dat reeds zwaar genoeg is, wanneer elk, als ik mij niet vergis, voor ten minste 100 gezinnen in een bepaald rayon heeft te zorgen? Er zitten in de tweede plaats stijgingen in, die toegestaan zijn op grond van de z.g. hardship cases, waarbij men het eenvoudig op grond van de rentabiliteit niet meer aan kon. En in de derde plaats is er een factor, die ik met enige aarzeling noem, omdat het gemakkelijk de indruk zou kunnen vestigen, dat ik bezig ben het probleem van mij af te redeneren, maar ik meen, dat de eerlijkheid gebiedt, die factor te noemen. De voorlopige analyse van dit pakket heeft de indruk bij ons gewekt, dat de methode van prijsregistratie door het Centraal Bureau voor de Statistiek voor sommige posten waarschijnlijk een ander resultaat geeft dan met de werkelijkheid overeenkomt. Ik mag een voorbeeld noemen, dat mij erg aan het denken heeft gebracht. Volgens het C.B.S. zijn damesjaponnen tussen 1956 en 1958 met 30 pet. gestegen. Ik geloof, dat dat niet klopt met de waarnemingen van de huisvrouwen. Ik moge herhalen, dat het gedetailleerde resultaat van dit onderzoek ook op dit gebied aan de Kamer zal worden voorgelegd. Hieruit vloeit, dus voort, dat in werkelijkheid het tekort groter is dan het op papier eruit ziet. Ik geloof, dat het effect van de factor, die de geachte afgevaardigde de heer Van der Peijl heeft genoemd, niet zeer groot is in verhouding tot het totale tekort. Ik kan een dergelijke factor, die een omgekeerde werking heeft, ook wel noemen. Ik heb namelijk een paar keer — niet vaak — geconstateerd — het zal een klein verschilletje zijn —, dat er mensen zijn, die ingeschreven staan als woningzoekenden, hoewel zij zich onder normale omstandigheden — dan zou er geen lijst van woningzoekenden zijn—, wanneer er dus een kleine reserve op de woningmarkt is, niet als woningzoekenden zouden beschouwen, mensen, die wat vooruitlopen, in de hoop, omdat het zo lang duurt, voordat je een woning krijgt, op tijd aan een woning te worden geholpen. Dit doet mij enigszins denken aan het verschijnsel, dat wij onder de bezetting weleens hebben gezien. Het is een psychologisch verschijnsel. De huisvrouw kocht al wat de bonnen haar toestonden te kopen, soms ook als zij het niet nodig had. Zo is er nu door de bekende grote schaarste aan woningen de neiging te trachten in ieder geval een woning te verkrijgen, ook als men daar misschien nog niet aan toe is. Ik geloof niet, dat dit grote verschillen teweegbrengt, en ik geloof ook niet, dat de Minister of wie dan ook in staat zou zijn te vertellen hoe groot het verschil is. Een derde punt is het vraagstuk, in hoeverre het mogelijk — over de noodzaak spreek ik niet, omdat het m.i. absoluut noodzakelijk is — is en in hoeverre de Regering die mogelijkheid wil bevorderen om op grote schaal van produktie van industriekolen op huisbrand over te schakelen en om de prijzen van de huisbrandkolen in ons land te verlagen. Op het ogenblik bestaat de merkwaardige toestand in ons land, dat in vele gezinnen in ons land de huisvrouwen — ben ik juist ingelicht, dan hebben de Nederlandse mijnen een overschot aan kolen van 1,5 miljoen ton — de vraag overwegen, wanneer zij hun kachels kunnen laten uitgaan, als het weer iets beter wordt, omdat de prijzen van de huisbrandkolen zo hoog zijn, terwijl de mijnen grote overschotten hebben. Een belangrijke oplossing voor de vermindering van onze kolenvoorraden zou zijn, indien in overleg met de directies van de Nederlandse mijnen en indien de Regering daarvoor de middelen zou weten te verschaffen, tot omschakeling op huisbrand en verlaging van de prijzen van huisbrandkolen werd overgegaan. ontplooien. Nieuwe initiatieven, welke ten doel hebben aan onze huisvrouwen in de consumptiemelksector een ruim assortiment van prima kwaliteit te kunnen aanbieden. beDe Voorzitter: Tic zou nu willen terugkomen op hetgeen ik in het begin van de vergadering aan U heb voorgelegd in verband met de verdere indeling van onze werkzaamheden. Deze splitsing wordt ook dan toegepast, indien de echtgenote alleen in het gezin werkzaam is. Naar de mening van onze fractie wordt eigenlijk alleen in een dergelijk tariefsysteem recht gedaan aan de positie van de gehuwde vrouw in de hcdcndaagse samenleving. Een voordeel van dit gesplitste tarief is, dat alle echtelieden met gelijk gemeenschappelijk inkomen gelijk behandeld worden en dat de gevallen, waarin de echtgenote geen eigen inkomen heeft en als huisvrouw en moeder in de huishouding werkzaam is, fiscaal niet slechter behandeld worden dan de gevallen, waarin de echtgenote een eigen inkomen heeft. er een zekere overeenkomst is tussen de Minister, die het met de Kamer moet zien te klaren, en een man, die, naar een uitdrukking van een oude schrijver, behept was met een moeilijke huisvrouw. In beide gevallen is een theoretische kennis van de psychologie onvoldoende. Het bezitsvormingsbeleid, dat steunt op motieven en werkt met middelen, die voldoende zijn uiteengezet in de schriftelijke stukken, gaat ervan uit, dat wij nu verkeren in een fase, waarin het — sociaal gesproken —, gezien de toch betrekkelijk grote groep, die nu langzamerhand wel in staat geacht kan worden, op verantwoorde wijze niet de vorming van een zeker, eigen bezit een begin te maken — gewenst is, niet langer te aarzelen. Wij moeten deze zaak niet overhaasten; wij moeten ook niet proberen, mensen op onverantwoorde wijze te brengen tot het ter zijde laten van een aanschaffing van bepaalde waardevolle duurzame consumptiegoederen. Ik zou in een bepaald geval een huisvrouw echt willen aanraden: koopt U nu maar een wasmachine of een stofzuiger, want dit is voor de efficiency van Uw huishouding en voor Uw eigen welzijn bepaald belangrijker dan op dit moment te sparen! Die gevallen kan ik mij voorstellen. Men moet dit zeer nuchter zien. Maar daar spreek ik thans niet over. Ik spreek daarentegen over die vele gevallen, waarin men over dat stadium eigenlijk langzamerhand heen groeit. Wanneer men dit alles nuchter ziet, dan geloof ik, dat de geachte afgevaardigde de heer De Rijk zich er niet bezorgd over moet maken, dat het bezitsvormingsbeleid specifiek een beleid zou zijn, dat een bepaalde groep, die sociaal moeilijk ligt, niet omvat. Wanneer men — de geachte afgevaardigden de heren Maenen en Van Bruggen hebben daarop ook gewezen — kijkt naar tal van andere activiteiten van de Overheid, die erop gericht zijn, een bepaald aspect van het algemeen belang te bevorderen, dan ziet men hetzelfde verschijnsel, t.w. dat een aantal lieden daarvan verstoken blijft; ik zou bijna zeggen: noodzakelijkerwijze van verstoken moet blijven. Er is, meen ik, vanmiddag in dit verband gesproken over de studiebeurzen en de aftrek voor een lijfrente. Ik zou daaraan willen toevoegen: neemt b.v. U een subsidie, die de Overheid geeft voor toneel en opera. Niet alleen blijven daarvan verstoken — wanneer ik naar een operavoorstelling of toneelvoorstelling ga en ik betaal daarvoor f 4, dan is daar x gulden subsidie op — de mensen, die geen belangstelling voor opera of toneel nebben, maar ook degenen, die geen f 4 of f 2 kunnen missen om naar dergelijke voorstellingen te gaan. Dit is maar een enkel voorbeeld. Zo moet noodzakelijkerwijs op tal van terreinen het overheidsbeleid, wil het een bepaalde sector in het algemeen belang activeren en cultiveren, imperfecties aankleven. deze gokautomaten worden verboden en waarbij in de toelichting wordt verklaard „dat het ook in deze gemeente is gebeurd, dat een geheel weekloon werd vergokt"". Dat was op een zaterdagavond. De maandag daarna stond de huisvrouw bij de burgemeester, omdat er geen huishoudgeld was. Blijkens het voorlopig verslag bestaat er een vrij alaemene opinie, dat de maximuminzet op zich zelf laag moet worden gehouden. Wij zijn het er. geloof ik, allemaal wel over eens, dat natuurlijk de vaststelling van een maximuminzet op een bepaald bedrag een arbitrair karakter heeft, maar. Mevrouw de Presidente, dat arbitrium loont toch wel zeer uiteen tussen de Regering en zeer vele leden van de Kamer om deze reden: omdat met name de Reeerina. ik zou met alle eerbied willen zeggen: in hoge eenzaamheid gezeten, ervan uiteaat. dat in de lagere regionen van ons Nederlandse volksleven men bij de bepaline van zijn inzet niet alleen denkt aan deelneming door een lid van het gezin, maar aan de moeelijkheid, dat ten minste door twee gezinsleden kan worden deelgenomen. en wel uit één inkomen. Ik wil teeen de heren bewindslieden gaarne zegeen, dat ik het aardig vind gevonden en dat mijn lof daarmee op is, want naar mijn smaak is dit toch echt irreëel. Hier wordt de Nederlandse huisvrouw, als ik het aldus mag zegeen, door de Nederlandse Reaering bepaald helemaal verkeerd aetaxeerd; die Nederlandse huisvrouw is anders. Niet alleen in de ministeriële krina. maar ook in lagere kringen. De inzet van f 4 per week, als een min of meer verbreid verschijnsel, strijdt toch ook met de ervarina, die leert, dat er weinia deelnemina van vrouwen is en dat bij het geoorloofd zijn van een inzet van f 2 per week . Minister van Economische Zaken: Ik meen dat te mogen betwijfelen. Ik weet dat op grond van een verblijf in Amerika, waar de welvaart hoger ligt dan hier, dat de activiteiten van allerlei dienstverleningsbedrijven zijn ingekrompen, omdat de prijzen van deze diensten „onbetaalbaar"" werden. Men gaat deze diensten zelf verrichten; men gaat zelf behangen; de huisvrouwen hebben daar een homepermanent, etc. Mijnheer de Voorzitter! De Minister heeft op een andere bladzijde van de memorie van antwoord laten blijken, dat hij inderdaad streeft naar een marktprijsstabilisatiebeleid. Hij onderschrijft het belang daarvan voor boter, hij onderschrijft het hier voor rundvlees, hij heeft maatregelen genomen ten aanzien van de import van paarden, en ik geloof, dat het voor de Nederlandse huisvrouw van groot belang is, dat die fluctuaties niet te groot zijn, en evenzeer voor de producenten. Het is dan toch echter wel opvallend, dat op het .gebied van dat rundvlees de laatste tijd, wat dat betreft althans — misschien kan de Minister mij beter inlichten —, weinig activiteit van dit streven van Zijne Excellentie merkbaar is geweest, hoewel het in de eerste plaats een kwestie is van het produktschap. Dat is mij bekend. Verder vraag ik mij af, of de nieuwe inleveringsprijzen, die met prijzenswaardige spoed na het uitbrengen van het eindverslag van de commissie van rapporteurs — ik zeg daarvoor dank — zijn vastgesteld, een zodanig peil hebben, dat men kan zeggen, dat in de botersector nu veel meer mogelijkheden ten aanzien van de stabilisering van de markt aanwezig zullen zijn. Ik meen nl., dat er in het vorige seizoen te lage inleveringsprijzen zijn geweest en dat het mogelijk zou zijn geweest via dit beleid te komen tot inneming van verschillende duizenden tonnen boter om die te gebruiken om de markt in het vervolg beter te stabiliseren en ongewenste fluctuaties tegen te gaan. den, toch het gezin in stand wisten te houden en daarin ook een goede geest wisten op te kweken. Ik meen weleens te hebben bemerkt — en ik heb het ook wel gehoord —, dat de vakbonden moeite hebben om een goed contact met hun leden te onderhouden. Jk geloof, dat, indien zij zich nu eens van ganser harte wierpen op de vorming van goede huisvrouwen, zij, als het ware via de vrouw, ook weer veel meer contact met hun leden zouden krijgen. Ik durf gerust zeggen, dat het landbouwhuishoudonderwijs als gangmaker, als fundament van de plattelandsvrouwenorganisaties, ook onze boerenorganisaties in heel sterkte mate heeft gesteund. Of wij wat oud geworden waren, Mijnheer de Voorzitter, ik weet het niet, maar in deze vrouwenorganisaties zat meer spirit, meer enthousiasme, dat aanstekelijk werkte op de boerenorganisaties. Men moet niet vergeten hoe groot de invloed van menige vrouw is op de besluiten, die haar man neemt, en op zijn activiteiten in het verenigingsleven. Doordat zij zelf dat verenigingsleven had leren kennen, stimuleert zij vaak ook haar man tot een grotere activiteit. Ik geloof, Mijnheer de Voorzitter, dat het een ontzettende zegen voor ons volk zou zijn, als men dit ook in de kringen van de consumenten en van de vakbonden zou inzien. De consumentenbonden behoeven dan hun gewone arbeid niet te staken, maar men zou daar ook weleens kunnen beseffen, dat het alleen maar toezien op de prijzen zeer eenzijdig is, wij moeten de huisvrouw leren, als consument haar bedrijf beter te beheren. Ik ben het volkomen eens met de bewindsman, wanneer in de memorie van antwoord wordt gezegd, dat, hoewel de omvang van het verbruik van groenten en fruit per hoofd weinig is toegenomen, de consumptiegewoonten zich belangrijk hebben gewijzigd. De grotere welvaart in West-Europa en vooral ook de inzichten, welke van medische zijde naar voren komen, hebben hun invloed gehad op deze verschuiving en zulIen, naar het zich laat aanzien, deze verschuivingen een blijvend karakter doen dragen. Hoewel zulks in de eerste plaats geldt ten aanzien van het verbruik van groenten en fruit, moet worden geconstateerd, dat in de achter ons liggende jaren de consumptie van sierteeltprodukten hoe langer hoc meer een plaats heeft gekregen op het budget van de Westeuropesc huisvrouw. Ook naar het betoog van de geachte afgevaardigde de heer Louwes over de wenselijkheid van een meer bewust positief gerichte houding van de consumenten ten aanzien van een doelmatige besteding van het gezinsinkomen en van een efficiënt voeren van de „bedrijfs""-huishouding, zoals de geachte afgevaardigde het noemt, heb ik met aandacht geluisterd. Ik erken gaarne, Mijnheer de Voorzitter — en ik heb dit ook doen blijken in de memorie van antwoord —, dat dit vraagstuk van bijzonder belang is en alle aandacht verdient. Het is mij echter bekend, dat in de kringen van de organisaties van de huisvrouwen en ook van de vrouwenorganisaties, die gelieerd zijn aan de vakbeweging, in dit opzicht en in toenemende mate activiteiten worden ontplooid. Naast het door de geachte afgevaardigde genoemde landbouwhuishoudonderwijs mogen naar mijn mening zeker niet het stedelijke huishoudonderwijs en het nijverheidsonderwijs onvermeld blijven. Overigens sluit ik mij, zoals ik ook in de memorie van antwoord heb gedaan, gaarne aan bij de waarderende woorden van de heer Louwes aan het adres van de landbouworganisaties, die met name ook op dit terrein baanbrekend werk hebben verricht. Ten slotte, Mijnheer de Voorzitter, heeft de geachte afgevaardigde de heer Louwes de vraag gesteld of ook in het nieuwe contract voor de verkoop van suiker uit de oogst1958 het beding is opgenomen, dat de verkochte Nederlandse suiker voor geen enkele bestemming en op generlei wijze door de koper naar Nederland zal worden verkocht. Ik kan naar aanleiding van deze vraag mededelen, dat thans van het surplus van de oogst-1958, die, zoals U weet, voor rekening van de Overheid is, in totaal een hoeveelheid van 68 000 ton is verkocht, en wel in drie contracten. In al deze contracten is het zo juist bedoelde beding inderdaad opgenomen. De eerste betreft de vorming van onze meisjes tot goede huisvrouwen. De ontwikkeling van het huishoud"" en het landbouwhuishoudonderwijs, die de jaren vóór 1940 en na 1945 zeer belangrijk is geweest, zou niet zo gunstig geweest zijn, als de vakbeweging niet zo sterk geijverd had voor de verkrijging vau een zelfstandige taak in het maatschappelijk leven. De dusgenaamde emancipatie, of de vrijmaking van de arbeidende stand, die niet alleen ijverde voor een verantwoord loonniveau, heeft het mogelijk gemaakt, dat dit mooie onderwijs op het gebied van het huishouden zulk een grote vlucht heeft genomen. Daarnaast vervullen o.a. de christelijk-sociale organisaties een waardevolle taak in de organisaties, die het nijverheidsonderwijs bevorderen. Wat bij voorbeeld het C.N.V. gedaan heeft en nog doet voor het christelijk nijverheidsonderwijs, is belangrijk en mag gezien worden. Ook bij het landbouwhuishoudonderwijs, dat aanvankelijk vrijwel uitsluitend door boerendochters werd gevolgd, werken thans de landarbeidersbonden mee, zodat ook langs die weg de vakbeweging medewerkt aan de vorming van aanstaande huisvrouwen en -moeders. Mijnheer de Voorzitter! Ik kan niet zeggen, dat het antwoord, dat ik van de Minister heb gekregen op mijn aandrang, dat de vakbonden zich zo mogelijk nog meer zouden inspannen om goed onderwijs voor de aanstaande huisvrouw te verkrijgen en voor de scholing en herscholing van de reeds in functie zijnde huisvrouw, zo diep op deze materie ingaat. Wanneer ik er nu toch nog op terugkom, is dit niet, omdat ik op dit punt alleen de vakverenigingen in gebreke zie; op dit punt is onze gehele maatschappij en ons maatschappelijk denken in gebreke. Men heeft noch in Nederland, noch in de wereld elders ooit onderkend de absoluut primaire betekenis voor de welvaart en toch ook op den duur voor de goede verhouding in het gezin van de scholing van de moeder en de huisvrouw. „Het uiteenvallen van het gezin, de dreiging van weer een oorlog, de haast, waarmee alles wordt gedaan, het gebrek aan ,,privacy"" in de moderne flatwoningen: zij alle wroeten aan onze geestelijke volksgezondheid. Al deze elementen werken mee aan de afbraak van het gezin en alleen de centrale figuur daarin, de huisvrouw en moeder, zal mogelijk in staat blijken, dit getij te keren. In de moderne gezinnen voldoet echter menige moeder niet aan de te stellen eisen. Zij is op haar taak niet voorbereid, geestelijk zomin als wat betreft de bestiering van een huishouden."". Ik meen, dat ik hier een gezaghebbend man aan mijn zijde vind, wanneer ik beweer, dat deze kant van ons sociale leven nog te weinig aandacht heeft. Een groot gedeelte, misschien wel tweederden of driekwart van alles, wat er in de wereld in het bedrijfsleven wordt verdiend, gaat door de handen van de huisvrouw en moet daar zijn bestemming vinden in het belang van het gezin. van 6 september 1958 ook met grote belangstelling heb gelezen, terwijl ik ook met belangstelling heb kennis genomen van de opmerkingen in het voorlopig verslag. Ik zou ieder misverstand willen wegnemen, dat er geen activiteit zou zijn; alleen vraag ik mij steeds weer af, Mijnheer de Voorzitter, welk deel van de in aanmerking komende aanstaande huisvrouwen en van degenen, die het reeds zijn, op een enigszins doeltreffende wijze in deze voorlichting wordt betrokken. Ik heb het gevoel, Mijnheer de Voorzitter, dat in zeer veel gevallen deze opleiding ook naar een veel te vroeg stadium van het opgroeiende meisje wordt verlegd en dat de opleiding eerst dan recht aanslaat, indien het zijn van huisvrouw in de directe toekomst daar is of wanneer de taak reeds is opgevat, maar men alsnog behoefte heeft aan betere scholing en voorlichting. Ik weet ook, Mijnheer de Voorzitter — en ik wil hiervan met grote waardering getuigen —, dat met name de drie landarbeidersbonden in de Stichting huishoudelijke voorlichting ten plattelande reeds jaren van harte en zeer constructief medewerken; ook elders in het land zijn daarvan vele voorbeelden. Dus wanneer ik weleens de indruk heb gewekt, Mijnheer de Voorzitter, dat er alléén bij de vakbonden een tekort bestaat, wil ik dit nadrukkelijk tegenspreken, want daar is ongetwijfeld activiteit en belangstelling voor. De vraag is alleen welk deel van de betrokkenen wij bereiken en of die activiteit niet nog vergroot moet worden. Nu kan men zeggen: de huisvrouw geniet al veel waardering. Inderdaad, Mijnheer de Voorzitter, zij heeft altijd al waardering genoten. Ik behoef dan alleen maar in herinnering te roepen wat in het boek der Spreuken in het 31ste hoofdstuk wordt gezegd, nl.: „Een degelijke huisvrouw, wie zal haar vinden; haar waarde gaat koralen te boven."". Dit is dus naar mijn mening wel het geval, maar de volkswijsheid houdt zich hiermede ook weleens op een andere wijze bezig. Ik ben deze wijsheid alleen tegengekomen in het Groninger plattelandsleven en ik kan het daarom ook niet anders zeggen dan in het Gronings, maar zij zal elders ook wel bestaan. In Groningen zegt men: een haalve kerel en een hail wief wordt wat, een flinke kerel en 'n haalt' wief wordt niks. U begrijpt dit wel, Mijnheer de Voorzitter. Dit is ook mijn ervaring, althans in het landarbeidersgezin, maar ik geloof, dat het in vele andere gezinnen ook het geval is: de welvaart en de geest in huis worden volkomen bepaald door de vrouw. De vrouw is ontzaglijk belangrijk en daarmede is dus ook aangetoond, dat, ondanks alles, wat wij doen, wij aan deze belangrijke kant van het menselijk leven te weinig aandacht besteden. Ik meen, Mijnheer de Voorzitter, dat ook de vakbonden hierbij inderdaad nog een grotere activiteit zouden kunnen ontwikkelen, maar verwijten maken doe ik niet. Ik ben blij, dat op dit gebied een meerdere of mindere activiteit wordt ontwikkeld. Wij moeten hierbij ook bedenken, dat een huishouden een bedrijf is, verreweg het grootste bedrijf op deze wereld, en dat het dus een volkomen onredelijk aandeel krijgt in alles, wat er op het gebied van onderwijs, voorlichting, research etc. gebeurt. Ik wil het aldus samenvatten, Mijnheer de Voorzitter. Er zijn zeer veel goede huisvrouwen; er zijn er, die hun taak zodanig vervullen, dat men zegt: er is weinig of niets aan te verbeteren, doch een groot aantal andere huisvrouwen wil haar taak ook goed vervullen, maar mist nu eenmaal door traditie en gebrek aan opleiding daartoe het nodige inzicht en deze groep zou men ook moeten kunnen benaderen. In dit geheel hebben onze vakverbonden even goed een taak als alle andere maatschappelijke organisaties en ik geloof ook de Regering, Mijnheer de Voorzitter, want intensieve benadering met onderwijs en voorlichting van aanstaande en reeds in functie zijnde huisvrouwen is een van de verreweg meest effectieve wijzen om onze volkswelvaart te verhogen, niet alleen omdat men met hetzelfde geld een hogere levensstandaard kan bereiken, maar ook omdat het een steun is voor de wortel van onze gehele Westerse maatschappelijke ordening, ik kan wel zeggen van de wereldordening, namelijk het gezin, dat in zijn functioneren wordt bedreigd, dikwijls door een manco bij de huisvrouw, niet omdat zij een gebrek aan liefde, een gebrek aan toewijding heeft, maar alleen omdat haar een zekere essentiële kennis van haar bedrijf en de mogelijkheden, die daar zijn, niet is bijgebracht. Ik heb kortgeleden een filmjournaal gezien met het gebruikelijke nieuws. Daarin paradeerde een aantal koks, die verrukkelijke met vet vlees bereide schotels vertoonden, en daarna kwam een vertegenwoordiger van de slagersorganisatics vertellen, dat de vleesprijzen zo hoog waren, omdat de huisvrouwen neigden tot het gebruik van mager vlees, maar dat de vleesprijzen zouden kunnen dalen, wanneer men doorregen, d.w.z. veel vetter vlees ging gebruiken. Nu is het gebruiken van dat vettere vlees ongetwijfeld in strijd met de eisen van de gezondheidszorg en wat hier gebeurt, nl. dat een bepaalde belangengroep, die zijn produkten kwijt wil, op deze wijze reclame maakt voor een onjuiste voeding, is heel typisch voor de wijze, waarop een deel van de gezondheidszorg volledig buiten de bemoeienis en buiten de reacties van de Overheid om tot gelding komt. Hetzelfde geldt in nog veel ergere mate voor het tabaksmisbruik. De Regering ontleent een deel van haar inkomsten aan het tabaksmisbruik. Er is een fraaie commissie, die de jeugd zal inlichten, maar in feite kunnen de grote producenten van tabak met de hulpmiddelen, die zij heben, onbeperkt doorgaan met een massale volksvergiftiging, die in strijd is met elk belang van volksgezondheid. Het gehele betoog, waaruit de Regering en de Minister dan een gunstig oordeel over de volksgezondheid afleiden, gaat mank aan het ontbreken van het enige beslissender! criterium, nl. het relatieve criterium. In welke mate is bij de bestaande organisatie of desorganisatie van de gezondheidszorg, dat wat wetenschappelijk en technisch mogelijk is, nu ook inderdaad gerealiseerd? Dat criterium, dat het enige wetenschappelijk hanteerbare is, wordt door officiële instanties nooit gebruikt, want als men het zou gebruiken, is er in het geheel geen reden tot tevredenheid. Dan blijken de middelen in ruime mate te kort te schieten en dan blijkt de organisatie inadequaat te zijn. Alleen bij een adequate organisatie, d.w.z. wanneer de Overheid als uitvoeringsorgaan van de gemeenschap de gezondheidszorg ter hand neemt en doet uitvoeren, zullen allerlei euvelen, zoals ik nu heb opgesomd, kunnen worden voorkomen of opgelost. Verder was ik bepaald getroffen, toen deze leden, na aldus deze vakbeweging nogal ernstig in gebreke te hebben gesteld, zo lyrisch de lof begonnen te zingen van de georganiseerde landbouw. Het was als het ware met geestdrift en stemverheffing, dat zij aan dat hoofdstuk begonnen. Als men nagaat, hoe de georganiseerde landbouw zijn taak te dezen opvat, aldus wijders de hier aan het woord zijnde leden, dan krijgt men een geheel ander beeld. „Reeds meer dan een eeuw immers .."" . Mijnheer de Voorzitter! Ik zal gaarne U en de Minister deze tirade verder sparen, maar ik heb bij mij zelf gedacht: ben ik nu zo helemaal mis geweest? Hoewel ik de laatste zal zijn om de georganiseerde landbouw de hem toekomende lof te onthouden, meen ik aan de andere kant te mogen zeggen, dat toch waarlijk de georganiseerde landbouw niet alleen heeft gekeken naar de opvoeding van de huisvrouwen, het landbouwhuishoudonderwijs en de coöperaties, maar dat ik de laatste jaren meermalen gemerkt heb, dat ook hun de inkomenskant van de landbouw bepaald niet onverschillig liet. De Minister heeft echter in dezen aan de vakbeweging volkomen recht gedaan, waarvan ik gaarne nota neem. Het lijkt mij, dat de vakbonden de taak hebben met meer kracht dan zij voorheen deden op te komen voor de invoering van gelijk loon voor gelijke arbeid. Wij achten dit belangrijker dan het voorstel, door de geachte afgevaardigde de heer Louwes nu voor een tweede keer in een vurige oproep in deze Kamer gedaan, dat de vakbonden zullen adviseren hoe de huisvrouwen zuiniger met het geld kunnen omgaan. Overigens heb ik met belangstelling zijn redevoering beluisterd. Het is altijd leuk, als je een man hoort praten over vrouwenzaken. Ook nu heeft de heer Louwes een heel betoog gehouden om de huisvrouwen beter te doen voorlichten, omdat vele huisvrouwen de essentiële kennis zou ontbreken om haar huishouden zo economisch mogelijk te bestieren. De huisvrouwen moesten worden opgeleid om dit te leren en dan — dit heefr hij de vorige keer ook al betoogd — zou blijken, dat met hetzelfde inkomen een hogere levensstandaard kan worden bereikt. Ten eerste willen wij stellen, dat op dit gebied in ons land heel veel voorlichting wordt gegeven. Wij hebben de adviezen van de Vrouwenraad en de Voedingsraad. Wij hebben de vrouwenorganisaties, die zich geregeld met deze dingen bezighouden. Wij hebben de consumentenbonden, die dat doen. Dan beschikken wij over ettelijke vrouwenpagina's in de dagbladen. Wij hebben de radiogroenteboer, die ons vertelt wat je op een bepaalde dag het voordeligst kunt kopen en hoe je goedkoop kunt eten. Wij hebben mevrouw Straalman-Cremer, die uitlegt, dat je geen broodkorsten op de schillen moet leggen, maar ze zelf moet opeten. Hiermede zal de heer Louwes het wel niet eens zijn, want ten slotte is het veevoer en komt het weer bij de varkens terecht. en democratie te zijn. De gedachten, die achter het denkbeeld van een meisjesdienstplicht schuilgaan, zijn zo door en door reactionair, dat zij herinneren aan de toestanden, zoals zij indertijd ontstaan zijn in Hitler-Duitsland. Ik hoop, dat de Minister nu en voor altijd het antwoord hierop zal schuldig blijven en dat de Regering het nooit in haar hoofd zal halen om een meisjesdienstplicht in te voeren. In ieder geval kan de Regering er verzekerd van zijn, dat het instellen van een dergelijke dienstplicht voor meisjes op felle weerstand zal stuiten, niet alleen in het Parlement, maar ook in brede kringen daarbuiten, niet alleen in onze kringen. De hoffelijkheden van de geachte afgevaardigde de heer Louwes aan het adres van de huisvrouwen hebben voor mij dan ook geen enkele waarde, want het zuinig beheer, dat hij aanbeveelt, heeft slechts ten doel, zoals hij dat ook al eerder heel duidelijk gezegd heeft, te ontdekken, dat bij zuinig beheer loonsverhoging niet nodig is. De ethiek, die hij ten beste gegeven heeft, is dan ook de ethiek van de bezitters en de hebzucht der rijken. Indien in het milieu van de V.V.D. de essentiële kennis van zuinig beheer, zoals die helaas wel toegepast moet worden in de gezinnen van de arbeiders en de landarbeiders, die hij ten voorbeeld stelt als een wonder, wat die met het geld allemaal kunnen doen, zou worden toegepast en men enige weken ging leven van 70 of 75 gulden in de week, dan zou het er ook voor de geachte afgevaardigde wel erg slecht uitzien. Zonder tekort te doen aan mijn eerste opmerking, nl. de geestelijke en zedelijke gevaren, welke er zijn, wil ik toch anderzijds mijn bewondering ervoor uitspreken, dat er zoveel gezinnen zijn, welke de krotten bewonen op een wijze, die men nauwelijks voorstelbaar zou achten. Men mag nimmer de fout maken, de bewoner te vereenzelvigen met zijn huis; in dit geval dus het krot, dat hij bewoont. Naarmate wij er niet in slagen, deze krotten in een snel tempo op te ruimen, zullen wij ons scherper moeten realiseren, dat in deze krotten velen wonen, voor wie een andere woning een verademing zal betekenen. Hier past een woord van hulde aan die huisvrouwen, die in deze omgeving ondanks alles de huiselijke sfeer weten te handhaven. de consumentenprijs? Blijven de vervoers- en verwerkingskosten, alsmede de slijtersmarge in 1959/60 ongewijzigd? Ik ben van mening, dat de consumenten, speciaal de huisvrouwen, er recht op hebben te weten waaraan zij met betrekking tot de prijs van dit belangrijke voedingsmiddel toe zijn, vooral nu een zo sterke prijsverhoging aanstaande is. Ik Mijnheer de Voorzitter! Ook ik ben van mening, dat aan de kwaliteit van de consumptiemelk nog wel het een en ander valt te verbeteren. Dit vraagstuk heeft, zoals mij bekend is, de volledige aandacht van het bedrijfsleven. Overigens zal deze verbetering slechts te bereiken zijn, wanneer in alle schakels, te beginnen bij de melkwinning en eindigende bij de huisvrouw, het geschikte klimaat — lage temperatuur en afscherming tegen lichtinwerking — voor de behandeling en de bewaring van de melk kan worden bevorderd. Het is natuurlijk voor een onbevooroordeelde toehoorder buitengewoon leerzaam om de botsingen tussen de heer Staatssecretaris en de fractie van de P.v.d.A., in het bijzonder zijn voorganger de heer Suurhoff, te volgen. Er staat geschreven: als de kok en de keukenmeid kijven, weet de huisvrouw, waar haar centen zijn gebleven. Het is inderdaad niet prettig om van de zijde van de Regering te horen, dat in een vorige periode door de P.v.d.A. vele kansen in het belang van de arbeiders zijn gemist of bewust ongebruikt gelaten uit overdreven ijver om de kapitalisten gunstig te stemmen. weet, dat dit geen ideale oplossing is, maar de nood is zo groot, dat mijns inziens alles geprobeerd moet worden om hierin enige verbetering te brengen. Daarbij mogen wij ook niet vergeten, dat in vele normale gezinnen, waar de huisvrouw tijdelijk uitvalt, geen gediplomeerde krachten nodig zijn. Juist door een centrale bemiddeling zou ook een meer efficiënt gebruik kunnen worden gemaakt van de gezinsverzorgsters, waarbij vanzelfsprekend zoveel mogelijk rekening gehouden zal worden met de levensbeschouwing. Ik zie dit als een noodoplossing en ik begrijp ook, dat dit het karakter van de gezinsverzorging enigszins aantast, maar ik geloof, dat wij hiertoe tijdelijk moeten overgaan, althans in die plaatsen, waar de nood groot is. De 23ste maart heeft de heer Louwes nog het woord gevoerd bij de begroting van Sociale Zaken en Volksgezondheid, waarbij hij o.a. met klem méér aandacht vroeg voor wat men — zoals hij het stelde — noch in Nederland, noch elders in de wereld ooit voldoende heeft onderkend: de absoluut primaire betekenis voor de welvaart — en op de duur ook voor de verhouding in het gezin — van de scholing van de moeder en huisvrouw. Daarbij hield hij ons het huishouden voor ogen als verreweg het grootste bedrijf op deze wereld. een artikel, dat meer en meer door de consument als een normaal consumptieartikel wordt gewaardeerd. De omzet ervan was in 1959 ongeveer 20 miljoen kg, de omzetbelasting 1Ü pet., hetgeen dus een belangrijke belasting betekent. Bij de pap is een gedeelte vrijgesteld, namelijk de karnemelk, de gort en havermoutpap. Indien echter een fabriek zo vriendelijk is om de huisvrouw te ontlasten van het koken van andere pappen, vanillevla of iets dergelijks, dan wordt deze zaak met omzetbelasting belast. Het komt mij voor, Mijnheer de Voorzitter — en dan sluit ik aan op hetgeen de heer Vondeling heeft gezegd —, dat er alle aanleiding is alle zuivelartikelen van deze omzetbelasting vrij te stellen. De Staatssecretaris zal mij dan wellicht tegenwerpen, dat de genoemde produkten als regel niet tot de noodzakelijkste levensbehoeften behoren en dat er in het algemene beeld van de omzetbelasting, zoals men in de toelichting kan lezen, weinig reden zou zijn deze produkten van omzetbelasting vrij te stellen. Ik vind deze artikelen toch echt niet meer luxueus dan bij voorbeeld krentenbrood, ontbijtkoek, gerookte paling, artikelen, die ook van omzetbelasting zijn vrijgesteld, waarmede ik het intussen op zich zelf geheel eens ben. Een beroep van de Staatssecretaris, dat deze zuivelprodukten niet tot de noodzakelijkste levensbehoeften behoren, zou ik toch echt niet kunnen waarderen. de langere houdbaarheid van het produkt en ik denk daarbij als vanzelfsprekend ook aan het ontlasten van de huisvrouw, waarover ik straks reeds heb gesproken. Men kan deze gehele gang van zaken ook niet losmaken van een grotere welvaart. Wij treffen in ons land een zuivelproduktie en een daarmede gepaard gaande zuivelindustrie aan, die in een zeer moeilijke positie verkeren. De taak van het bedrijfsleven is om de valorisatie zoveel mogelijk in goede banen te leiden en dit bedrijfsleven vindt bij deze toch al zo moeilijke taak van overheidswege in dit verband de handicap van de omzetbelasting op bepaalde produkten, welke omstandigheid een lagere opbrengstprijs een, van M. van Dijk-Smit, te Haarlem, betreffende de wenselijkheid van invoering van een vijfdaagse werkweek voor huisvrouwen. Er kunnen echter andere gevallen zijn. Ik heb hier bij voorbeeld het geval van een dame, die werkzaam was bij de Stichting Landbouwhuishoudkundig Onderzoek in Wageningen, die dus alleen maar — laat ik zeggen — de huisvrouw behoorlijke voorlichting moet geven op grond van in te stellen onderzoekingen. De belrokken dame was niet eens lid van de communistische partij, maar behoorde misschien — zou men kunncn zeggen — tot de fellow-travcllers. Waarom zou deze dame nu juist voor die functie niet de vereiste geschiktheid bezitten? Ik moet zeggen, dat dit er bij mij toch niet in wil. Daarom geloof ik, dat het nodig is, dat wij ons over deze vraag nog eens ernstig bezinnen en dat met name in de Ministerraad wordt getracht hierbij enige leiding te geven. dergelijke zwakke gezinnen naar Nederland te laten overko men. Kr zijn inderdaad /eer zwakke gezinnen bij, waarvan de binding zeer gering is. Doet men er verstandig aan in het huidige Nederland een inheemse moeder, met opcenvolgende samenlevingen dikwijls — want die zijn er, naast heel gave gezinnen, ook bij —, met kinderen van verschillende vaders, naar Nederland te brengen, waar aan een huisvrouw zo geheel andere eisen worden gesteld dan die, welke aan een huisvrouw van een Indonesisch gezin worden gesteld? De aanwezighcid van menigmaal maatschappelijk gezien onrealistisch. Zou er één huisvrouw zijn, die de hoeveelheid melk voor haar gezin gaat verminderen in de verhouding van de oude prijs tot de nieuwe prijs per liter? Zou er één melkieverancier zijn, die de hoeveelheid melk per fles in genoemde verhouding zou terugbrengen? Nog sterker: zou één moeder van harte geneigd zijn, de glazen melk, welke zij voor haar kinderen inschenkt, vooraf met een maatglas te meten, opdat zij na 1 januari 1961 dezelfde hoeveelheid vet krijgen als vóór 31 december 1960? Zou er één moeder zijn, die de inhoud van de glazen vermindert in de verhouding van de melkprijs op 31 december 1960 tot die op 1 januari 1961? Ik kom verder telkens tegen in verband met probleemgezinnen het feit, dat het eigenlijk gaat om het falen van de ouders. Dan zien wij, dat het falen van de vrouw als huisvrouw en als moeder op de tweede plaats komt. De arbeidslabiliteit van de man staat meestal op de eerste plaats. Nu is het zo, dat inderdaad ook een huisvrouw, of zij nu van een probleemgezin deel uitmaakt of niet, het minder gemakkelijk heeft dan vroeger. Het is mijn helaas overleden fractiegenoot, de heer Louwes, die heeft gewijd. De huisvrouw heeft het in deze veranderende tijd bepaald niet zo gemakkelijk, al ware het alleen maar, omdat zij er niet meer mee kan volstaan om het te doen, zoals haar moeder deed. De verleidingen bovendien door de moderne reclame, door alles, wat wij om ons heen zien, zijn groot. Van verschillende zijden wordt er dan ook wel aan gewerkt. Gaat het om probleemgezinnen, dan zie ik, dat de maatschappelijk werkster of de gezinsverzorgster haar best doet om de vrouw des huizes huishoudelijke voorlichting en training te geven. Daarnaast wordt er huishoudelijke voorlichting in den lande gegeven in het algemeen en voorts is het natuurlijk van groot belang, dat er bij de opleiding van het meisje ook iets aan wordt gedaan. Nu wilde ik dan even op een punt komen — en daarom heb ik hierover iets meer uitgeweid —, dat slechts zijdelings verband houdt met dit departement, maar waar de Minister wel meer zakelijke relaties heeft met andere departementen, zal zij misschien ook hieraan haar aandacht willen geven. Ik zou erop willen wijzen, dat er op het ogenblik door de overrompelende intocht van de vijfdaagse werkweek, die wederom voor een deel een gevolg is van het versnellen van de industrialisatie, een angstwekkend teruglopen is van het deelnemen van meisjes — want ik had het nu over de huisvrouwen, maar het geldt ook voor de jongens — aan het vormingswerk voor de jeugd, voor de z.g. bedrijfsjeugd. Het Mater Amabiliswerk, het Zonnebloemwerk, de Minister kent ze. Het is zo, dat mij getallen ter ore zijn gekomen van een teruglopen van een 35 pet. Ik vind dit een hoogst ernstige zaak, want hier zien wij dus, als wij het ruim willen nemen, dat maatregelen van Overheid en bedrijfsleven een noodlottige invloed kunnen hebben, althans een noodlottig bij-effect, juist op deze jonge mensen, die voor hun latere leven dit vormingsweric zo broodnodig hebben. Ik zou daarom de aandacht van de Minister voor deze funeste ontwikkeling willen vragen, die lijnrecht ingaat tegen alles, wat wij voor probleemgezinnen, o.a. profylactisch, zouden willen doen. Er zijn tal van zorgen, niet alleen voor de Minister, maar voor tal van Nederlanders, die wonen, en wie woont er niet? Deze zorgen heeft dan speciaal de huisvrouw. Ik kan mij uitermate goed indenken, dat de huisvrouw — behalve de punten, die de geachte afgevaardigde de heer Kraaijvanger heeft genoemd met betrekking tot de geluidsisolatie en met betrekking tot de verwarmingsproblemen — in het bijzonder de vochtschade en de wateroverlast centraal stelt na de ervaringen, die zij in het najaar van 1960 en in het voorjaar van 1961 tot nog toe vooral, wanneer zij in een naoorlogs huis woont, heeft ondervonden. In hetzelfde interview met de heer Zandstra, dat ik al noemde, heb ik gelezen, dat hij als mening geeft: sommige punten ontzaglijk groot geweest. Ik kan mij wel voorstellen, dat de Minister heeft geantwoord, zoals hij heeft gedaan. Ik kan mij ook wel voorstellen, dat een vaktechnicus als de geachte spreker van zoeven van dit probleem ook enige afstand neemt en dat hij wijst op de groeiende verantwoordelijkheidszin, die bij alle betrokkenen in het bouwvak nodig zal zijn om een betere oplossing na te streven, maar ik wil toch wel constateren, dat wij met betrekking tot aanpassing aan het klimaat in de woningbouw na de oorlog slecht geslaagd zijn. Dit is juist voor de huisvrouw allerminst bevredigend. Dit is ook niet bevredigend voor het gezinshoofd, die in die woning zijn dure penningen heeft moeten steken. Deze redenering herinnert sterk aan de argumentatie van de huisvrouw, die een geleende pan retourneert met de opmerking, dat zij hem heel terug heeft gegeven en dat bovendien het gat er al in zat toen zij hem kreeg. Met andere woorden: men kan niet van twee tegengestelde kanten gelijk krijgen. Ik vind het zelfs aanbevelenswaardig, dat men eerst spaart en daarna koopt, maar wij kunnen er de ogen niet voor sluiten, dat deze stelling voor velen in de wereld theoretisch is. De mens loopt nu eenmaal niet onbewogen langs de volle uitstalkasten en de tegenwoordige kleinigheid trekt naar verhouding sterker aan dan de grotigheid in de toekomst. Zo heeft de fee van het krediet deze toekomstige grotigheden in de onmiddellijke nabijheid gebracht, ook van de kleine man, en het leven daardoor nieuwe geur en kleur gegeven. Ik herinner hierbij aan het rijwiel en aan de kinderen en kleinkinderen van dat rijwiel, waarmede men met behulp van de afbetaling sneller werk op een afstand kon aanvaarden en zich gemakkelijker kon bewegen. Ik herinner ook aan de verbetering van het interieur, dat wij in alle maatschappelijke lagen in de laatste decennia hebben kunnen waarnemen en aan de betere levensverhoudingen, die daardoor voor de mens ontstaan. Ook herinner ik in dezen aan arbeidsbesparende werktuigen, als wasmachines, die de menswaardigheid van het bestaan, met name van de huisvrouw, hebben vergroot. Ook herinner ik hierbij aan hetgeen als luxe begint, als een radio- en televisietoestel en een ijskast, en wat ten slotte het mogelijk maakt, ook de hogere belangstelling en ontwikkeling van de mens te verbeteren. Bovendien heeft hierin een dubbele zegen gelegen. De massaproduklie van deze artikelen is mogelijk geworden en daardoor worden de prijzen gedrukt. In tweeërlei zin heeft dit stelsel derhalve voor de massa van de bevolking artikelen bereikbaar gemaakt, die zij nodig heeft en die haar bijzonder ten goede komen. Het heeft nuttig gewerkt voor de maatschappelijke stabiliteit; het heeft Het onbehagen gaat verder door de typisch merkwaardige wijze, waarop die zaterdag geweigerd is om merken te noemen. Er zijn een hele reeks van codenummers genoemd, die voor iedere huisvrouw alleen maar betekenden, dat de paniek aanmerkelijk veel groter werd, en men is geneigd te vragen: waarom dan niet eerder in dit opzicht allereerst rekening houden met het bevattingsvermogen van de bevolking en de merken noemen, ook wanneer dat eventueel zou meebrengen, dat daardoor misschien aan bepaalde bedrijven enige schade zou zijn toegebracht, die er overigens nu toch ook aan is toegebracht? meen, dat de Minister toch op de vragen onder 4 geantwoord heeft, dat hij deze gehele reeks voorgestelde maatregelen ernstig zal overwegen. Is het de bedoeling, dat het Amerikaanse systeem van vermelding van de samenstelling van ieder levensmiddel wordt overwogen, en is het tevens de bedoeling te overwegen of het niet wenselijk is elke bespuiting van een levensmiddel en de toegepaste systeemvergiften te laten vermelden? Ik pleit voor deze vermelding van alle chemische middelen in bepaalde levensmiddelen niet, omdat ik veronderstel, dat de huisvrouwen beter dan wij in staat zullen zijn om uit de CH's, de OH's, en zeker een reeks daarvan, te komen, maar de meeste middelen hebben toch wel een of andere fabricagenaam en een naam is duidelijker te verstaan dan een of ander codenummer. huisvrouwen, van de consumenten. De Regering heeft beide suggesties ernstig overwogen en is naar onze mening goeddeels aan de strekking ervan tegemoet gekomen. Wat het laatste punt betreft, hebben wij er geen bezwaar tegen, dat het nog niet formeel is vastgelegd, omdat inderdaad, zoals de Regering het stelt, over de samenstelling van die commissie straks nog overleg tussen de S.E.R. en de erbij betrokken Ministers Mijnheer de Voorzitter! Ik zou aan mijn betoog in tweede termijn een vraag willen laten voorafgaan. In ,,de Volkskrant"" van deze morgen las ik een berichtje, dat de prijs van de boter met ingang van vandaag met drie cent per pakje is verhoogd. Allereerst wil ik vragen: Wordt er tevoren enige bekendheid gegeven aan deze steeds terugkerende verhoging van de boterprijs, zodat de huisvrouwen, die nog in staat kunnen worden geacht boter te kopen, zich vooraf erover kunnen beraden, of zij door deze regelmatige verhoging deze boter kunnen blijven kopen? Vervolgens wil ik vragen: Acht de Minister deze voortdurende verhoging van de prijs niet in strijd met het streven om meer vaste verbruikers van boter te behouden en ook het binnenlands verbruik te stimuleren en meer in overeenstemming te brengen met het verbruik in onze nabuurlanden, dat veel groter is? Deze maatregel van de verdere verhoging van de boterprijs komt niet tegemoet aan de wens van de Minister om een groot gedeelte van de melkplas via de zuivel in eigen land te kunnen afzetten. Ik meen te weten, dat ook de zuivelorganisaties er prijs op zouden stellen, de prijzen van boter voor binnenlands gebruik niet te hoog op te voeren en in ieder geval meer stabiliteit in de prijzen te behouden. Als ik mij niet vergis, hebben ook internationale organisaties de Nederlandse Regering nadrukkelijk verzocht, de Zo is dat in de afgelopen jaren telkens het geval geweest. Men kan zich daarbij toch afvragen of de Kamer eigenlijk wel de geschikte plaats is voor dit soort van beschouwingen, of het niet langzamerhand zo zou moeten worden, dat men in grote lijnen weet waarover men spreekt, dat men natuurlijk van mening kan verschillen t.a.v. een beleid, maar dat men het eens is over de betekenis van bepaalde grondvormen en begrippen, die dan niet steeds weer opnieuw in discussie behoeven te worden gesteld. Zover zijn wij nog niet, dat weet ik. Ik wil ook graag toegeven, dat aan dit ministerie door de Minister en een aantal van haar medewerkers een stuk noodzakelijke theoretische arbeid op dit terrein wordt verricht, maar de systematiek daarvan is in de opeenvolgende memories weleens zoek. Er is b.v. een jaar geweest, waarin wij ons, daarin voorgegaan door de Ministcr, vrij diepgaand hebben verdiept in de taak van de vrijvvilliger in het maatschappelijk werk; min of meer tot onze verwondering is dit onderwerp ineens geheel verdwenen uit de regeringsbeschouwing. Toch niet, dacht ik, omdat wij t.a.v. dat vraagstuk al precies weten waaraan wij toe zijn. Integendeel, bepaalde sinds lang gevestigde vrijwilligersinstituten — ik denk b.v. aan dat van de vrijwillige armverzorging volgens de Armenwet — voelen de behoefte, in eigen kring eens te overwegen of de tot nog toe gevolgde werkwijze nog wel de juiste is. Men wordt, naarmate men een scherper inzicht in het maatschappelijk werk krijgt, kritischer t.a.v. de vrijwilliger; aan de andere kant wil men er toch ook principieel een plaats voor inruimen. Maar dat zal dan moeten geschieden in die zin, dat men op een breed terrein van algemene sociale hulpverlening beroepskrachten en vrijwilligers dooreenmengt en met elkander maatschappelijk werk laat doen, waartoe dan zowel de sinterklaasfeesten als de huisvrouwenvakantieweken behoren, alsook — ik teken hier bepaalde vormen van het z.g. algemeen maatschappelijk werk — soms de moeilijkste individuele hulpgevallen. Ik wil hiervan het volgende zeggen. Ik geloof, dat wij met elkaar wel weten, dat er een aantal functies is, dat wordt uitgeoefend door de vakkundig opgeleide maatschappelijk werksters van de — zoals dat tegenwoordig heet — academie. Deze maatschappelijk werksters vervullen taken, waarvan men dikwijls zegt: daarvoor zijn zij niet opgeleid; het is jammer, dat zij hun tijd daaraan moeten besteden. De vraag komt daarbij op, waarom dit werk niet door vrijwilligers kan worden gedaan. Ik wil deze vraag aanstonds beantwoorden, maar eerst enkele voorbeelden noemen. Er is een aantal organisatorische functies in het maatschappelijk werk, waarvan men zegt: Daarvoor behoeft men geen opleiding aan een sociale academie gehad te hebben. Ik denk aan het organiseren van vakantieweken voor huisvrouwen; het organiseren van kinderuitzendingen; het organiseren van allerlei activiteiten ten aanzien van zelfstandig wonende bejaarden; allerlei cursuswerk, dat men doet; het organiseren van vrijwilligersbijeenkomsten — Ook ten aanzien van de prijspolitiek van de Regering kan ik kort zijn. In de stukken wordt nog eens onderstreept hoezeer de produktie gestegen is en welke enorme bedragen de ondernemers aan nieuwe investeringen uitgeven. Over de winsten wordt weliswaar niet uitvoerig gesproken, maar de krantenberichten spreken in dat opzicht overduidelijke taal. Terzelfder tijd is van enige prijsdaling geen sprake. De Minister deelt in antwoord op vraag 32 mede, dat hij aan de vaste Commissie voor Economische Zaken een overzicht heeft gegeven van de prijsverlagingen, die op het departement bekend zijn. Helaas, de Nederlandse huisvrouwen zijn in deze commissie niet massaal vertegenwoordigd en ik vrees voor de Minister, dat juist deze huisvrouwen van die dalingen maar al te weinig gemerkt hebben. Zou men werkelijk de prijzen willen verlagen, dan zou moeten worden overgegaan tot het breken van de macht van monopolies en kartels, die zelfstandig of in groepsverband de prijzen vaststellen. Borst Mijnheer de Voorzitter! Ik zou aan de Minister willen vragen, of hij een mogelijkheid ziet uit de ketting, die de producent en consument met elkaar verbindt, enkele schakels, b.v. die van de groot- en tussenhandel, weg te nemen, niet alleen in het belang van de twee eerder genoemde groepen, maar ook in het algemeen belang. Dit is zeker een vraagstuk, waarvoor de Nederlandse huisvrouwen grote Het object van begeren, dat dichterbij ligt, bereikbaarder is: de bromfiets, de centrifuge (mij bleek uit een enquête onder huisvrouwen, die ik onlangs gehouden heb, dat de meeste vrouwen daarvan dromen; ik kan mij Het laatste onderwerp, waarover ik iets wil zeggen, is de kwestie van de afbetalingscolportage. Ik vind dit een moeilijk punt, vooral ook omdat ik overtuigd ben, dat de meeste misbruiken in deze sector voorkomen en dat er heel wat tranen zijn geschreid over allerlei aankopen, die gedaan werden onder invloed van een welbespraakte colporteur. Die colporteur schijnt vaak een haast magisch vermogen te bezitten om huisvrouwen te verleiden om allerlei onverantwoorde transacties aan te gaan. Bovendien schijnen die colporteurs vaak — zij hebben immers vaak met eenvoudige mensen te maken — de mensen zodanig te intimideren, dat men, geheel ten onrechte natuurlijk, het gevoel heeft, dat men er niet meer af kan. werkgever. Maar ik herhaal nog eens: als de werkgever de premie voor de weiknemer betaalt, dan wil dat nog niet /eggen, dat de lasten door de werkgever worden gedragen. In elke onderhandeling wijst elke werkgever op het feit, dat hij naast loon ook nog sociale verzekeringspremie moet betalen. Dat houdt zelfs een huisvrouw bij tijd en wijle haar huishoudelijkc hulp voor. Men mag dus niet zeggen, dat een solidariteit wordt verbroken tussen zelfstandigen en loonarbeiders. Je vraagt je, met de nieuwe huurverhogingen in zicht, als huisvrouw af, of het niet zo wordt, dat bijna het gehele loon meteen naar de huisbaas en naar de belastingen gaat. Een Ik kan het niet anders zien dan dat de wetgever zich moet buigen voor de onlustgevoelens van de betrokkenen om met extra-inspanning er wat bij te verdienen en dan daarvoor extra hoog te worden aangeslagen. Maar waarom buigt de wetgever? Waarom gaan wij met ons allen buigen voor het voorstel van de Staatssecretaris? Uit opportunisme? Om de vrouw aan het werk te krijgen? Om de extrakosten? Om de progressiviteit wat af te remmen? Al deze factoren, de een iets minder, de ander iets meer, spelen een zekere rol. Zij zijn echter niet beslissend, zeker niet voor mij. Beslissend en onontkoombaar voor mij is het element van de extra-inspanning. Dat staat veel centraler dan het argument van de extra-verwervingskosten, die meestal fictief zijn. Dat is de extra-inspanning nooit. In het eenvoudige milieu tot dat van behoorlijk weigestelden bekoopt de huisvrouw haar buitenshuis met avondlijke bezigheden of zij moet aan de slag op een tijd, dat de morgenstond nog goud in de mond heeft. Op zo'n vrouw rust een dubbele taak; dat vergt van haar extra-inspanning. Of zij deze extra-inspanning op zich moet nemen, is een vraag die zij met haar echtgenoot moet uitmaken. Maar als deze eenmaal aanvaard is, verrichten vier handen in plaats van twee handen en in andere milieus twee hoofden in plaats van één hoofd betaalde, inspanning vereisende arbeid. Ook uit dien hoofde is het billijk, dat deze arbeid van vier handen en twee hoofden minder zwaar wordt belast dan Zeclcnberg c. a. Een tegen beloning werkende gehuwde vrouw brengt voor een overgroot deel van de gevallen mee, dat extrakosten ten behoeve van de huishouding moeten worden gemaakt. Ik geloof bovendien, dat er sprake van is, dat er een causaal verband bestaat tussen deze kosten en het verrichten van buitenshuis betaalde arbeid. Er zijn directe kosten in de vorm van extrakosten voor huishoudelijke hulp, voor kinderverzorging, enz., maar er zijn ook indirecte in de vorm van noodzakelijke meeruitgaven, die het gevolg zijn van de afwezigheid van de huisvrouw. De praktijk leert, dat men ook over deze indirecte kosten niet geringschattend moet oordelen. Deze kosten zijn naar mijn mening oorzaak, dat de grondslagen van het gehuwdentarief in de gevallen van beroepsarbeid van de gehuwde vrouw vandaag niet meer kloppen op de feitelijke situatie. en intens, thuis moet werken. Het wetsvoorstel behelst geen bevoordeling voor de buitenshuis werkende vrouw, maar er is reëel sprake van een meerdere rechtvaardigheid ten opzichte van de gezinnen, waarvan beide echtgenoten betaalde arbeid verrichten. Het gaat bij het wetsvoorstel niet over het meerdere werk, zonder meer, dat wordt gepresteerd (welk werk met het verkrijgen van inkomen ook niets te maken heeft), maar het gaat om het werk, dat betaald wordt en in het wetlelijk fiscale systeem geteld wordt bij dat van de man. Hoe hoog ik ook het werk van de huisvrouw èn echtgenote, die thuis werkt, waardeer, een belastingverlaging uit dezen hoofde zit er niet in. In Polen hamsteren de huisvrouwen. In Rusland niet, omdat er niets te hamsteren valt. typisch vrouwelijke beroepen. Tevens is deze opleiding bijzonder nuttig voor de toekomstige huisvrouwen en daarom ben ik van mening, dat veel meer mogelijkheden moeten worden geboden om dit onderwijs te kunnen volgen. Voorts is mij duidelijk geworden, waar het verschil ligt' tussen de stichting Huishoudelijke Voorlichting ten plattelande ~en de z.g. huishoudelijke voorlichting in de steden. Ik merk echter op, dat de voorlichting in de steden wel niet beschouwd kan worden als een instituut voor huishoudonderwijs, maai' dat in de praktijk toch ook gesproken kan worden van aanvulling op het tekort aan kennis van onze huisvrouwen en ook min of meer een opleiding was voor haar, die het huishoudonderwijs moesten ontberen. Er blijft één punt over inzake de rechtspositie van de leraressen, die van het nijverheidsonderwijs overkomen naar dit voorliehtingswcrk. Aan de overzijde van het Binnenhof is aan deze zaak ook reeds aandacht besteed. De leraressen, die overgaan, derven namelijk een flink stuk vakantie: 62 dagen worden er 24, en dat zal bepaald niet bevorderlijk zijn om deze overgang te stimuleren. De Minister heeft in haar antwoord aan de overzijde deze zaak wel wat gebagatelliseerd. Zij antwoordde nl. dat de leerlingen lange vakanties nodig hebben en dat er daarom geen school is en dat dat iets anders is dan recht op vakantie van de leraressen. Formeel is dat inderdaad juist, maar het spot wel met de praktijk. Voorts merkte de Minister op, dat het ook bij de huishoudelijke voorlichting kan voorkomen, dat er bepaalde perioden zonder cursus zijn, zoals b.v. omstreeks Kerstmis of Nieuwjaar, als de huisvrouwen het druk hebben en toch niet op de cursus komen en dan zou er de facto ook vakantie zijn. Ook dat is theorie en geen praktijk, want als er maar een paar huisvrouwen zijn, die het niet druk menen te hebben, is er wel cursus. Men moet dus letten op de veranderde toestand, met name de grotere waterafvoer ten gevolge van de ontginningen en de ruilverkavelingen. Men zal echter met de uitvoering van de ruilverkavelingen willen doorgaan. Nu weet ik wel, dat in de Troonrede van het vorige jaar is gezegd, dat het ontginnen vrijwel als een strafbaar feit wordt beschouwd en dat dit in het vervolg nagenoeg zal zijn verboden. Dat tegengaan van die ontginningen zal men echter toch niet kunnen volhouden en bovendien laten de ontginningen, die in de vorige decennia hebben plaatsgegrepen, nu hun gevolgen gevoelen. Wat Coevorden betreft, komt er nog bij, dat de ontginningen in Duitsland hun uitwerking op ons land hebben en dat wij daaraan dus helemaal niets kunnen doen. Wij zullen ons dus erop moeten instellen de bestrijding van de wateroverlast ter hand te nemen en wij zullen de wateroverlast, zoals die in beide voorafgaande jaren is voorgevallen, niet meer als een abnormaal verschijnsel moeten beschouwen, waarmede men geen rekening behoeft te houden. Het is de plicht van de overheid ertoe mede te werken, dat deze catastrofes niet voorkomen. In het bijzonder voor de huisvrouwen is het een ellendige toestand, wanneer zij met de kans rekening moeten houden, dat de woningen met alles, wat daarin is, door het de huizen binnenstromende water wordt overspoeld. Ik zou de Minister wel willen vragen, eens bij zijn echtgenote te informeren hoe zij erover zou denken, wanneer zij met een dergelijke bedreiging rekening moest houden. Ik vond dat nogal een naïeve opmerking. Het is het geheel niet merkwaardig, wanneer men in aanmerking neemt dat 70 pet. van de Nederlandse bevolking in huurwoningen woont, terwijl het bovendien wel bekend is — de geachte afgevaardigde de heer In 't Veld heeft er zoeven ook op gewezen —, dat het naoorlogse verloop van de woningbouw en de huren in Nederland ertoe heeft geleid, dat de huisvrouwen, die via de looncompensatie meer geld in handen krijgen, er mentaal al heel weinig toe geneigd zijn om dat geld te besteden aan een huurverhoging en dit dus over te dragen aan een huiseigenaar, onder het motto: de man doet te weinig aan het huis. . Dat is natuurlijk een generalisering. Jk zou deze opmerking niet graag in de volle breedte voor mijn rekening nemen. Omgekeerd is het echter ook weer zo, dat verschillende huiseigenaren zeggen: Ik heb heel lang veel te weinig voor mijn woning ontvangen, gezien hetgeen er vroeger en misschien ondertussen aan geschied is; dan is men niet voldoende geneigd het onderhoud thans voor zijn rekening te nemen. Wat dat betreft, zit men bepaald in een vicieuze corkel; van toenadering is niet veel te merken. Toch is het streven van de Minister en van de Regering gericht op wederzijdse toenadering en op een beter maken van het wederzijds begrip en op een betere belangenbehartiging. Mijnheer de Voorzitter! Wanneer in deze weken iets in de bladen wordt geschreven, dat betrekking heeft op de begroting van Economische Zaken, dan ligt het voor de hand, dat de consumenten en in het bijzonder de huisvrouwen enige aandacht besteden aan het prijsbeleid van deze Minister. Zij zijn het toch, die van meestal te lage lonen ieder dubbeltje moeten omkeren voordat zij het uitgeven. Het zijn de arbeidsvrouwen, die kunnen aantonen, dat de lonen van hun mannen steeds ten achter blijven bij de kosten van een redelijk bestaan. Zij horen en lezen van een welvaartsstaat, maar ondervinden, dat deze voor een andere klasse dan de hunne is weggelegd. Mijnheer de Voorzitter! Als deze kracht van de Minister tot nu toe dan als resultaat heeft gehad, dat de margarineprijs met 1 cent per pakje is verlaagd en de suikerprijs met 1 cent per kilo, dan zal de huisvrouw van deze verlaging niet veel bespeuren. Wil de huisvrouw voor zaterdag en zondag haar gezin eens tracteren op een pakje goede boter, dan moet zij alleen daarvoor al 6 a 8 cent meer betalen. Het is maar een simpel voorbeeld, maar het heeft ook iets te maken met het huishoudbudget van een arbeidersgezin. Een veel sprekender voorbeeld is, als een huisvrouw uit een gezin van vier tot zes personen de verleiding eens niet kan weerstaan om fruit voor haar kinderen te kopen, wat voor de jeugd geen luxe, maar een noodzakelijk voedingsmiddel moet worden genoemd. Zij betaalt dan voor een kilo appelen toch altijd 80 cent a een gulden. Dat betekent voor een gezin van zes personen een appel per persoon in de gehele week. Is het niet zo, dat in ons zuivel-, groente- en fruitland bij uitnemendheid zowel boter als fruit op dit ogenblik niet als een noodzaketijk volksvoedsel, maar als een overdadige luxe moet worden beschouwd? Is het voorts niet zo, dat deze genoemde voedingsmiddelen in het eigen land alleen ter beschikking staan van de betergesitueerden en dat zij verder hun weg moeten zoeken naar landen, waar de koopkracht van het volk zoveel groter is dan bij ons? Dit tekent toch wel het beleid der Regering. Met prijzenswaardige hardnekkigheid heeft de heer De Pous volgens „Het Vrije Volk"" vastgehouden aan zijn prijsbeleid. Wat waren de resultaten van die „Prijzenswaardige hardnekkigheid""? Er zijn twee ingrijpende verlagingen van invoerrechten voor goederen uit de Euromarktlanden geweest en er was de herwaardering var Je gulden, die de invoer 5 pet. goedkoper maakte. Dit alles had te zamen behoren te leiden tot verlaging van de prijzen van allerlei geïmporteerde goederen. Zij hebben dit volgens Minister De Pous, aldus schrijft „Het Vrije Volk"" verder, in vele gevallen niet of onvoldoende gedaan; niet de consument, maar de handel heeft van de verlaging geprofiteerd. Maar, mijnheer de Voorzitter, al is dit laatste juist, dan is en blijft de Minister er in de eerste plaats voor aansprakelijk, dat er geen prijsverlagingen van enige betekenis hebben plaatsgevonden. c. de voorlichting gegeven kan worden in kleinere groepen dan in het kader van het nijverheidsonderwijs in het algemeen mogelijk is, waardoor het karakter van de voorlichting meer persoonlijk kan zijn en ook van andere methoden gebruik kan worden gemaakt. Het lijkt mij bovendien belangrijk, dat door onderbrenging van deze tak van dienst bij het Ministerie van Maatschappelijk Werk er meteen weer een stoot wordt gegeven aan beter begrip van de functie van het maatschappelijk werk in onze samenleving. Wanneer men hoort spreken over voorlichting, zal men niet onmiddellijk de gedachtensprong naar mensen in materiële nood maken (hetgeen bij het begrip maatschappelijk werk nog al te veel geschiedt), maar zal men eerder geneigd zijn te denken aan een dienst, die geboden wordt aan het hedendaagse gezin, aan de huisvrouw van vandaag, ten einde dit gezin en ten einde deze huisvrouw te helpen de weg te vinden in de snel veranderende en gecompliceerde samenleving van vandaag. , Minister van Maatschappelijk Werk; Het gaat inderdaad om de praktijk, maar als wij nu eens realistisch zijn, zou ik willen vragen: dacht men, dat de huishoudelijke en gezinsvoorlichting in de dagen voor Kerstmis en Nieuwjaar een voet aan de grond kreeg? Dan zal het onmogelijk zijn, de huisvrouwen op de cursussen te krijgen, want die zeggen dan: nu moet ik in mijn huishouden zijn, want met al die feestdagen heb ik het juist zo druk. Dan is er de facto dus ook vakantie. Het zal bij de huishoudelijke voorlichting dus ook voorkomen, dat er bepaalde periodes zonder cursus zijn. Ik geloof dus, dat er formeel geen verschil is. Mijnheer de Voorzitter! Een ogenblik heb ik mij afgevraagd, toen ik de memorie van antwoord las onder het hoofdstuk „Huishouding"", als ik het zo noemen mag, waarom nu eigenlijk die boeren meer beschermd dienen te worden dan de huisvrouwen. Immers, bij deze wet zijn zelfs giftige middelen toegelaten voor het gebruik in de huishouding. Ik begrijp de overwegingen, maar vraag mij wel af, of deze overwegingen voldoende grond hebben om dit te doen. Mijnheer de Voorzitter! Ik ben het eens met het betoog, dat in de memorie van antwoord wordt geleverd met betrekking tot het niet strafbaar stellen van de huisvrouw. Ik geloof, dat wij allen hier ook weer gaarne willen thuiskomen, zonder dat wij daar al te veel moeilijkheden zullen krijgen. Ik meen bepaaldelijk, dat die strafbaarstelling veel moeilijkheden met zich zou brengen, en ik kan mij voorstellen, dat de bewindslieden thans straks met een gerust hart naar huis zullen gaan. Ik ben het daarmede dus eens. Ik meen, dat die strafbaarstelling in de praktijk bijna niet uit te voeren is. Ook achten wij het niet juist, al weten wij, dat een beperkt loon beperkte mogelijkheden met zich brengt, dat de huren worden gekoppeld aan het loon. Niet het loon geeft aan welke woning nodig is. Niet het loon geeft aan voor welk doel dat moet worden besteed. Niet de hoogte van het loon geeft aan wat er mede gedaan kan worden. Immers, de ene huisvrouw kan met veel minder volstaan dan een andere. De ene kan met weinig iets goeds maken, terwijl een ander met veel er minder van terecht brengt. Daarbij doel ik er niet op, dat de ene vrouw een andere woning zal eisen dan de andere, maar dat de ene vrouw haar gezin, in alles, met een kleiner bedrag kan verzorgen dan de andere, terwijl niet gesteld kan worden, dat zulk een gezin een tekort zou hebben. Het is, integendeel, wel mogelijk, dat de verzorging beter is, terwijl toch minder geld wordt gebruikt. Een verstandig beleid van de vrouw, door God gezenend, kan van grote invloed zijn. Wordt er wel mede gerekend in ons land, vraag ik mij weleens af, dat aan Gods zegen alles is gelesen en dat zonder die niets zal gedijen? Wat staat daar nu tegenover? Dat heeft Minister De Pous berekend in zijn macro-economische nota, die hij bij de begroting heeft overgelegd. Hij heeft daar uitgerekend, dat de gemiddelde prijsstijging van het consumptiepakket ongeveer 2,2 pet. per jaar is en dat dan volgens de C.B.S.-cijfers, die in genen dele de werkelijkheid weergeven. ledere huisvrouw kan nl. vertellen, dat in dit voorjaar gedurende enkele maanden het levenspeil 8 tot 10 pet. hoger heeft gelegen dan het jaar daarvoor, wat je onmiddellijk hebt gemerkt, als je geen mixers, maar brood en aardappelen eet. Dan blijft er dus voor de z.g. welvaartsstijging over ruim 1 pet. per jaar. Wat de middenstand betreft, zitten we met twee meningen. Uit een adres van de Christelijke en de R.K.-Middenstandsbond is ons gebleken, dat deze organisaties van mening zijn, dat invoering van commerciële televisie op algemene maatschappelijke overwegingen dient te worden afgewezen en dat openstelling van het medium televisie voor reclamedoeleinden niet gebaseerd kan zijn op de stelling, dat het gehele Nederland.-c bedrijfsleven daarbij belang zou hebben, doch slechts van betekenis kan zijn voor een beperkte groep kapitaalkrachlige groctbedrijven, die door een dergelijke overheidsbeslissing duidelijk en direct zouden worden bevoordeeld. Aan de andere kant hebben wc het standpunt van de voorzitter van de Koninklijke Nederlandsche Middenstandsbond, die van mening is, dat reclame in de televisie, zoals de staatssecretarissen zich voor ogen stellen, aanvaardbaar is. Mijn mening is, dat het zeer wel mogelijk moet worden geacht om ook de middenstand en wel tegen speciaal tarief in de gelegenheid te stellen via de t.v. reclame te maken, wat trouwens ook in de nota staat bij de speciale tariefdifferentiatie. Door de Duitse televisieredame is toch wel gebleken, dat er voor de middenstand uitstekende kansen liggen. Ik zou mij een systeem kunnen voorstellen, waarbij in een aparte uitzending voor de huisvrouwcn in de middaguren reclame, speciaal voor artikelen van middenstandsbedrijven, wordt gebracht. Dat Staatssecretaris Gijzeis, die meer speciaal met de behartiging van middenstandsbelangen is belast, volledig achter deze nota staat, moest toch voor onze middenstanders een bewijs zijn, dat er meer perspectief in deze zaak zit dan de besturen van de Christelijke en de R.K.-Middenstandsbond ons willen doen geloven. Misschien wil de staatssecretaris nog eens nadrukkelijk aan de Kamer mededelen, dat hij de belangen van de middenstand bij de aanvaarding van de gedachte over de nota ruimschoots gewaarborgd vindt. Het moet zo zijn, dat de N.T.S. en de omroeporganisaties zeker zijn van hun bestaan. Ook daarin is voorzien. Er zal natuurlijk overleg moeten zijn over de dingen, die van gemeenschappelijk belang zijn. De geachte afgevaardigde mevrouw Kuiper-Struyk heeft gevraagd om bij de studentenhuisvesting niet te veel één kant uit te gaan. Dat moeten wij natuurlijk nooit doen. Zij zei: niet te veel grote studentenhuizen, studentenflats, en zij heeft verder gezegd: wij moeten ons meer toeleggen op het verbeteren van onbewoonbare herenhuizen voor gezinnen. Zij heeft waarschijnlijk willen zeggen, dat voor gezinnen onbewoonbare huizen voor heren — waarmede in dit geval dan studenten worden bedoeld •— geschikt moeten worden gemaakt. Ik ben het inzake de verbetering van deze huizen uit verschillende oogpunten met haar eens, bij voorbeeld uit het oogpunt van monumentenzorg. Een feit is, dat een aantal oude huizen, dat voor de moderne bewonina voor huisvrouwen niet meer zo heel aantrekkelijk is, dikwijls nog op zeer behoorlijke wijze geschikt kan worden gemaakt voor bewoning door heren studenten. Deze zaak bepleit ik nog eens, omdat maatschappelijk gezien -— mijn ervaring bij de Raad van Beroep heeft mij dit volkomen bevestigd — het juist grote groepen van huisvrouwen zijn, die geen invaliditeitsrente krijgen, omdat zij niet voor 2/ 3 invalide zijn. Deze mensen komen in beroep van een afwijzende beschikking en dan wordt gezegd: zij kunnen nog wel boodschappen doen, zij kunnen nog wel wat koken en een klein beetje herstelwerk doen, maar de was gaat niet meer, evenmin als het ruwe werk. Wanneer in deze gezinnen geen hulp van familie of buren aanwezig is en zij hulp van buiten moeten aantrekken, waarvoor tegenwoordig in Amsterdam 10 gulden per dag plus de kost moet worden gegeven, dan komen juist dergelijke gezinnen in moeilijkheden. Dit is juist de sociale groep, waarvoor ik speciaal de aandacht vraag. Het is een uitzondering geweest, dat een huisvrouw, die een invaliditeitsrente vroeg op grond van een vroegere verzekering, onder de rentetrekkers was te brengen. Dan moest zij wel zo reumatisch zijn, dat zij zich niet meer bewegen kon. De geachte afgevaardigde heeft nog gewezen op zijn ervaringen in de raad van beroep, speciaal met de categorie van de huisvrouwen, bij wie vaak een invaliditeit aanwezig is beneden de 66 2/3 pet. Ik moet de geachte afgevaardigde er echter op wijzen, dat de gehuwde vrouwen slechts onder sporadische omstandigheden onder de regeling vallen, nl. in het geval, dat zij kostwinsters zijn, zoals de geachte afgevaardigde ook uit de stukken weet. Een belangrijk ander onderdeel van de gezondheidsvoorlichting en opvoeding is de voedingsvoorlichting. Diëtistes in dienst van enige provinciale kruisverenigingen geven voedingsvoorlichting op prenatale spreekuren, op moeder- en kleutercursussen, voedingsvoorlichting aan opgroeiende jeugd, aan bejaarden, op vormingscursussen voor kraamverzorgsters enz. Zij houden lezingen voor plattelandsvrouwenorganisaties, verenigingen van huisvrouwen en andere verenigingen, ouderavonden van scholen etc. Verder geven zij dieetcursussen (diabetici, zoutloze en vetarme diëten, vermageringsdiëten e.d.) en ten slotte houden zij dicetspreekuren. De provinciale verenigingen, die een diëtiste in dienst hebben, krijgen hiervoor thans een jaarlijks subsidie van f 4000 van het Praeventiefonds. De totale kosten (salaris + sociale lasten + autokosten + voorlichtingsmateriaal e.d.) De invaliditeitsrentetrekkers vormen inderdaad een aanzienlijk deel van het totale aantal invaliden. Dat is ook juist. Ik heb daarvan geen cijfers en het zou mij in het verband van deze discussie interesseren, als de Minister daarover alsnog enkele cijfers zcu kunnen geven. In elk geval zijn er veel meer invaliden dan alleen de invaliditeitsrentetrekkers. Om te beginnen zijn er de gehandicapten, wier invaliditeit beneden 66 j pet. ligt, al zal een deel daarvan later dan, overeenkomstig de toczegging van de Minister, ook nog in de interimregeling worden opgenomen. Vervolgens zijn er de invalide geborenen, degenen, die in hun jeugd een handicap hebben opgelopen, een aanzienlijk deel van de huisvrouwen en alle invalide zelfstandigen, tenzij zij vroeger een rentekaart hebben gehad. Dat moet alles bij elkaar toch ook nog een zeer aanzienlijk aantal personen betreffen. over en weer geweest — herinnerd aan de nood, die er in Nederland bestaat onder de gehandicapten. Ik geloof, dat wij het daarover met elkaar eens zijn. Ik ben blij, dat wij het daarover eens zijn. De geachte afgevaardigde heeft gezegd: gij moet er goed rekening mee houden, dat deze regeling voor een belangrijk stuk voorziet in de nood van een grote groep invaliden. Ik ben blij, dat de geachte afgevaardigde erkent, dat de rcntekaartinvaliden eigenlijk wel de grootste groep uitmaken van de invaliden. Ik heb daarover op het ogenblik geen concrete cijfers, maar men kan het op zijn vijf vingers wel uittellen, te frieer wanneer men rekening houdt met het feit, dat een belangrijke groep van die invaliditeitsrentetrekkers ook nog personen zijn, die niet onmiddellijk uit het bedrijfsleven komen. Ik denk aan gehuwde vrouwen en aan talrijke zelfstandigen, die weliswaar in loondienst geweest zijn, maar op het ogenblik, dat zij invalide werden, toch niet in dat bedrijfsleven werkzaam waren als loontrekkende. Neem ik nu in aanmerking, dat de invaliden uit het bedrijfsleven in het algemeen en een deel van de huisvrouwen en van de zelfstandigen onder deze regeling vallen, voorts dat er een regeling, zij het een beperkte regeling is van mijn ambtgenote van Maatschappelijk Werk, waarover kort geleden bij de begroting van Maatschappelijk Werk gediscussieerd is, verder dat juist de nood onder de gehandicapten aanleiding geworden is, dat wij met grote kracht werkten aan de spoedige indiening van een arbeidsongeschiktheid:>verzekering. dat wij de Sociaal-Economische Raad op dit probleem in zijn volle omvang hebben gedrukt en daarover advies hebben gevraagd, dan vraag ik mij toch af of niet in redelijkheid is gedaan wat gedaan kon worden. actuele ontwikkelingen nagcstreefd wordt. Maar het moet mij toch van het hart, dat ik noch in de memorie van toelichting, noch in de memorie van antwoord de stem van de consument kan herkennen. Wat zal een huisvrouw-consumente in het dagelijks leven met de laatste alinea van het antwoord op vraag 33 (blz. 8) doen, waarin staat: Door de geachte afgevaardigde mevrouw De Roos-Oudegeest zijn nog verschillende suggesties gedaan, onder meer ten aanzien van maten en gewichten, verpakkingsbesluit en veiligheidseiscn etc. Ik wil gaarne toezeggen, dat ik de suggesties van de geachte afgevaardigde nader zal overwegen. Ik vraag mij wel af, mijnheer de Voorzitter, of de bescherming van de consument ook niet in te grote mate zou kunnen worden ter hand genomen. Er zijn toch ook stemmen, o.a. van huisvrouwen, welke een te veel in deze richting ten sterkste ontraden. Ik ben van oordeel, dat de consumenten toch niet zodanig onmondig zijn, dat zij — zeker in georganiseerde vorm — niet geacht mogen worden ook zelf hun belangen te kunnen verdcdigen. Het C.C.O. en de Nederlandse Huishoudraad, om maar enkele te noemen, zijn hier een voorbeeld van. Mijnheer de Voorzitter! Ik dank de Minister voor de beantwoording van mijn vragen. Hij heeft mij niet helemaal bevredigd. Het is zo, dat op het ogenblik de exportkwaliteitsklassen door het U.C.B, worden gekeurd. Een belangrijk deel van deze exportkwaliteiten worden op de binnenlandse markt afgezet — dit geldt speciaal in de fruitsector — en dus onder de naam van die kwaliteitsklasse. Zij moeten concurreren tegen de geïmporteerde buitenlandse kwaliteitsklassen, die van een mindere kwaliteit zijn, mede omdat men de in E.E.G.-verband toegestane minimumnormen hanteert. De Nederlandse huisvrouw — dat is mij in de praktijk gebleken — heeft de neiging de voorkeur te geven, misschien ook omdat er dezelfde kwaliteitsklasse op staat, aan het buitenlandse fruit, dat lager in prijs kan zijn, omdat het niet aan de door ons geëiste minimumnormen voldoet. Ik verzoek de Minister op dit punt zijn antwoord te herzien of in praktijk te brengen, dat de controles dezelfde zijn en dat dezelfde eisen worden gesteld. De opzet om de uitvoering van de Algemene Bijstandswet -—• evenals dit ten aanzien van de Armenwet het geval was — op te dragen aan B. en W. kan instemming vinden bij mij en mijn politieke vrienden. Het bieden van een sluitstuk op de sociale verzekeringen vraagt om een apparaat, dat dicht bij betrokken bijstandsbehoevende staat, aangezien inzicht in en oordeel over de individuele situatie en omstandigheden vereist zijn voor een goed bijstandsbeleid. Zowel de Armenwet als de verschillende bijstandsregelingen werden in gemeentelijk verband uitgevoerd, vandaar dat deze vorm van toepassing van het decentralisatiebeginsel met recht zou kunnen blijven toegepast. Het verdient echter aanbeveling ons goed te realiseren, dat de vervanging van de Armenwet door de Algemene Bijstandwet niet een glad lopende zaak is. Er zijn wezenlijke verschillen tussen beide wetten, verschillen, die meer gelegen zijn in de achterliggende gedachten, in de principia, dan in de materiële gevolgen van de wet voor betrokkenen. Een juiste toepassing van deze wet vraagt een zich vertrouwd maken met de nieuwe uitgangspunten en de doorwerking van deze uitgangspunten, zoals daar zijn: het respect voor de zelfstandigheid en zelfverantwoordelijkheid van bijstandbehoevende, wijziging in de situatie van deze bijstandbehoevende, die er niet meer een is van een afhankelijk vragende, maar van een rechthebbende, en de scheiding van materiële en immateriële bijstand. In dit perspectief is het een volkomen juiste gedachte van de bewindslieden de taak van bijstandsverlening, die krachtens de Armenwet kon worden uitgeoefend door burgerlijke instellingen van weldadigheid, imperatief krachtens artikel 87 te ontnemen aan deze instellingen en toe te vertrouwen aan B. en W. B. en W. kunnen dan of wel de verantwoordelijkheid voor de bijstandsverlening aan zich houden en deze taak laten uitvoeren door een gemeentelijke dienst of wel de verantwoordelijkheid delegeren naar een specifiek college, het door de gemeenteraad in te stellen en te benoemen college voor de verlening van bijstand. De structuur en de samenstelling van dit college worden op voorstel van B. en W. bepaald door de gemeenteraad. Ten aanzien van die samenstelling waag ik het in overweging te geven in dit college ook eens een plaats te reserveren voor een verstandige huisvrouw. Alvorens haar beschouwingen over de organisatie aan te vangen, sprak de geachte afgevaardigde haar voldoening erover uit, dat de uitvoering van de wet door burgemeester en wethouders za' geschieden en dat aan de burgerlijke en gemengde instellingen van weldadigheid deze zaak zal worden onttrokken. Zij wees op de mogelijkheid, dat de gemeenteraad ingcvolge de wet de bijstandsverlening opdraagt aan een college, en zij heeft toen bepleit, dat daarin een verstandige huisvrouw zitting zou hebben. Mijnheer de Voorzitter! U kunt u voorstellen, dat dit pleidooi mijn vrouwenhart zeer Ik geloof dat het algemeen maatschappelijk werk de taak heeft, zowel die solidariteitsactiviteiten in de wijk te bevorderen, alsook te bevorderen dat vrijwilligers worden ingeschakeld bij het werk van de vakkracht voor b.v. een nazorgsituatie. Er is b.v. een bepaald gezin, waarvan men zegt: de huisvrouw moet nu eens geholpen worden om haar huishouden beter in te richten of beter te budgetteren. Dat behoeven lang niet altijd vakkundige krachten te doen; een verstandige huisvrouw, die wat tijd over heeft, kan zo'n gezin regelmatig bezoeken en daarbij helpen. Het kamp is nu vol. Binnenkort komt er één plaatsje vrij en daar dingen vele gegadigden naar. Het terrein ligt nogal afgelegen. Maar daaraan zijn de bewoners inmiddels gewend. Minder prettig vinden zij het, dat zij niet zijn aangesloten op het elektriciteitsnet. De jonge huisvrouwen voelen zich daardoor belemmerd in hun huishoudelijke bezigheden."". Gelet op de integratie — wij spreken toch al heel sterk over een verstedelijkt platteland enz. — meen ik, dat deze mogelijkheid aanwezig is. Men kan dan ten aanzien van dit werk meteen moderner methoden toepassen en nieuwe visies erop geven. Ik denk bij voorbeeld maar aan de voorlichting aan bepaalde groepen, die met moeilijkheden zitten; ik denk aan gehandicapte huisvrouwen, enz. Al deze zaken zouden dan naar mijn overtuiging beter tot hun recht komen. Bovendien kan men zeggen, dat men, wat de normale voorlichting betreft, overal de huishoudscholen vindt, zowel op het platteland als in de stad. Ik ben mij ervan bewust, dat de voorlichting nu onder twee departementen ressorteert, maar is er geen mogelijkheid, dat er maar één departement over gaat? Mijns inziens behoort dit dan bij het Departement van Maatschappelijk Werk. Op deze wijze zou men nuttiger en efficiënter kunnen werken. Bij dit lijstje zijn ook gegeven de namen van de plaatsen, waar men die prijzen heeft gevonden. U kunt dus ook dat controleren. Wanneer uw controleurs zeggen, dat het niet waar is, dan zet ik een vraagteken bij die controleurs, omdat dit soort dingen zo constant door iedere huisvrouw en door iedereen op het ogenblik bij ons worden aangebracht. Misschien heeft men vandaag in de winkels twee prijzen. Als hier staat: Colgate tandpasta van zoveel tot zoveel en scheercreme van dit op dat Mijnheer de Voorzitter! Ik geloof, dat de Minister mij verkeerd heeft begrepen, toen ik het had over emotionele aanspreekbaarheid. Zij heeft geantwoord: Emotionele aanspreekbaarheid hebben ook andere beroepen, b.v. van huisvrouwen en van docenten. Ik heb dat niet ontkend. Ik ben echter niet van het beroep uitgegaan, maar van het feit, dat verschillende onderzoekingen hebben aangetoond, dat deze beroepskeuze door verreweg het merendeel van de maatschappelijk werk(st)ers wordt gedaan op grond van een sterke eigen emotionele aanspreekbaarheid. Met een grote gevoeligheid voor emotionele indrukken staat men in dit beroep, dat beladen is met menselijk leed, waardoor men in een dubbele spanningssituatie komt, waarin de huisvrouw normaliter niet verkeert, omdat zij gelukkig niet voortdurend geconfronteerd wordt met ernstige conflictsituaties. Het beroep van de huisvrouw voltrekt zich in het algemeen in een sfeer, die men maatschappelijk normaal acht; pas als dat niet meer zo is, komt de maatschappelijk werkster te hulp. Tjecnk Willink e. a. daarover slechts enkele opmerkingen maken. Het belast de reeds door personeelsschaarste overbelaste middenstand, doch de ene ondernemer kan de toepassing van het stelsel voor de andere niet laten. Het belast de huisvrouwen extra, die het om de kinderen niet kunnen laten eraan mee te doen. Het maakt de goederen extra duur. Het heeft niets met efficiency en rationalisatie te maken, integendeel, het is een verkoopmethode, die alles met reclame te maken heeft, doch de verwijzing onzerzijds in het voorlopig verslag naar de toestanden in de V.S. op dit gebied bedoelde juist de extremen en excessen tégen zich zelf te doen spreken. In dit geval zouden wij de wal, i.c. de overheid, het narrenschip willen laten keren. Er is reeds meermalen op gewezen, dat het leven in de dorpen niet goedkoper is dan in de stad. Dikwijls is het zelfs duurder, vooral door bijkomende kosten, zoals hogere vervoerskosten van kinderen naar scholen en van huisvrouwen naar de inkoopcentra. Nederlandse eieren plotseling stopzette. De Nederlandse huisvrouwen hebben daardoor tijdelijk goedkope eieren kunnen kopen, hetgeen goed te pas kwam bij de algemene prijsstijgingen, maar voor de pluimveehouders was het minder aangenaam. Intussen is het invoerverbod weer opgeheven. De Regering heeft daarover haar voldoening uitgesproken, maar de problemen blijven bestaan. Uiteindelijk wil dit wetsontwerp de huisvrouw helpen, haar dagelijkse inkopen zo veilig mogelijk te kunnen doen. En zijn dit niet „der vrouwen eeuwige zorgen""? Ook de volkshuisvesting is een eersterangs consumentenbelang. Interessant is het, in het jaarverslag van de Nederlandse Huishoudraad te lezen, dat al in 1932 werd gerapporteerd, „dat de woningen in geen enkel opzicht doordacht gebouwd zijn als werkplaats voor de huisvrouw"". Dertig jaar later, het vorige jaar dus, werd een open brief aan de Minister van Volkshuisvesting en Bouwnijverheid gericht, om opnieuw bijzondere aandacht te vragen voor de woonkwaliteiten van de nieuwbouw, in het bijzonder ook voor de huishoudtechnische eisen. Vooral de oude woningvoorraad vertoont uiteraard nog grote gebreken. Als het eens niet waar zou zijn, dat dit werkloosheidsperspectief erachter zit en dat dit de noodzakelijke en voorwaardelijk aanvaarde consequentie van de Rgering is, wat is dan de conclusie? Dan is de enige conclusie, dat onze maatschappelijke ordening geen mogelijkheid heeft om de arbeid zijn economische waarde te geven. Dan moet men wel met allerlei zonderlinge voorstellen komen; immers: mogen onze huisvrouwen nog zelf bepalen of zij binnen- of buitenshuis willen werken? Mogen onze arbeiders nog zelf bepalen of zij langer of korter willen werken? Neen, zegt de Regering, dat moeten wij in handen nemen, want dat is een instrument, dat wij gebruiken, als instrument voor wat wij willen in de sociaaleconomische visie van ons kapitalistische stelsel. Organisaties van huisvrouwen vragen zich af waarom het kind, door de Leerplichtwet onttrokken aan de directe zorg van de ouders, het dinken op school van een flesje melk in feite moet worden bemoeilijkt, terwijl uit onderzoekingen van de Nederlandse Huishoudraad is gebleken, dat 80 a 90 pet. van de ouders tussen het ontbijt en het middagmaal koffie drinkt. Tot slot, mijnheer de Voorzitter, nog een opmerking over de subsidiëring van de gespecialiseerde gezinsverzorgster ten dienste van het bijzonder gezinswerk. De hogere subsidie voor de op dezelfde wijze getrainde gezinsverzorgster in het gespecialiseerd gezins- en wijkwerk is aanmerkelijk hoger. De redenering, dat zij in de laatste werksoort een functie heeft in een team, waarom zij hoger gesubsidieerd zou dienen te worden, klinkt niet bijzonder overtuigend. Haar taak in de gezinnen wordt daardoor meer geruggesteund dan die van de gezinsverzorgster in het B.M.G.-werk, die vaak voor dezelfde onoplosbare problemen staat om de huisvrouw opnieuw bij haar taak in het gezin te betrekken. Ik zou de Minister willen vragen deze zaak toch nog eens in overweging te willen nemen. Ik ben het met de geachte afgevaardigde de heer Van Bennekom eens, dat het een verouderde gedachte zou zijn om door middel van sociale wijkopbouw te gaan streven naar gemeenschapslcvcn in de oude zin van het woord. Dit bedoelde de geachte afgevaardigde, meen ik. Het is toch echter wel van belang, dat men in wijken van grote steden of in gedeelten van grote steden, steunende op medewerking van de bevolking en de aanwezige organisaties, tracht tot vaststelling van de daar aanwezige behoeften te komen en als die er zijn, naar wegen te zoeken om die te bevredigen. Dit is te meer van belang, omdat, zoals vanuit de Kamer ook is gesteld, in de nieuwe stadswijken het leven steeds verder van het stadscentrum af komt te liggen. Zo'n ontwikkeling brengt met zich mee, dat men meer aandacht gaat geven aan voorzieningen voor allerlei sociaal-culturcle activiteiten in de nieuwe wijken. Dit is niet alleen van belang — zoals de geachte afgevaardigde stelde — voor degenen, die niet kerkelijk zijn aangesloten, maar het is van veel meer belang nog voor de huisvrouwen, voor de kinderen, voor de bejaarden, die bijna de gehele week in de wijk leven en die niet naar het centrum gaan. Mijnheer de Voorzitter! Ik kom nu op de woonwijken voor Ambonezen. Tussen de Schattenbcrg en Assen gaan bussen. De huisvrouwen gaan boodschappen doen in Assen en men is geheel geconcentreerd op Assen, ook al is de Schattenbcrg daar een eind vandaan. Dan is er toch niets normaler dan dat men in Assen, waar de kinderen op school gaan — behalve de kleine kinderen, die naar het kampschooltje gaan — ook een woonwijk krijgt. Ik heb zo'n woonwijk gezien, ik ben in de huizen geweest en ik ben er bijzonder tevreden over. In ve:band met de valorisatie van melk en melkprodukten wil ik vragen, een onderzoek in te stellen naar de moge!ijkheden, in de detailhandel de prijs van melk afgehaald in de winkel of thuisbezorgd een andere te laten zijn. Ik geloof, dat dit cok voer de detailhandel in melk een goede zaak zou zijn. Ik denk hierbij aan de moeilijkheden, die er in de steden optreden in meergezinswoningen bij de bezorging van melk. Ik geloof, dat, wanneer de huisvrouw werd geanimeerd om de melk in de winkel af te halen, dit voor de vergroting van de afzet van betekenis zou zijn. In dit verband dacht ik, dat valorisatie en afzet in één hand gingen. Minister schrijft in de memorie van antwoord dat vooriichtina over het gebruik van insecticiden on huishoudelijk terrein in de eerste plaats de verantwoordelijkheid is van de Minister van Sociale Zalen en Volksgezondheid. Det is natuurlük waar, maar ik vraag mij af of coördinatie en samenwerking hier niet de aangewezen weg ziin. Als men toch gaat vooriiehten. zou het goed ziin aan de voorlichting inzake het gebruik van zulke verdelaingsmiddelen oo huishoudelijk terrein aandacht te aeven. Men moet niet gering ever deze zaak denken. Er is vriiwel geen huishouden meer in Nederland, waar n:et een snuitbusje in huis is, tot grote vreuede van onze zindeliike Nederlandse huisvrouwen die er een hekel arn hebben, dat muggen en vliegen wo-den doodgeslagen tegen het behang, marr die weleens verzuimen de tekst op de bus'es te lezen. de E.E.G. Ik heb begrepen — ik heb met veel belangstelling naar zijn boeiende uiteenzetting geluisterd —, dat de geachte afgevaardigde nogal zeer kritisch staat ten opzichte van de E.E.G. Er bleef eigenlijk geen stuk van heel, om het zo uit te drukken. Daar de landbouwpolitiek in de Sovjet-Unie op dit ogenblik ook een punt van discussie vormt, zou ik van de geachte afgevaardigde nu zo graag hebben gehoord een vergelijking tussen de situatie in de E.E.G, zowel met betrekking tot de producent als de consument, en de situatie in de Sovjet-Unie. Ik zou de geachte afgevaardigde willen aanbevelen daar eens een studie van te maken. Mijn indruk is, dat op het ogenblik de Sovjet-Unie zich gelukkig mag prijzen vanwege het ernstige voedseltekort, dat er heerst — de huisvrouw staat Verder meen ik, dat de Minister ook wel wat verwarring heeft gesticht. Ik juich het ten zeerste toe, dat hij prijsmaatregelen neemt, maar wanneer deze zodanig zijn, dat de meeste huisvrouwen zegden: nu word ik er gek van. is er iets scheef. Er zijn talrijke prijsbeschikkingen geweest b.v. ten aanzien van de broodprijs. De broodprijs ging dan een cent omhoog, maar niet overal; in de ene provincie ging de prijs twee centen omhoog en in een andere provincie niets. Je moe t dan je atlas erbij halen om te zien in welk gebied men woonde. toenemend aantal Nederlandse huisvrouwen bepaalde boodschappen in België gaat halen, zelfs Dat zijn de elementen, die een grote rol spelen. Ten slotte speelt ook een belangrijke rol — maar dat is helaas nergens geregeld —, dat vereist is, dat onze eieren gestempeld in Duitsland komen, terwijl de Duitse eieren ongestempeld zijn. Geheel ten onrechte meent de Duitse huisvrouw, dat zodra er een stempel op staat het ei ouder is dan wanneer er geen stempel op staat. De Duitse huisvrouw denkt volkomen ten onrechte, dat een ongestempeld ei later bij de kip vandaan is gekomen voordat het de huisvrouw heeft bereikt dan een gestempeld ei. Dat is een bezwaar, dat wij steeds tot uiting moeten brengen. Wij beschouwen dit als een discriminerende maatregel. voor ogen staat, en bovendien de garantie van de omzet. Die ligt in een geheel andere orde dan voor 1 jaar aan de gezamenlijke fabrieken 6500 woningen te garanderen. Zo kan men geen grote onderneming opzetten. Iedereen, die op dit terrein werkzaam is, probeert in enkele jaren de investeringskosten af te schrijven. Vandaar de nog geringe resultaten. Het moeten programma's op veel langere termijn zijn en het moet om geheel andere aantallen gaan. Als ik mij dit allemaal voor ogen stel, geloof ik niet, dat een omvangrijke industriële produktie op gang kan komen zonder rechtstreekse daadwerkelijke medewerking van de rijksoverheid. Ik heb meermalen gezegd, dat ik eenvoudig niet begrijp, dat men er bij voorbaat zo afwerend tegenover staat. Wij mogen wel deelnemen aan sodaprojecten en aardgasprojecten, ten aanzien waarvan de Regering helemaal geen rechtstreekse verantwoordelijkheid heeft. Wij hebben geen minister voor de sodavoorziening, die zorgt, dat iedere huisvrouw wekelijks een bepaalde hoeveelheid soda tegen een redelijke prijs van behoorlijke kwaliteit in huis krijgt. Wij hebben wel een minister voor de volkshuisvesting, die een rechtstreekse verantwoordelijkheid heeft voor de volkshuisvesting. Waarom de overheid wel aan dergelijke projecten mag deelnemen en niet aan de woningvoorziening, is mij nog altijd niet duidelijk. Ik geloof dus niet, dat wij er zonder rechtstreekse deelname door de overheid zullen komen. De vraag is in welke vorm. Er is een vraag 5b van de heer Jager, waartegen ik bezwaar heb. Daar staat: „financiële garantie voor het oprichten van nieuwe woningfabrieken"". Als dat zou gebeuren — het is gebeurd onder een vorige minister — zonder dat de overheid rechtstreeks zou deelnemen in de betreffende onderneming, dus zonder rechtstreekse zeggenschap, dan gevoel ik daarvoor niet. Vraag 6a betreft eventuele deelname in een bouwbedrijf door de overheid samen met de particulier sector. Dat is niet een overheidsbedrijf, maar een soort van gemengd bedrijf, waarin de overheid deelneemt. Dat is al enkele malen hier gevraagd, niet door de heer Jager. Die was zover nog niet; dat standpunt hoor ik vandaag voor het eerst van die zijde. Met name van onze kant is daarnaar gevraagd. Bij de kabinetsbesprekingen heeft dat een punt van overleg uitgemaakt; toen de heer Vondeling er nog bij zat, is men inderdaad zover geweest, dat in het schema van het akkoord stond, dat men bereid was — de gezamenlijke grote partijen bereid waren — deel te nemen aan een serieus onderzoek naar de mogelijkheid van een dergelijk gemengd bedrijf. Zover was men al. Toen de heer Vondeling werd uitgerangeerd, heeft men dat uit het programma geschrapt. Ik heb dat altijd zeer betreurd. Wij hadden dit punt best in het programma achter willen laten. Wij willen dit nu nog. Ik wil u wel zeggen, mijnheer de Voorzitter, dat deze een onderzoek waard is. Deze zaak is ook in beweging. Ze heeft de belangstelling van — ik durf te zeggen: de gehele — vakbeweging, van de woningbouwverenigingen, van tal van gemeentebesturen en ook van enkele bouwondernemers. De Minister weet dat. Ja, maar ik heb niet dezelfde vooropleiding als de geachte afgevaardigde. Ik zie het meer als nadelig in de politieke zin van het woord. Ik heb er aleens eerder in deze Kamer op gewezen — daarvoor heb ik ook begrip gevraagd bij de Nederlandse huisvrouw —, dat men de zuivelprodukten boter en kaas altijd heeft kunnen kopen tegen afbraakprijzen, omdat het prijsniveau op de wereldmarkt voor zuivelprodukten in feite principieel doorwerkte op de Nederlandse markt. Dat is natuurlijk op zich zelf plezierig voor de consument, maar het is toch niet helemaal redelijk tegenover de producent. Daartegenover stond, dat die nadelen werden opgevangen voor de veehouder in de vorm van toeslagen uit de schatkist. Inmiddels is het Europese beleid principieel gekozen voor een ander stelsel, waarbij in beginsel de consument de kostprijs betaalt ook voor zuivelprodukten, zoals dit nu ook voor consumptiemelk het geval is.. Als de Regering met een plan gekomen was tot een wegenfonds, gevoed uit de algemene middelen, dan hadden wij daarvóór kunnen zijn. Dan zou het erop neerkomen, dat de Regering, evenals een goede huisvrouw, voor een zaak, die absoluut dringend noodzakelijk is, geld opzij legt, en zegt: dat w.il ik absoluut voor de wegenbouw reserveren. huisvrouwen en jongeren — aan ontspanningsmuziek. Het zal goed zijn, wanneer men dit nuchtere feit onder ogen zal zien bij het overwegen van eventuele maatregelen en bij het gebruik van de radionetten nu en in de naaste toekomst in ons eigen land. In de nu duidelijk gebleken behoefte zou dan wellicht op verantwoorde wijze binnen ons territoir kunnen worden voorzien."". t£n dit is een mening, die mijn hele fractie deelt, mijnheer de Voorzitter. Als men al deze feiten beschouwt, dan gaat het inderdaad niet aan, dat wij de reacties, die mede daardoor en door het achterwege blijven van de invoering van reclame in de t.v. in ons volk zijn gewekt, zouden veronachtzamen. Dan maken wij ons schuldig aan eenzijdigheid en ons volk voelt dat heel goed aan. „Wat heeft een gewoon gezin op het ogenblik nodig voor de gewone kosten van levensonderhoud? Met andere woorden: wat is een huisvrouw op het ogenblik kwijt aan de kruidenier, de bakker, de melkboer, enzovoort? Er is in ons gezin geen televisietoestel en er wordt maar één krant gelezen, geen radiogids, geen enkel tijdschrift of damesblad. Het lijstje is aan de hand van de praktijk opgesteld. Misschien zal de ene huisvrouw wat minder uitgeven bij de slager en wat meer bij de kruidenier, maar we maken ons sterk, dat het totaal niet veel zal verschillen in de diverse huishoudingen. De vakantietoeslag van vier procent zal dan ook in het gemiddelde gezin zeer dikwijls worden gebruikt als toeslag op het loon om alle tekorten weer aan te zuiveren, maar dan nog blijft de vraag hoe doen de huivrouwen dat? Wanneer op een gegeven ogenblik grote stukken van het huisraad wegens slijtage voor vervanging in aanmerking komen, zal dat waarschijnlijk op de kwaliteit van het eten bezuinigd moeten worden en wanneer de huisvrouw ziek is en er hulp van buiten nodig is, betekent dat weinig minder dan een ramp. beeldvorming omtrent het maatschappelijk werk. Het is, dachten wij, verbeelding, hiervan direct aanwijzingen te verwachten voor het feitelijk beleid, dat nu moet worden gevoerd. Het goede timmermansoog nïi is effectiever dan stofwolken op de boekenkast, die, geloof ik, alleen maar een ergernis vormen voor de huisvrouw. Terecht hebben verschillende geachte afgevaardigden ook gewezen op de grote betekenis van een goede voorlichting. Daaraan wordt ook door de overheid aandacht geschonken. Ik wil ook gaarne de verzekering geven, dat wij daaraan, mede onder de indruk zijnde van de betogen van de geachte afgevaardigden, in de toekomst nog meer aandacht zullen schenken. Vooral in het begin van de zomer, in het begin van de warme periode, voor zover die althans in Nederland mogelijk is, wordt voorlichting gegeven aan de vakpers, aan vleeskeuringsdiensten en aan de slagers. Ook worden dan hygiënische aanwijzingen verstrekt. Ik geloof ook, dat het de Nederlandse huisvrouw zo langzamerhand wel bekend is welke gevaren zijn verbonden aan een niet voldoende verhitten van vleesspijzen. In de sector van de vleeskeuring worden voorschriften gegeven aan de vleeskeuringsdiensten ter voorkoming van mogelijke uitbreiding van bestaande besmettingen. Voorschriften tot het bewaren, onder koeling, van gehakt liggen in het voornemen, zo kan ik de geachte afgevaardigde de heer Lamberts, die daarnaar, naar ik meen, heeft gevraagd, mededelen. Wij weten nu, wat dat aardgas is. Het is een goudbron, maar niet voor de huisvrouw. Het is hoogst gewenst en zeer dringend, dat die grote winsten eens werkelijk aan het Nederlandse volk ten goede komen. Het betrof in de eerste plaats een gehuwde vrouw die in 1955 op 17 volle en 6 halve dagen als hulp in een badinrichting werkte. De Centrale Raad van Beroep liet in het midden of hier sprake was van loondienst, doch was van oordeel dat deze huisvrouw dit werk niet bij wijze van beroep had verricht. Tevens was sprake van arbeid van korte duur in buitengewone gevallen. vallen. Ik denk aan huisvrouwen, aan beoefenaars van zelf Maar als u er al intuint, wat wilt u dan verwachten van een eenvoudige huisvrouw? Ik ben een onverstandig consument, dat wil ik eerlijk bekennen. Ik geloof, dat de huisvrouwen niet zo gauw zo iets zullen doen. waar een ruilverkaveling afgesloten is. Hij zou eens een bezoek moeten brengen aan die gebieden, hij zou eens met de mensen moeten praten, de mensen, die vroeger vaak in krotten woonden en die nu in heel moderne boerderijen wonen, hij zou ook eens met de huisvrouw moeten praten om een indruk te krijgen van het verschil tussen vóór en „Dat het instituut zowel ten behoeve van de huishoudelijke voorlichting aan de huisvrouw in stad en platteland als bij de consumentenvoorlichting een belangrijke functie kan vervullen, wordt algemeen onderkend. Onder de huidige omstandigheden is het echter nog niet mogelijk aan te geven op welke wijze dit kan worden gerealiseerd."". Ik vind dat een ietwat vage zin, mijnheer de Voorzitter. Niet omdat daarin wordt gesproken over „voorlichting aan de huisvrouw in stad en platteland"". Ik begrijp zonder meer wel, dat dat moet zijn in de stad en op het platteland. Ik vind de zin niet duidelijk, omdat ik niet precies kan zeggen waar nu het verschil ligt tussen voorlichting aan de huisvrouw en aan de consument. Dit verschil springt niet direct in het oog. Ik neem aan, dat ik het aldus moet verstaan, dat met „huishoudelijke voorlichting aan de huisvrouw in stad en platteland"" wordt bedoeld een soort van „bedrijfstechnische voorlichting"" in het algemeen over de wijze, waarop een huishouding misschien het best gevoerd kan worden. Voorts neem ik aan, dat wij onder „consumentenvoorlichting"" moeten verstaan voorlichting over produkten en apparaturen, die in het huishouden worden gebruikt. Als ik het verkeerd heb begrepen, moet de Minister het maar zeggen. lofwaardige hoeveelheid subsidie van het Ministerie van Landbouw en Visserij. Tel ik daarbij het bedrag, dat nu op de begroting voor 1965 staat, dan wordt dit over de jaren 1962, 1963, 1964 en 1965 samen de somma van ruim 3,5 min. Dat is stellig zeer nuttig besteed geld, maar ik dacht, dat het nog veel nuttiger zou zijn, wanneer het mede kon worden besteed aan de meer algemene taak ten behoeve van de huishoudelijke voorlichting van de huisvrouw in de stad en op het platteland en van de consumentenvoorlichting, waarover de memorie van toelichting zij het dan zeer vaag over spreekt. Hoewel ik niet twijfel aan de moed van deze bewindsman, wil ik hem er toch nog op wijzen, dat altijd een schaarste ontstaat aan de goedkoop gedistribueerde artikelen. Ik ben in mijn leven ook zeepfabrikant geweest en ik herinner mij goed, dat na de oorlog, toen zeep nog werd gedistribueerd tegen lage prijzen in niet te goede kwaliteit, de huisvrouwen hun bons steeds in zeep omzetten. Het gevolg daarvan was, dat toen de distributie opgeheven werd, de zeepfabrikanten maandenlang haast niets konden verkopen, omdat de kasten van de huisvrouwen vol lagen met de goedkope distributiezeep. Ik zou de Minister willen wijzen op het bekende gezegde, dat, als de vraag naar een artikel 100 is en het aanbod 99, dan nood heerst, woningnood in dit geval. Indien echter het aanbod 100 is en de vraag 99, dan is er een ruime markt, waarop ieder terecht kan. Dit wil natuurlijk niet zeggen, dat de Minister, indien deze vrijere markt ontstaat, geen zeer Wat de rentabiliteit van de bedrijven betreft, weet iedereen wat rentabiliteit is. Elke huisvrouw weet dat wel. Rentabiliteit is tegenwoordig een zeer relatief begrip. Het gaat er tegenwoordig veel meer om, met hoeveel winst de ondernemingen genoegen willen nemen. In de crisisjaren werden de bedrijven geliquideerd en gingen zij ten onder door armoede; nu gaat het om de winst. Men fuseert om grotere winsten te kunnen behalen. Dat Ter afronding van dit deel van mijn betoog wil ik graag iets zeggen over de opmerkingen van de geachte afgevaardigden de heren Stokman en Louwes over het rapport van de Teldersstichting ..Ontwikkelingen in de sociale verzekering"", maar vóór ik er iets over zeg. wilde ik zeggen, dat ik heb geconstateerd — het verwondert mij eigenlijk helemaal niet —. dat de geachte afgevaardigde de heer Louwes van een ander, ik moge zeggen, een veel ruimer uitgangspunt uitgaat dan de Teldersstichting. De geachte afgevaardigde de heer Louwes wil, als ik hem goed heb begrepen, gelijke sociale rechten voor zelfstandigen en niet-zelfstandigen. De geachte afgevaardigde heeft eigenlijk gezegd, dat er voor de zelfstandU gen in Nederland maar verschrikkelijk weinig is gebeurd. Ik zat net in het weekend een inleiding voor te bereiden voor een gezelschap, dat de heer Louwes ook goed kent, waarvoor ik binnenkort moet spreken over de sociale positie van de zelfstandigen — het is een agrarisch gezelschap: ik had er wat moeite mee. want in de regel heb ik uit deze groeperingen niot altijd de allerbeste pers over het sociale beleid. Ik heb echter in de rede, welke ik aan het prepareren was, herinnerd aan een verhaal, dat ik in 1952 heb gehouden, wat mij overigens duur te staan is gekomen, want het heeft mij tot het staatssecretariaat van Economische Zaken gebracht en ik wilde niet het gevaar lopen, dat mij de rede die ik nu moet houden tot de post van minister van Landbouw zou brengen. Ik heb nog eens nagegaan, wat er in 1952 voor de zelfstandigen was. Op dat ogenblik waren er alleen nog maar een Noodwet ouderdomsvoorziening en een Noodwet kinderbijslag voor kleine zelfstandigen. Ik heb toen in 1952 bepleit, dat er zou komen een algemene ouderdomswet en hierna niet een algemene kinderbijslagwet, maar een invaliditeitsverzekering voor zelfstandigen. Ik heb in die rede gezegd, dat ik het oneens was met het rapport van de gemengde commissie-Van Rhijn. dat er geen behoefte zou zijn aan een invaliditeitsverzekering voor zelfstandigen, dit in tegenstelling tot het rapport van de Londcnse commissie-Van Rhijn. Wanneer ik nu zie. wat er sedertdien is tot stand gekomen: een Algemene Ouderdomswet, die van toepassing is op de zelfstandigen, een Algemene Weduwen- en Wezenwet, een Algemene Kinderbijslagwet, de Interimregeling voor invaliditeitsrentetrekkers — de heer Van Wingerden heeft het cijfer van 40 pet. genomen; dat is veel te ruim geschat, maar laten wij nu zeggen, dat 25 pet. van de interimrentetrekkers komen uit de kring van de zelfstandigen; wanneer men de huisvrouwen erbij telt, komt men misschien op 40 pet., maar wanneer men die eraf trekt, komt men op 25 pet. —. wanneer ik voorts zie. dat een zeer groot deel van de zelfstandigen beneden de welstandsgrens en wel het allergrootste deel onder de vrijwillige ziekenfondsverzekering valt — daar is wel een zeer vervelende financiering bij; met name de kleine zelfstandigen betalen naar mijn mening in de vrijwillige verzekering veel te veel, maar hierop kom ik, naar ik hoop, bij een andere gelegenheid nog weleens terug —. en verder zie, dat er nu is ingediend een volksverzekering voor zware geneeskundige risico's en dat tenslotte de S.E.R. nu een advies heeft uitgebracht om tenminste voor de zelfstandigen tot een bodemvoorziening met betrekking tot de arbeidsongeschiktheid te komen, dan zeg ik. dat er de laatste tien jaar. ook voor de zelfstandigen in de sociale verzekering, heel veel is gebeurd. Het is beslist onjuist — de geachte afgevaardigde trekt die conclusie ten onrechte — dat voor de zelfstandigen alleen maar de Algemene Bijstandswet geldt. overwonnen. Geheel anders is de situatie bij de varkenshouderij. Aanvankelijk — daarop is door de geachte afgevaardigde ook gewezen — zijn de moeilijkheden bij de afzet van varkensvlees, in de beginperiode van de mond- en klauwzeerepidemie, meegevallen. Het binnenlandse verbruik van varkensvlees is nogal wat gestegen, waarvoor de Minister van Landbouw de Nederlandse huisvrouwen zeer dankbaar is. De huisvrouwen hebben mij al eens meer geholpen, nameIijk met de kwestie van de eieren. Ook de slagers hebben er in georganiseerd verband veel toe bijgedragen, dat het verbruik van het varkensvlees in het binnenland, onder de zeer moeilijke omstandigheden, waarin de producenten verkeerden, werd opgevoerd. Voorts bleek de export van vleeswaren en vleesconserven voor uitbreiding vatbaar; de vleeswarenconservenindustrie heeft daartoe al het mogelijke ondernomen. Wij van onze kant hebben geprobeerd aan bepaalde wensen van restitutie bij export naar derde landen te voldoen. Deze factoren met de destructie, de vernietiging van belangrijke hoeveelheden varkensvlees, die door de ziekte waren aangetast of ervan werden verdacht, maakten het aanvankelijk mogelijk de markt op een weliswaar betrekkelijk laag, maar voor de producenten aanvaardbaar prijspeil in evenwicht te houden. Met het terugdringen van de epidemie en de belangrijke teruggang van het aantal varkens, dat wordt vernietigd, is de afzetsituatie echter aanzienlijk moeilijker geworden. Het prijspeil is verder gedaald en belangrijke hoeveelheden varkens Mijnheer de Voorzitter, de geachte afgevaardigde de heer Harmsen heeft nog een punt aangesneden, waarover ik ook nog een opmerking wil maken. Het betreft de actie van het Consumenten Contact Orgaan tegen de te hoge vleesprijzen. De geachte afgevaardigde de heer Harmsen heeft zijn bezorgdheid uitgesproken, hij heeft er terecht op gewezen, dat ik niet verantwoordelijk ben voor die uitzending van het vrije C.C.O. via de vrije V.A.R.A. Op 9 december heeft het Consumenten Contact Orgaan de Nederlandse huisvrouwen opgeroepen, haar vleesaankopen te verminderen door het vlees te vervangen door andere voedingsmiddelen, zoals slachtgevogelte, vis en kaas, die als een goede vervanging zouden kunnen dienen. Met name slachtgevogelte zou daarvoor in aanmerking komen, omdat de prijzen ervan sedert 1959 met 9 pet. zouden zijn gedaald. Ik ben evenmin als de geachte afgevaardigde erg gelukkig met deze oproep, die naar mijn- oordeel een duidelijk voorbeeld ervan is, hoe het niet moet met de voorlichting aan de Nederlandse huisvrouw. In de eerste plaats doorkruist deze oproep het overleg, dat mijn ambtgenoot van Economische Zaken voert met het Bedrijfschap voor het Slagersbedrijf. Het is bekend, dat dit bedrijfschap een advies tot de slagers heeft gericht, dat hierop neerkomt: Voor zover u de prijsdaling voor het slachtvee nog niet hebt doorgegeven aan de consument, rekenen wij erop dat u dat in de maanden november en december alsnog zult doen. Veel moeilijker vind ik de situatie ten aanzien van het prijsverschil voor vette kalveren, waarover de geachte afgevaardigde ook sprak. Wat dat betreft moet voor een aantal bedrijven in het zuiden misschien al worden gesproken van verliesgevende prijzen. Ik kan vandaag echt nog geen bevredigend antwoord geven op deze vraag. Het probleem heeft mijn volle aandacht. De export van kalfsvlees vanuit het zuiden is pas enkele dagen gestaakt. Vlak voordat de grens dicht ging, is er — dat weet de geachte afgevaardigde stellig ook — nog zeer veel geslacht. Veel zal ook afhangen van de vraag, hoe bij een lager prijspeil de afzet op de binnenlandse markt zich zal ontwikkelen, dus of er een grotere vraag naar goedkoper kalfsvlees zal komen van de Nederlandse huisvrouw. Ik ben met de geachte afgevaardigde van oordeel, dat dit een heel moeilijk probleem betreft, vooral voor de bétrokkenen. Ik kan helaas niet anders zeggen dan dat dit probleem mijn volle aandacht heeft. Een bepaalde oplossing, die de geachte afgevaardigde heeft gesuggereerd, zal ik hier niet geven. Wanneer er aan bepaalde regelingen iets zou moeten worden geschaafd wat de technische uitvoering betreft, geef ik er verre de voorkeur aan dat dit gebeurt met mensen van de veterinaire dienst en het 8°. van Philips Nederland N.V., te Eindhoven, een boekwerk, behelzende het resultaat van een onderzoek naar de werkzaamheden van de Nederlandse huisvrouw. Wel wil ik de aandacht op een andere benadering van dit vraagstuk vestigen. In de landbouwcommissie heb ik hierover reeds met de Minister gesproken. Zou het niet de hoogste tijd worden om de mogelijkheid te openen voor een prijsverschil voor de consumtiemelk tussen de melk, die de huisvrouw krijgt thuisbezorgd en die, welke zij of andere leden van het gezin bij de winkel of elders gaan halen. Dit is m.i. geen verschil van een cent. In het buitenland, met name in België, bestaat een prijsverschil van vier tot vijf cent per liter. Ik zou bijzonder graag zien, dat dit eens goed werd bekeken, vooral in het huidige kader. Vroeger, in de tijd van de flessen, was dit meer een theoretische dan een praktische mogelijkheid, maar ik geloof te kunnen zeggen, dat in het westen van het land reeds meer dan de helft van de melk in plastic of papieren verpakking zit, welke verpakking wordt weggegooid. Dan komt m.i. de mogelijkheid van een prijsverschil tussen afgehaalde en thuisbezorgde melk, zeker ook gezien in een perspecticf van loonstijgingen, die wij in de toekomst nog wel te wachten zijn, zeer sterk naar voren. Als Minister Den Uyl, die de eerste verantwoordlijkheid voor deze consumentenmarge heeft, deze richting uitgaat, zou er voor de huisvrouw een reële prijsvermindering inzitten. Ik meen, dat wij bij deze mogelijkheden ook met de moderne techniek rekenin> moesten houden. Ik kom nu tot de kritiek, die de geachte afgevaardigde heeft op het huidige consumptiemelkbeleid. Onder dit beleid zou het volgens hem mogelijk zijn, dat de boer meer voor zijn melk ontvangt en de consument er minder voor moet belalen. Ik wil alleen de feiten noemen en niet meer dan de feilen. Het verschil tussen de prijs, die de consumptiemclk voor de veehouder per kilogram opbrengt, en de prijs, die de huisvrouw voor losse melk in de grote steden per liter moet betalen, bedraagt 15 cent. Hiervan komt een cent voor rekening van het feit, dat een liter melk zwaarder weegt dan een kilogram. Hieraan kan ook een Minister van Landbouw en Visserij niets veranderen. Het feitelijke verschil is daarmee een cent minder. De kosten, die worden gemaakt, voor het brengen van de melk van de boerderij naar de consument, bedragen in totaal 18 cent. Waaruit bestaan die kosten nu? De transportkosten van de melk van de boerderij naar de consument bedragen 2,5 cent p'er kilogram. De kosten van de consumptiemeïkbcdrijven bedragen 5 cent. Er zijn kosten verbonden aan het aantrekken van de zogenaamde aanvullingsmelk. De geachte afgevaardigde zal deze term wel kennen. Wanneer er in de winter in het westen van het land een tekort aan melk is door een lage produktie, dan moet uit het overige deel van het land melk worden aangetrokken om de grote massa van de bevolking in het westen van melk te voorzien. Deze melk wordt aanvullingsmelk genoemd en deze kost extrageld. Wij moeten dus extrakosten maken voor de melk. die wij uit de andere provincies moeten halen. Men ziet dan ook in de winter de grote vrachtwagens rijden van het noorden en hel oosten naar het westen. Aan de melkhouders in het westen van het land geven wij bovendien een extrapremie van een cent. Deze kosten bedragen samen 2^ cent per kg. Ten slotte is er dan nog de marge voor de slijters, ten bedrage van 8] cent per kg. Bij elkaar bedragen de kosten dus 18 cent. Van deze kosten gaat 4 cent af, doordat de boercnmelk een vetgehalte van 3,7 pet. heeft en aan de consument gestandaardiseerde melk wordt afgeleverd met een vetgehalte van 3 pet. Dit levert een prijsvoordeel voor de consument op en dit bedraagt 4 cent. Zouden wij de consumptiemelk niet standaardiseren op een vetgehalte van 3 pet. — zij zou overigens toch de bewerking moeten ondergaan in het consumptiemelkbedrijf; zij zou gepasteuriseerd moeten worden e.d. —, dan zou de Kort samengevat is het beleid dus als volgt. Het verschil tussen de prijs, die de veehouder per liter ontvangt — dit is de verrekenprijs, dus niet de richtprijs —, en de prijs, die de consument per liter betaalt, is veertien cent. Tussen de boerderij en de consument zitten achttien cent kosten voor het aantrekken van voldoende melk, voor het transport van de melk, voor de verwerking in de consumpticmelkbedrijven en voor de distributie van de melk naar de huisvrouw. Dank zij het feit, dat wij de consumptiemclk standaardiseren op een vetgehalte van 3 pet., kunnen wij 4 cent van deze achttien cent kosten dekken met de opbrengst van boter, die wordt bereid uit het melkvet, dat bij standaardisatie vrijkomt. Ik heb tot dusverre gesproken over de losse melk. De flessemelk kost zes cent per liter meer ten gevolge van extratransportkosten, extrakosten voor de cosumptiemelkbedrijven een hogere slijtersmarge. Wie als huisvrouw losse melk koopt, betaalt minder en wie zich het kan veroorloven, betaalt meer, als zij flessemelk wil hebben. Mijnheer de Voorzitter! Verschillende geachte afgevaardigden hebben vragen gesteld t.a.v. het beleid, dat goeddeels op het terrein van mijn collega van Economische Zaken ligt. De geachte afgevaardigde de heer Lardinois heeft gevraagd, of ik het niet een verstandig beleid zou vinden als er verschil zou worden gemaakt tussen de prijs van de melk, wanneer de huisvrouw haar in de winkel gaat halen en wanneer de melkboer haar thuisbezorgt. Het spreekt mij bijzonder aan — ik heb af Onze zorgen gaan meer een andere kant uil, namelijk of de prijsmaatregelen wel overal voldoende resultaat zullen hebben, ik denk b.v. aan levensmiddelen, groente, fruit enz., waarvan de prijzen op veilingen tot stand komen. Ik zou de Minister van Economische Zaken willen vragen om toch het prijsverloop hiervan met het grootste aandacht te volgen en direct in te grijpen als dat nodig is, zodat geen herhaling ontstaat van wat er met de aardappelprijzen is gebeurd. Minister Den Uyl is het vorige jaar zo goed voor den dag gekomen met zijn plan voor Zuid-Limburg. Ik zou hem willen vragen van nu af aan eens extra aandacht te geven aan de prijsmoeilijkheden die de huisvrouwen hebben. Ik dacht, dat dit de prijs van de sla voor de huisvrouw niet omhoog zou behoeven te brengen. Mijnheer de President! Ik wilde even stilstaan bij het optreden van de politie, met name het gewapende optreden, hetwelk helaas in de jongste dagen tot enkele droeve gebeurtenissen heeft geleid. Ik heb deze zaak meermalen aan de orde gesteld in de Kamer en heb herhaaldelijk gewaarschuwd tegen de gevolgen van het in mijn ogen te ruim zijn van de te dezen geldende instructies. Ik ben er echt niet over verheugd, dat die laatste gebeurtenissen mij gelijk hebben gegeven. Ik ben daar eerder ten zeerste bedroefd over. Er is onmiskenbaar een zekere verontrusting over die recente gebeurtenissen. Ik wil beslist niet emotioneel daarop reageren en wil ook niet pleiten voor lieden, die wanordelijkheden oproepen. Wanneer hiertegen krachtdadig wordt opgetreden, heeft dit mijn instemming. Ik zou zelfs graag akte willen nemen van het bijzonder tactvolle optreden, dat gisteren nog de politie in Amsterdam te zien heeft gegeven tegenover een bijzonder gevaarlijk aandoende misdadiger, die door tactvol optreden tot kalmte kon worden gebracht. Dat neemt — helaas — niet weg, dat wij toch binnen luttele maanden hebben moeten ervaren: het neerschieten van de man in Valkenswaard, die eventjes voor een „uitje"" de grens over wilde, het voorval in Boxtel, waar een man, die jaren niet geschoten had en zelf mank was, toen hij viel zijn wapen niet meer kon hanteren, het voorval in Budel, waar door de douane werd geschoten op een busje passanten, terwijl de kogel terecht kwam in de keuken van een huisvrouw, het gebeurde in Soest, waar werd geschoten op een jongen, die ervan werd verdacht er met een fiets vandoor te zijn gegaan, het voorval in Amsterdam, waar dezer dagen een man in een sabel is gelopen, en de droeve gebeurtenis dezer dagen in de omgeving van 's-Gravenhage, waarbij een jongen, die toch eigenlijk niet anders heeft ge Bij de kwaliteitsverbetering van de woning zijn de nieuwe „Voorschriften en wenken voor het ontwerpen van woningen"", kortweg gezegd V. en W. '65, heel belangrijk. Naar mijn mening kunnen deze voorschriften een doeltreffend middel zijn om de kwaliteit van de woning op te voeren: de woning mag groter worden, de vertrekken mogen groter worden, er worden hogere eisen gesteld aan de sanitaire voorzieningen, er komen meer kasten en meer bergruimte, de mogelijkheid van centrale verwarming is geopend, nieuwe en betere voorschriften ook voor liften, terrassen, loggia's, balkons en trappen. De keuken is ook verbeterd. Hiervan zou ik nog iets willen zeggen. Het komt niet zo vaak voor, dat huisvrouwen met name worden genoemd in departementale stukken, maar in het persbericht over de voorschriften van de woningbouw worden de huisvrouwen voor de eerste keer genoemd. Ik wil dat graag citeren: „Voor de huisvrouwen zal het interessant zijn te vernemen, dat ook ten aanzien van de keuken aanmerkelijk hogere eisen worden gesteld"". Mag ik het zo zeggen: huisvrouwen worden praktisch nooit genoemd, maar uitgerekend bij de keuken worden de huisvrouwen wel genoemd. Het ontlokte mij de ontboezeming: O, gij egoïstische mannen! De keukens worden dus verbeterd. Ik geloof te mogen zeggen, dat de Nederlandse huisvrouw daarmede blij en ook wel tevreden zal zijn, maar zeker niet voldaan. Zolang globaal genomen 1 pet. van de bouwsom wordt besteed aan de keukeninrichting, zullen er, dacht ik, nog heel veel verlangens overblijven. Ik meen, dat er grote behoefte is aan een goede betaalbare keuken voor de volkswoningbouw. Misschien kan het uitschrijven van een prijsvraag hierbij hulp bieden. Een groot voordeel van deze nieuwe V. en W. '65 vind ik, dat de architect grotere vrijheid wordt gelaten bij het indelen van de woning. Helaas moet ik over deze voorschriften ook een somber geluid laten horen, en wel ten aanzien van de geluidwering. Bij geluidwering moet worden voldaan aan de eisen, die in de zogenaamde normbladen zijn vermeld. Voor A-woningen geldt het criterium „matig"", voor B-woningen geldt het criterium „goed"". Ik vind dit bijzonder jammer, omdat men persoonlijk als men de woning heeft betrokken, naderhand heel weinig kan doen met technische middelen om de geluidshinder te beperken. Te meer betreur ik het, omdat naar mijn mening de geluidshinder er één van de belangrijkste oorzaken van is, dat de etagewoning in Nederland minder in trek is, hoewel er aan de andere kant een aantal argumenten zijn, die pleiten vóór de etagewoning. Ik denk hierbij aan de gezinnen, die kleiner worden, aan het feit, dat de etagewoning gemakkelijker in onderhoud is, en aan het verschijnsel, dat steeds meer vrouwen buitenshuis gaan werken. Ik heb in het afgelopen jaar persoonlijk een kleine enquête gehouden, waarbij ik aan een honderdtal vrouwen, die van een etagewoning naar een eengezinswoning wilden verhuizen, heb gevraagd wat nu eigenlijk de voornaamste reden daarvan is. Op deze vraag heb ik merkwaardigerwijze van al die vrouwen een bijna gelijkluidend antwoord gekregen. In de eerste plaats geldt natuurlijk het bezwaar van het ontbreken van een lift, zeker als men een gezin heeft met jonge kinderen en op de vierde etage woont. De grootste bezwaren gingen echter uit naar de geluidshinder. Men vindt, dat men in de etagewoning geen gelegenheid heeft voor het beoefenen van hobby's, zeker als deze hobby's gepaard gaan met muziek of lawaai. Ook mag men in een etagewoning geen huisdieren houden; dit kan ook een hobby zijn. Bovendien vindt men, dat men in een etagewoning niet kan afreageren, — vooral als dat een beetje hard gebeurt en met een beetje elan gepaard gaat. Toch is afreageren voor elk mens nodig. Vrouwen Adviescommissies. Bovendien zijn er in diverse gemeenten huisvrouwen-adviescommissies, die — ik zeg niet alle — samen met de gemeenten en de federaties met name de indeling en alle mogelijke andere eigenschappen van de woning bekijken en nagaan, etc. Het punt van de vloerbedekking in de woning is, naar ik hoor, ook een van de punten, waarover misschien goede adviezen kunnen worden gegeven door de huisvrouwenadviescommissies. verzoek voorstellen te doen omtrent een beter gecoördineerd optreden van de verschillende organisaties en instituten. Tot slot zou ik in het geheel van de consumentenproblematiek de grootst mogelijke prioriteit willen vragen voor regelmatige, efficiënte en duidelijke informatie aan het Nederlandse publiek. Op goede voorlichting, die men gemakkelijk kan krijgen, zit de consument, en in het bijzonder de Nederlandse huisvrouw, naar ik meen, te wachten. Een goede slogan bij deze actie zou kunnen zijn „Win door weten"". vervolgonderwijs ontvangen, dan moet er niet worden geaarzeld om te zeggen: Dat moet zo blijven en dat behoort bevorderd te worden. Achterblijven is voor ieder volk levensgevaarlijk. Voor Nederland zijn er echter nog twee bijzondere redenen, waarom er aan het onderwijs veel ten koste moet worden gelegd en waarom er veel tijd en inspanning van moet worden gevraagd. Wij leven in een land, waar de noodzaak om verschillende moderne talen te onderwijzen, sterker is dan misschien in enig ander land ter wereld. Bovendien behoren wij tot een volk, waar het percentage van mensen, dat in de produktieve sector werkzaam is, belangrijk kleiner is dan in ieder ander westers land, doordat er bij ons een groter kindertal is, meer ouden van dagen zijn en veel minder huisvrouwen, die in het produktieproces zijn opgenomen. Wanneer men die twee verschijnselen naast elkaar neemt — de positie, waarin ons land verkeert, namelijk op Het resultaat van 21 jaar bouwbeleid is eigenlijk bedroevend. Laatst zei een Rotterdamse huisvrouw in de V.A.R.A. t.v.-rubriek Achter het nieuws: de Algemene Bijstandswet voorgelegd en hij heeft gevraagd: Kan de Minister er niet eens voor zorgen, dat er zoiets ook eens met betrekking tot de melkprijs komt, zodat de huisvrouw precies weet, hoe het zit. Destijds heb ik in een boeiend debat met de geachte afgevaardigde de heer Koekoek geprobeerd, eens uiteen te zetten, hoe de melkprijs is opgebouwd. Dit alles is in de Handelingen te vinden, maar deze vormen geen dagelijkse lectuur voor huisvrouwen, naar ik aanneem, althans niet voor de mijne. Ik voel wel voor de gedachte van de geachte afgevaardigde en ik zou dit gaarne opnemen met het Produktschap voor Zuivel, dat op zijn beurt het Zuivelbureau hierbij zal moeten betrekken om dit geval Op het ogenblik prevaleert het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden nog boven de Grondwet. Nu zouden wij dus eerst het Statuut, daarna de Grondwet en vervolgens de Provinciewet moeten hervormen. Wij hebben echter de omgekeerde volgorde aangehouden. In 1962 begonnen wij met de Provinciewet en wij spreken nu over hervorming van de Grondwet. Te zijner tijd zal het Statuut ook nog wel eens aan de orde komen. Deze volgorde doet mij denken aan een huisvrouw, die wanneer zij een trap gaat dweilen, begint met de onderste tree en van daaraf naar boven werkt, met het gevolg, dat zij met haar eigen voeten de trap meteen weer vvilmaakt. Natuurlijk doet geen enkele Nederlandse huisvrouw zo iets; zij laat deze vreemde praktijk blijkbaar wel over aan Regering en volksvertegenwoordiging, die nu eenmaal in grote meerderheid uit mannen bestaan. Voor een beroep op vrijstelling als prediker is tot dusverre in Nederland geen gelegenheid gegeven. Jaren geleden werden reeksen zaken voor de Raad van State gebracht en deze leidden allemaal tot een negatieve uitspraak. Ik meen, dat dit gedeeltelijk ten onrechte is gebeurd. Het Verdrag van de rechten van de mens stelt in artikel 14 de gelijkheid in behandeling van alle soorten van godsdienst en kerken als grondrecht vast. Dit is uitdrukkelijk de basis van de door mij reeds gememoreerde procedure-Grandrath voor de Europese Commissie in Straatsburg. Er is sprake van discriminatie, indien men met uiteenlopende maatstaven gaat werken. De Jehova's Getuigen gaan uit van het priesterschap van alle gelovigen. Zij doen dus het omgekeerde van hetgeen gewone kerken doen. Zij zijn mijns inziens echter meer verwant met de eerste christenen dan de moderne kerken met hun priesterkasten en met bijzondere opleidingen. Voor ons onderwerp moeten wij naar mijn mening een onderscheid maken tussen de gewone Jehova's Getuige, die zich zelf prediker acht en voor het grootste gedeelte van de dag een vast beroep heeft met de daarbij behorende inkomsten, of huisvrouw is, èn een Jehova's Getuige, die pionier in opleiding is en tien tot vijftien uur per week aan studie, zending en verkondiging besteedt en te vergelijken is met een werkstudent in de theologie. Het is niet zo vreemd, dat hij zijn broodwinning elders haalt; de apostel Paulus deed dit trouwens ook. De Jehova's Getuigen, die pioniers zijn, maken van de prediking een dagtaak. Deze laatsten behoorden en behoren net zo te worden behandeld als dominees. priesters en pastoors zolang zij prediker zijn en dit geestelijke ambt vervullen. Nu weet ik wel, dat de bakker, die ons deze broodjes serveert, naar huisvrouwenmond een koude bakker is. Zijn naam staat echter op het zakje en hij komt met de kar langs. Jk ben dus wel gerechtigd mij bij hem te beklagen, als er een rattekop in het brood zit. Dat hebben wij aan de wal ook wel eens meegemaakt. hierbij een advies van bij voorbeeld huisvrouwenorganisaties van betekenis zou kunnen zijn geweest. Op het eerste gezicht gaat men ervan uit, dat de huisvrouwen er bezwaar tegen zullen hebben, premie voor het huispersoneel te moeten betalen. Ik heb mij echter laten vertellen, dat er ook organisaties zijn, die hiertegen geen In de eerste plaats iets over de vraag met betrekking tot het huispersoneel. Het betreft hier weer een punt, waarover men verschillend kan oordelen, vooral ten aanzien van de uitvoering, de praktische kant. Het betreft ten eerste een uitzonderlijk gering aantal personen. Bovendien meen ik — de heer Boot sprak over de huisvrouwen — dat wij voor wat dit personeel betreft vandaag meer met huisheren dan met huisvrouwen te maken hebben, want het gaat vaak over inwonende conciërges. In veel gevallen betreft het gezinnen zonder kinderen. Om dit zeer geringe aantal ook premie te laten betalen in het kader van de kinderbijslagwet, daarvan heb ik, alles afwegende, gezegd: Belast je die betrekkelijk kleine groep niet al te zwaar, daar het materieel niet zo veel betekent? Ik heb aan de Minister gevraagd, in het vervolg ook de adviezen van de verenigingen van huisvrouwen ter zake in aanmerking te nemen. Ik begreep, dat hij daar nu niet over beschikte; het ging mij zeer in het algemeen over adviezen van maatschappelijke organen, die toch voor de Kamer van betekenis zijn, adviezen waarmee men bij zijn beoordeling rekening kan houden. Dat sloeg niet alleen hierop, maar ik maak van de gelegenheid gebruik om erop te wijzen, dat bepaalde onderdelen in de centrale commissie voor georganiseerd overleg in ambtenarenzaken hadden moeten worden behandeld voordat dit wetsontwerp aan de orde kwam. Ik meen ook, dat het van betekenis is om erop te wijzen, dat ook de uitvoeringsorganen voor de sociale verzekering de Minister belangrijke adviezen zouden kunnen geven bij de behandeling van onderwerpen als het onderhavige. Het terugtrekken van de voorstellen met betrekking tot het duurzaam gescheiden leven voor de A.O.W. had, meen ik, voorkomen kunnen worden wanneer tijdig adviezen waren ingewonnen. Het gaat mij dus zeer in het algemeen om de adviezen die ook in deze zaken tevoren dienen te worden ingewonnen. Daarover heb ik nog niethet oordeel van de Minister gehoord. Daar was ik net aan toe, mijnheer de Voorzitter. Wij vragen overal waar dit wettelijk voorgeschreven is advies. Dit behelst heel veel, mijnheer de Voorzitter. Daar, waar het niet tot de voorschriften behoort, is het heel normaal dat men zich eens afzonderlijk bezint op de vraag, of men nog verder moet gaan met het vragen van adviezen aan allerlei instanties. Ik wil dit wel eens bekijken, als een zaak als deze zich weer voordoet. Misschien kunnen wij dan ook de adviezen van de huisvrouwen inwinnen. kleuterleidsters, maatschappelijk werksters en andere jonge vrouwen, die van een goede soort van opleiding komen, niet zo heel veel jaren deel uitmaken van de beroepsbevolking, maar op een gegeven moment trouwen en dan toch in haar algemene vorming juist in de pedagogische en sociaal-pedagogische beroepen zoveel algemene vorming hebben opgedaan, dat zij eigenlijk een bijzonder goede opleiding voor huisvrouw, moeder, echtgenote, enz. hebben gehad. Dat is eigenlijk een van de bijzonder goede rendementen die in ons onderwijs economisch niet zo direct is aan te wijzen, maar die toch zeer zeker van groot belang is. Mijnheer de Voorzitter! Het is de eerste keer, dat wij in deze Kamer gelegenheid hebben met deze bewindsman over de begroting van gedachten te wisselen. Dat door de omstandigheden de kennismaking wat lang is uitgesteld, heeft het voordeel, dat wij de Minister in zijn algemene politiek wat beter hebben kunnen leren kennen en ik wil dit er direct bij zeggen — hebben leren waarderen. Wij hebben herhaaldelijk onder minister Bogaers doen weten, dat de onzekerheid over de vraag, of de Minister een terugkeer tot wat wij noemen meer normale toestanden op de woningmarkt wilde bevorderen, diende te worden opgeheven. Door alle nadruk op het bouwen van woningwetwoningen te leggen en door de bouw ervan belangrijk te bevoordelen door een kunstmatig lage rentevoet en in het algemeen door lagere grondprijzen te vragen dan voor de grond voor niet-woningwetwoningen, is de woningwetwoning te lang een goedkoop distributieartikel gebleven met alle gevolgen die steeds bij de procluktie van distributieartikelen optreden. Ik heb er vroeger al op gewezen, hoe, toen de vrije verkoop van talrijke gebruiksartikelen na de oorlog hersteld was, bleek, dat de huisvrouw door van alle bonnen die zij had ontvangen, gebruik te maken, veel te veel artikelen had ingeslagen en dat deze kunstmatige vraag, door de distributie geschapen, pas ophield, toen het artikel weer vrij te krijgen was. Zo goed als het voor een gezin in het belang van de gezondheid van de huisvrouw goed en juist kan zijn, een wasmachine Mijnheer de Voorzitter! Alles staat dus zowat op, maar iedere huisvrouw weet, dat, als de boel op staat, zij echt niet lang in de kamer kan zitten nietsdoen, want dan gaat er gegarandeerd iets mis. Dan kookt er iets over of dan raakt er iets van de kook af. Dat er iets zou overkoken, zie ik bij dit ministerie niet zo gauw, maar dat het van de kook af kan raken, is iets waarvoor ik toch moet waarschuwen, vooral omdat juist weer uit een enquête van de vrije universiteit is gebleken, dat de werknemers veel meer belangstelling voor medezeggenschap hebben dan wel eens wordt beweerd. Ik wil de Minister nog eens duidelijk zeggen, dat mijn fractie de Dat is alleen maar duur en het werkt vaak Iraag. Ik zou een klein apparaat willen hebben met enkele mensen die in staat en bereid zijn voorlichting te geven b.v. aan alle mogelijke verenigingen, huisvrouwenverenigingen, middenstandsorganisaties. Op deze wijze kan men de burgers erop attent maken hoe zij hun persoon en goed kunnen beschermen en hoe de situatie in de strafrechtelijke wereld is, terwijl dan daarnaast een enkele brochure in de trant van hetgeen in Amsterdam gebeurt, zou kunnen worden uitgegeven. Ook over de herziening van het ondernemingsrecht hebben, geloof ik, praktisch alle geachte afgevaardigden gesproken, zij het niet allen in dezelfde zin. De geachte afgevaardigde mevrouw Singer-Dekker heeft hierbij het beeld gebruikt van de huisvrouw die verschillende potjes op het vuur heeft staan. De enkele keren dat ik zelf weleens een potje op het vuur zet, mislukt het altijd. Gewoonlijk haal ik ze er inderdaad te laat van af. Ik heb echter ook weleens gemerkt, als ik een potje eet, dat een ander heeft gekookt, dat het weleens te vroeg van het vuur is gehaald, voordat de inhoud recht gaar was. Zo is het hier eigenlijk ook met het ondcrnemingsrecht. Ik ben geheel doordrongen van de wenselijkheid van een spoedige herziening, zeker in de tijd die dit kabinet hopelijk wordt gegund. De wetsontwerpen, waarop ik invloed heb, zullen dan ook met de grootst mogelijke spoed worden ingediend. Zowel dat op de jaarrekening als het enquêterecht hebben mijn departement verlaten en ik zal trachten, te bevorderen, dat zij ook gauw deze Kamer bereiken. De vraag van de publikatie van de jaarrekening door besloten naamloze vennootschappen komt natuurlijk bij het ontwerp jaarrekening aan de orde, alsook de vraag, hoever het enquêterecht gaat, welk recht naar het mij voorkomt, zeer ruim kan worden toegekend, omdat het alleen geldt voor ondernemingen, ten aanzien waarvan een vermoeden bestaat, dat er iets niet in orde is en daarnaar kan men altijd een onderzoek verlangen. Ik geloof dus dat men met het enquêterecht royaal kan zijn. Bij het ontwerp jaarrekening dat voor alle vennootschappen, welke ook, zal moeten gelden, zal men met de concurrentiepositie, ook ten aanzien van de ondernemingen in het buitenland en ook met wat er in Europees verband gebeurt, rekening moeten houden. Mijnheer de Voorzitter! De geachte afgevaardigde heeft ook gevraagd, of de consumentenorganisaties vertegenwoordigd kunnen worden in de PTT-kamers. Ik wil deze mogelijkheid wel bezien, ofschoon ik niet weet in hoeverre dit gemakkelijk op het regionale vlak is door te voeren. Ik kan mij echter voorstellen, dat vertegenwoordigsters van huisvrouwenverenigingen ook een functie vervullen, die ongeveer overeenkomt met hetgeen van vertegenwoordigers van een consumentenorganisatie mag worden verwacht. Ik heb de geachte afgevaardigde reeds toegezegd, dat ik dit punt met de voorzitter van de PTT-raad wil bespreken. Het ligt in de bedoeling, dat er, wanneer wij tot een nieuwe status van de PTT komen, een college als de PTT-raad komt. De Duitse minister van landbouw beseft zeer goed, dat zich daarbij voor Duitsland twee grote problemen voordoen. Als het produkt moet worden doorgedraaid, betaalt Nederland ruim 8 pet. en Duitsland 32 pet., gebaseerd op de minimumprijs. Bovendien zou de Duitse huisvrouw het gelag moeten betalen. Het betekent een stijging van de kosten voor levensonderhoud in Duitsland. Hij heeft ook gezegd, dat in de supermarkten de melk tegen een ridicuul lage prijs beschikbaar zou zijn in sommige geva1len. Het is mij be'xnd. dat de consumptiemelk in vele supermarkten beduidend lager in prijs wordt aangeboden dan de normale consumptiemelk. die door de melkslijter bij de huisvrouw aan de deur wordt bezorgd. De belangrijkste reden van dit verschil is - men mag het niet uit het oog verliezen, want het is een essentieel element in deze prijsvergelijkingen, die men steeds rnaakt - dat de bezorgingskosten op dit ogenblik 10 cent per liter bedragen. Als de supermarkt op die bezorgingskosten kan uitsparen, dan kan zij alleen reeds uit hoofde daarvan een belangrijk lagere prijs in rekening brengen. Soms spelen hierin ook nog enkele andere factoren een rol, maar de belangrijkste reden van het verschil - het naar mijn mening te rechtvaardigen verschil, al wil ik niet zeggen, dat het huidige verschil in alle opzichten in elk geval te rechtvaardigen is ligt dus in de grote service, die de huisvrouw wordt geboden door het dagelijks bezorgen van de melk aan huis. De heer Van de Brake is hierop nog wat dieper ingegaan en heeft gezegd, dat hij niet begrijpt, waarom de producent veel minder krijgt, terwijl de consument meer moet betalen. Ook hier ligt het belangrijkste argument in de extra-kosten, die moeten worden gemaakt om de melk eerst te vervoeren naar het consumptiemelkbedrijf. haar daar te verwerken, te standaardiseren en te pasteuriseren, Daarna wordt de melk naar de bezorgende bedrijven gebracht en die leveren haar aan de huisvrouw. Globaal kan worden gesteld, dat de gezamenlijke Ne inlandse landbouw voor alle consumptiemelk een prijs krijgt van ongeveer 36 cent per liter. Van de totale bij de fabrieken aangevoerde hoeveelheid melk wordt ongeveer 25 pet. gebruikt als consumptiemelk. Er is in Nederland nog steeds een regeling in werking, waarbij de producenten ervan verzekerd zijn. dat zij voor dat deel van de geleverde melk 36 cent per Ii:er krijgt. Voor de huisvrouw kost losse melk 55 cent per liter. Het verschil tussen die twee prijzen wordt globaal veroorzaakt door ongeveer 10 cent bezorgingskosten en ongeveer 10 cent verwerkingskosten op de fabriek, het vervoer van de boerderij naar de fabriek en het vervoer van de fabriek naar de melk bezorgende bedrijven. In bepaalde gevallen — o.a. op sommige waddeneilanden, waar een normale melkvoorziening heel moeilijk te realiseren is - is het geoorloofd dat boeren rauwe volle melk aan de huisvrouwen verkopen. Ik verwacht, dat wij in het kader van de E.E.G. zullen moeten afstappen van het verrekenprijsstelsel, en als mijn collega van Sociale Zaken en Volksgezondheid er mee akkoord gaat, dan sta ik er niet afwijzend tegenover om in het kader van de E.E.G., met Op blz. 11 van het verslag van het mondeling overleg zegt de Minister dat in Nederland geen produktie meer plaatsvindt van „harde"" detergenten en dat er ook geen harde detergenten meer worden ingevoerd. Ik begrijp het niet zo goed. Er worden geen „harde"" detergenten ingevoerd of geproduceerd maar wel worden over het algemeen harde detergenten gebruikt. Ik aarzel dan ook enigszins de conclusie van de Staatssecrelaris. nog even te wachten met het aanpassen van de Warenwet en te zien hoe het allemaal loopt, te onderschrijven. Zijn de huisvrouwen inderdaad gewend aan het gebruik Van „harde"" detergentia, dan zullen zij hoogstwaarschijnlijk doorgaan met het gebruiken van die middelen. In verband daarmede vraag ik mij af, of het niet gewenst is, op dit moment te beginnen met het aanpassen van de Warenwet. aanbrengen van wasapparatuur. Er zijn nog heel veel woningen, waarin deze ruimte ontbreekt en een onlangs gehouden enquête heeft uitgewezen, dat 75 pet. van de Nederlandse huisvrouwen de was aan huis doet. Ik zal het bijzonder kunnen waarderen, als dit ook onder de subsidieregeling zal vallen. een eenstemmig advies uitgebracht om vergelijkend warenonderzoek opnieuw te subsidiëren. Daar is een nieuwe stichting voor in het leven geroepen. Wij hebben door middel van een persbericht daarvan kennis kunnen nemen. Over deze nieuwe stichting moge ik een kleine kanttekening maken. Was een nieuwe stichting overigens wel nodig geweest? Maar zij is er nu eenmaal en daarom moge ik er enkele vragen over stellen. In het persbericht van het C.C.O. van 7 september 1967 kan men lezen, dat de bestuursleden van de nieuwe stichting vergelijkend warenonderzoek gelijk zijn aan de participanten van het C.C.O., terwijl de Minister in de memorie van toelichting spreekt over „onder meer"" de participanten van het C.C.O. Aan wie denkt de Minister bij dat „onder meer""? Ik kan ook niet nalaten te zeggen, dat ik het betreur en jammer vind, dat bij de leden van de nieuwe stichting geen vertegenwoordiging van de Nederlandse huisvrouwen aanwezig is. Overeengekomen werd - aldus het persbericht -, dat de overheid voor 90 pet. zal bijdragen in de kosten van het vergelijkend warenonderzoek. Mijn eerste vraag: Is dit zo en waarvan 90 pet.? 90 pet. van de totale kosten van de nieuwe stichting of 90 pet. op de kosten van elk artikel, dat vergelijkend onderzocht wordt? Kortom, mijnheer de Voorzitter, onder welke voorwaarden wordt subsidie verleend aan de nieuwe stichting? Ik vind hierover niets in de memorie van toelichting; ik vind dit toch wel jammer. Een van de essentiële punten van dat advies van de C.C.A. was de commissie van toezicht. Is deze commissie er reeds? Hoe wordt deze commissie samengesteld en wanneer zal de commissie van toezicht haar werkzaamheden aanvangen? Ik heb ook behoefte, mijnheer de Voorzitter, bij de behandeling van consumentenzaken mijn waardering uit te spreken voor de afdeling op het departement, welke zich bezighoudt met deze problematiek. Ik heb ook waardering voor de Commissie Consumentenaangelegenheden van de S.E.R. voor het werk, dat de commissie in het algemeen doet, maar ook speciaal omdat deze commissie zelf het initiatief heeft genomen tot instelling van een werkgroep klachtenbehandeling. Ik ben om dit initiatief bijzonder blij. Naast de waardering heb ik ook enkele kritische kanttekeningen over het consumentenbeleid, zoals dit tot nu toe door de overheid wordt gevoerd. Het totaalbedrag aan rijkssubsidie voor activiteiten ten behoeve van de consument is vanaf 1966 wederom met bijna 3 min. gestegen. Om dat bedrag ben ik zeer verheugd, maar ik dacht, dat het rendement van dit totaalbedrag veel groter zou kunnen zijn als er sprake was van enige coördinatie op het terrein van de consumentenzaak. Ik heb dat nog eens nagegaan, mijnheer de Voorzitter Er zijn in Nederland op het ogenblik 21 organiaties en instellingen, die zich bezighouden met informaties aan de consument met betrekking tot duurzame artikelen. Verder is er nog een groot aantal mogelijkheden van oriëntatie en informatie voor de consument. Ik meen, dat men op den duur door de bomen het bos niet meer kan zien. niet-huisvrouwen Als bij voorbeeld een organisatie van huisvrouwen, een vakbond of welke groepering van consumenten dan ook zich georganiseerd van Er zijn inderdaad een aantal mensen kort werkloos. Ik vind het een grote verdienste van onze sociale verzekering, ook wat betreft conjuncturele overwegingen, dat de koopkracht zolang mogelijk op peil blijft. In dat opzicht zullen mijns inziens de meningen ook niet uiteenlopen. Dat in een aantal gevallen een zekere, wat de heer Van Lier dan noemt, bijsteun wordt gegeven, ontken ik niet. Er schijnen ook nog wel eens gevallen te zijn, waarin men nauwelijks het minimumloon haalt en daar 80 pet. van ontvangt. Als daarvan alle lasten af gaan, is het mij volstrekt duidelijk dat het een vrij moeilijke zaak wordt, op redelijke wijze de eindjes aan elkaar te knopen. Ik heb in het algemeen het grootste respect voor huisvrouwen, die bij lage inkomens daartoe toch steeds weer kans zien. over 80 of 100 km. Dan kan ik het begrijpen. Op zich zelf is ook al het punt van de noodzaak op korte baan met het volgende weerlegd. De huisvrouw die vandaag in de winkel haar waren, bij voorbeeld vlees, haalt en nog andere boodschappen doet, misschien ook nog wel familiebezoek aflegt, moet heel vaak enkele uren dit vlees ook in haar tas zonder koeling~~vervoeren. Dat heeft tot nog toe gelukkig heel weinig moeilijkheden opgeleverd, omdat bij een goede verzorging en voldoende koeling het vlees dit ook werkelijk wel kan verdragen. Het gaat er dus om, of het niet beter is, gezien het feit dat de kleine ondernemer anders weer op zeer hoge kosten komt, het in plaats van districtsgewijze via de keuringskringen meer te bezien op langere afstand, bij voorbeeld 80 tot 100 km. Tn het betrokken stuk gaat het ook over de verplichte koeling van gehakt en wordt er op gewezen, dat dit zal zijn een koeling van 4° C. Met de huidige apparatuur kan men dit niet verwezenlijken. Er zijn natuurlijk wel cellen, waarin dat kan gebeuren, cellen die constant beneden deze temperatuur kunnen worden gehouden, maar met apparatuur voor de verkoop, is dat vandaag nog onmogelijk. In verschillende landen wordt in de repel aangenomen een koeling van 7° C a 8° C. Ik zou aan de Staatssecretaris willen vragen, of dat ook voor Nederland niet mogelijk is. In ieder geval voldoet een groot gedeelte van de appartuur, nl. de kocltoonbanken, aan deze eis. Anders zou iedereen in ontzaglijke kosten vervallen. 40 pet. van de ondernemers op dit gebied beschikt nog niet over een dergelijk meubel. Ben ik goed ingelicht, dan wil men deze wet binnen afzienbare tijd toch wel invoeren. Ik zou de Staatssecretaris willen verzoeken, of hij hier, zo mogelijk, een ruimere overgangstermijn wil stellen, omdat men vandaag nog bezig is te experimenteren met een koelmeubel, dat voldoet aan Wanneer men sulfiet toevoegt bij het maken van het gehakt, dan behoudt het gehakt langer zijn mooie roze kleur, terwijl het gehakt zonder toevoeging van sulfiet, wanneer het oud wordt, die afzakkende wat bruinige kleur krijgt, die de huisvrouw niet lust. De geachte afgevaardigde de heer De Mooij heeft gewezen op de grote verschillen in keurlonen, die bestaan tussen de ene keuringskring en de andere. Dit is inderdaad juist. Hij heeft ook erop gewezen, dat die hoge keurlonen in het produkt worden doorberekend. Hij heeft geciteerd uit de memorie van toelichting het belang, dat wij hechten aan een geslotcn koelketen. Wij achten dat belang inderdaad bijzonder hoog, temeer omdat, zoals hij gesteld heeft, de huisvrouw toch al geruime tijd het vlees niet in een koelkast bewaart. Juist daarom is die gesloten koelketen tot het vlees bij de huisvrouw wordt afgeleverd van het grootste belang. De heer De Mooij heeft gevraagd, of het, nu die vier graden naar zijn oordeel le.hnisch niet te verwerkelijken zijn ten aanzien van de koeling, niet mogelijk is, op een hogere temperatuur te koelen. Daarover wil ik nadere technische adviezen inwinnen, evenals met betrekking tot de vraag, of dit wel verantwoord is vanuit een oogpunt van consumptie en bestrijding van de salmonellose. Hij heeft gevraagd om een overgangstermijn terzake van de invoering van de koelketen. Wij zouden de koelketen willen invoeren zo gauw als dat wezenlijk praktisch en technisch mogelijk is. Ik zal mij hierover nader doen informeren. Ver De Nederlandse Vereniging van Huisvrouwen - 55 000 bij de vereniging aangesloten huisvrouwen; het denkend deel der natie, mag ik dus wel zeggen - heeft sinds kort besloten, als deel van wat zij noemt haar vormingswerk, op zich te nemen, de vrouwen duidelijk te maken, dat het geen verloren tijd is thuis te babbelen met de baby vanaf het moment, dat deze in de wieg ligt, maar dat men dit moet voortzetten, tot het kind naar de kleuterschool en naar de lagere school gaat, natuurlijk escalerend naar voorlezen en vertellen. Miin vraag is: wat kan de overheid doen met deze wetenschap — die overigens gemakkelijk is vast te stellen - dat het niet alleen gaat om kinderen uit sociaal onderontwikkelde milieus. Het lijkt mij, dat in de eerste plaats de kleuterleidsters, de onderwijzeressen, de leraren, kortom het gehele onderwijzend personeel, dient te weten, dat er zoiets bestaat als een taaltekort in alle milieus. In de tweede plaats moeten zij in staat zijn, dit te constateren bij de kinderen. In de derde plaats moeten zij weten, wat er aan te doen is. Dit betreft dan de kinderen, die al met een tekort aan taalvermogen op school zitten, zowel bij het kleuteronderwijs als bij de lagere school en het voortgezet onderwijs. Er zijn ook nog de moeders in spé, als ik ze zo mag noemen. Het lijkt mij, dat het onderwijzend personeel wederom, met de wetenschap, dat dit kan op treden in alle milieus, aan dit tekort aan verbaalvermogen iets kan doen. Ik geloof, bovendien dat dit tekort toeneemt en dat moeder minder tijd en belangstelling krijgt om verhalen te vertellen, want daar is immers de T.V. Daarvan leert het arme kind echter geen Nederlands. Als ik zie, dat „I am so blue"" als het kind dat al moet leren - wordt vertaald met: „Ik ben zo blauw"", dan vraag ik mij af of dit nu een goed taaimedium is. Het onderwijzend personeel moet erop bedacht zijn, maar bovendien zou ik extra zorg besteed willen zien aan de Nederlandse taal, vooral op de lagere school; niet op die manier, dat er door de kinderen, door de meisjes, de toekomstige moeders, alleen maar wordt geluisterd, maar zodanig, dat zij ook zelf leren vertellen, leren samenvatten en leren voorlezen. Daarmede samenhangend is van belang de taal van de leerboekjes, waaruit zij moeten leren. Het zou interessant zijn geweest, als ik er een paar had kunnen meebrengen voor de Minister en de Staatssecretaris om te zien, of zij dat nu begrijpelijke taal vinden voor jongelui van die leeftijd. Mij gaat het dus om de toekomstige moeders, om haar het hanteren van het Nederlands bij te brengen. Kortom, ik geloof dat de democratisering van ons onderwijs, de kwestie van gelijke onderwijskansen voor allen, begint op de lagere school en dus begint bij de Nederlandse huisvrouw en moeder. Men kan dan ook niet ontkennen, dat het belangrijk is, dat de man te elfder ure als hoofd van de echtverenóging is geschrapt uit de wet. Het heeft echter niets te maken met het groeien naar een meer matriarchale structuur, zoals sommigen hebben gezegd. De Minister heeft die term toen in zekere zin overgenomen. Het gaat ook niet om het ontslaan van de man van de plicht om als kostwinner het gezin te onderhouden. In ons land bestaat een historisch gegroeide arbeidsverdeling. De man werkt buitenshuis en de vrouw werkt zij verzorgt het gezim, voedt de kinderen en vervult daarnaast nog vele andere taken. Sommiigen denken wel eens, dat de huisvrouw niet werkt, maar zij doet een heleboel. Het aantal vrouwelijke kostwinners is niet groot. Hoewel het aantal buitenshuis werkende gehuwde vrouwen toeneemt en verwacht mag worden, dat dit aantal groter zal worden en dat dit werken zelfs noodzakelijk zal worden, is haar aantal vergeleken met het totaal aantal gehuwde vrouwen ook niet groot. Het is echter een ongeschreven wet, dat, wanneer een gehuwde vrouw meewerkt, zij deze inkomsten niet voor zich zelf houdt doch aan het gezin besteedt. Het tegenwoordige levenspatroon is nu eenmaal zo, dat het merendeel der gehuwde vrouwen huisvrouw is, zoals men dat noemt. Zij behoren evenwel in maatschappelijk opzicht beter gewaardeerd te worden dan nu meestal het geval is, omdat zij in feite onbetaald een belangrijke functie vervullen, die ook voor de maatschappij een economische waarde heeft. Wanneer de vrouw ziek is, valt er een radertje weg en loopt de boel spaak. Heel wat mannen komen in zo'n geval te laat op hun werk, hebben het hoofd niet bij het werk en komen plotseling te staan voor problemen waartegen zij niet zijn opgewassen en tot de oplossing waarvan zij ook «iet zijn opgevoed. Het gaat dus niet om matriarchaat of patriarchaat maar om gelijke verantwoordelijkheid en rechten in huwelijk, gezin en de zaken, die ermee samenhangen. Het opheffen van de handelingsonbekwaamheid van de gehuwde vrouw was indertijd een belangrijke stap vooruit, want voordien werd de vrouw bij haar huwelijk geheel onmondig en had ze minder rechten dan een minderjarig kind. Het nieuwe B.W. gaat een stapje verder. Het schrappen van de man als hoofd van de echtvereniging heeft dan ook meer dan een symbolische of psychologische betekenis. Het feit, dat de man het hoofd was van de echtvereniging en voor alles verantwoordelijk was, heeft de vrouw in de schaduw doen verdwijnen. Vanuit deze stelling, werd de sociale wetgeving opgebouwd en de ongeschreven wetten in praktijk gebracht, waardoor de vrouw op verschillende gebieden nog steeds een tweederangspositie is tocbedeeld. Wat dit betreft heeft de vrouw vooral ook op sociaal gebied in de twintigste eeuw nog geen gelijkwaardige positie aan die van de man in de maatschappij bereikt. weet. Ik noem deze cijfers om te illustreren, dat de economische ontwikkeling voor de ondernemers gunstig is geweest en ook de resultaten voor dit jaar er mogen zijn, zoals dat trouwens de laatste jaren steeds het geval was. In het jaarverslag van het Verbond van Nederlandse Ondernemingen wordt gezegd, dat een zekere mate van herverdeling van het nationale inkomen ten gunste van het arbeidsinkomen voor de nationale economie wel te dragen lijkt, maar dat moet dan volgens dit verslag wel geleidelijk gebeuren om zodoende van een behoorlijke loonsverhoging nu af te komen en de zogenaamde algemene prijsmaatregel, die naar onze mening niet van veel betekenis is geweest, moest vooral van tijdelijke aard blijven. Maar daar denken de meer dan twee mm. huisvrouwen in Nederland wel anders over. Ik moge hier iets citeren uit de rede van de presidente van de Nederlandse Huisvrouwenvereniging, mevrouw drs. J. Muller, gehouden op het congres van deze vereniging in Almelo, woorden die kennelijk rechtstreeks gericht zijn aan Minister de Block: „Wij huisvrouwen zijn het beu, als de kop van Jut te fungeren. Wij hebben te m <ken met voortdurend wisselende prijzen, als wij onze inkopen moeten doen. Het is onmogelijk ze langer allemaal te leren kennen. Ten onrechte zegt men van de huisvrouw, dat zij niet prijsbewust genoeg is en dat zij daardoor mede schuldig is aan de ontstane situatie ten aanzien van de prijzen."". Mijnheer de Voorzitter! Ik wil niet ingaan op datgene, wat de heren Van den Bergh en Thomassen als pleitbezorgers van de Rotterdamse industrialisatie en havenuitbreidingen te berde hebben gebracht. Ik wil liever ingaan op twee andere punten, die niet ter sprake zijn gebracht. Ik meen, dat ik daarmee punten naar voren breng, die vanmiddag nog niet zijn genoemd. Allereerst wil ik aansluiten bij wat de heer Kraaijvangei zei. Hij stelde, dat de bejaarden graag hun eigen bedoeninkje houden, graag zelfstandig willen blijven wonen. Ik ben dat niet geheel met hem eens. Het ligt veel meer in de lijn der verwachtingen, dat bejaarde mensen gaarne een goede oudedagsvoorziening willen hebben, ook op woninggebied. Een bepaald aspect daarbij is nog te weinig naar voren gebracht. Een man wordt gcpensioneerd op 65-jarige leeftijd, de vrouw eigenlijk niet. Zij moet in het huishouden blijven werken en dat kan op den duur een bijzonder grote belasting voor haar worden. Ik meen, dat er in Nederland veel te weinig mogelijkheden zijn om ook een huisvrouw op 65-jarige leeftijd in de gelegenheid te stellen met pensioen te gaan, doordat zij ergens kan gaan wonen, waar een uitgebreid voorzieningenpakket in een woonvoorziening voor bejaarden bestaat. Ik wil dus een pleidooi voeren voor de pensionering van de huisvrouw. Het zal mogelijk Boetes e. a. De heer Boetes heeft twee opmerkingen gemaakt. Wat betreft het pensioneren van de huisvrouw, geloof ik, dat de huisvrouw niet naar pensioen verlangt en er ook niet naar verlangt op non-actief te worden gesteld. Het tegendeel lijkt mij waar. Wat zo leuk is, is, dat op die leeftijd niet alleen de kinderen van de borst of uit de luiers zijn, maar dat ook de man thuis is gekomen. Hij is weliswaar gepensioneerd, maar hij helpt zijn vrouw. Ik geloof, dat, zo gezien, wij de ontwikkeling, zoals zij tot nu toe is geweest, niet principieel behoeven te veroordelen en dat wij niet principieel behoeven te zoeken naar een vorm om nu maar met alle geweld die activiteiten ook nog te ontnemen aan deze mensen. Ik ben er natuurlijk van overtuigd, dat er ook gevallen zijn, waar men het eenvoudig niet meer kan en waar het echt op een andere wijze moet worden opgevangen. Dan zullen er voorzieningen moeten zijn. Akkoord. Maar ik geloof, dat wij daarvoor niet een algemene principiële stellingname moeten betrekken. Ik geloof, dat het juist andersom moet. Ik geloof, dat wij de bejaarden zo veel mogelijk en zo lang mogelijk hun zorgen voor elkaar, voor hun huis en voor hun bedoening moeten laten hebben, want dat is een vorm, waarop zij blijven leven en die naar mijn mening heel wezenlijk is. Mijnheer de Voorzitter! Ik weet, dat in deze Kamer algemeen het oordeel bestaat, dat deze ontslaggrond volstrekt uit de tijd is. Hij is niet ingevoerd op staatsrechtelijke gronden, maar naar aanleiding van een incident in de gemeente Middelbeers in 1908. Toen wilde een gemeenteraad — in dit geval het bevoegd gezag - een zwangere onderwijzeres ontslaan. Daarop zei de Minister: Dat kan niet; dan had je haar moeten ontslaan toen zij ging trouwen. Dat is toen niet tot wetgeving gekomen. Later zijn er bij de gehuwde onderwijzeres crisisomstandigheden mee gaan spelen en daarbij speelde ook een rol, dat men toen anders dacht over huwelijk, gezin en de taak van de huisvrouw dan wij nu gewend zijn. Ik geloof, dat het daarom onverstandig zou zijn, nu over te gaan tot staatsrechtelijke beschouwingen en dat het juist is, deze bepaling te schrappen. Ik meen, dat er gezien de stukken een dusdanige toezegging van de bewindslieden op dit punt is te verwachten, dat hierover geen uitspraak van de Kamer nodig zal zijn. Mijnheer de Voorzitter! Er wordt op het ogenblik veel gesproken over Tegelijkertijd heeft — dit is een volgende schakel in het betoog — ook de Staat met het onderwijs te maken. De Staat heeft reeds economisch belang bij het onderwijs. Het is de vraag of economie en onderwijs rustig op een zelfde kussen slapen. Ik zal mij niet in de stijl van de realistische literatuur van het heden te veel in bedproblemen verdiepen. In elk geval is zichtbaar dat onderwijs en economie van nature niet aanstonds met elkander bevriend zijn. Ik houd het overigens persoonlijk - men is mij daarin nooit bijgevallen - voor ongelukkig wanneer een economische terminologie wat onberaden, juist door economen, op het onderwijs wordt toegepast. Ik ontken niet dat er ook onderwijsrendement moet zijn, maar het rendement in het onderwijs is in wezen een oneigenlijk begrip. Hoe zou men het rendement vaststellen bij iemand die drie, vier jaar gestudeerd heeft, de studie niet voleindigt, maar vervolgens als een gelukkige huisvrouw gedurende vijftig jaren het gezinsleven met ere op haar schouders draagt. Ter zake van het rendement - ik kan hier onpartijdig oordelen - moet men metterdaad voorzichtig wezen. dit laatste terrein liggen de meeste klachten, maar ook de meeste inkopen van de huisvrouw en dus de sterkste confrontatie van de huisvrouw met de nieuwe prijzen. Verder zijn er nog diverse categorieën, waaronder vallen de bejaardenoorden; ik zal hierover dadelijk nog iets zeggen. Mijnheer de Voorzitter! Zoals ik al heb gezegd, loopt het aantal reacties van het publiek per sector nogal sterk uiteen. Over de verschillende reacties wil ik nog gaarne iets zeggen. In de eerste plaats zou ik willen opmerken, dat de wellicht voor de hand liggende conclusie „Hoe meer klachten, des te eerder is een prijsstop op zijn plaats"" bij nader inzien niet houdbaar is. In de levensmiddelensector bij voorbeeld zijn bijzonder veel klachten ingediend, maar juist omdat de huisvrouw dagelijks met deze sector geconfronteerd wordt, zegt dat aantal niets over de dringendheid van een prijsmaatregel. Voor drogisterijen geldt hetzelfde. Vele importartikelen zijn duurder geworden en juist de drogisterijen verkopen vele uit Duitsland en Frankrijk geïmporteerde artikelen; een eerste overzicht heeft al geleerd, dat daarin vele prijsverhogingen bij invoer hebben plaatsgevonden. In de horecasector zijn veel Van Itossum mijn politieke vrienden, maar meer een politieke vriend van de Staatssecretaris, naar ik aanneem — dat het subsidiëren van streekvervoerbedrijven alleen het subsidiëren is van de enkele passagiers, die op zondag op weg zijn, want het woon-werkverkeer en ook de winkelende huisvrouwen vallen dan weg. Misschien mag ik vragen, of de Staatssecretaris enig inzicht heeft in de bezettingsgraad van de busondernemingen op zondagen. Zo niet, dan kan hij wellicht de nodige gevens verzamelen, alvorens hij tot subsidiëring besluit. De voorzitter van de Koninklijke Nederlandse Middenstandsbond beweerde dat bij deze bond de boosdoeners niet zaten, maar dat men opgescheept zat met allerlei maatregelen van de overheid die in de prijzen doorwerkten. Met veel bravour heeft de heer Mertens van het N.K.V. aangekondigd, de namen van de producenten en hun artikelen, waarvan de prijzen te hoog liggen, te willlen publiceren. Een probaat middel tegen te hoge prijzen zou een kopersstaking zijn. Dat is naar mijn mening dan wel bijzonder goedkoop zowel figuurlijk als lettterlijk. Hij, die zo goed weet dat er maar 200 hooggeplaatsten in ons land zijn, die de economie bekokstoven, wil nu de verantwoording schuiven naar de huisvrouwen. De huisvrouw zou dure artikelen moeten boycotten. Daarvoor 1 89 9 veroorzaakt mede de grote ongerustheid bij ons volk. De bewindsman noemt cijfers die de dag daarop reeds onjuist blijken te zijn. Toen de Minister deze uitspraak deed hadden de Nederlandse huisvrouwen al gemerkt dat het eigenlijk al gebeurd was. Ik bestrijd beslist niet de cijfers die de Minister in deze brief noemt, maar de Minister zal mij ook zeker niet bestrijden wanneer ik zeg - verschillende andere sprekers hebben dit reeds gezegd - dat nu, enige weken na 31 januari, de prijzen al weer meer dan met 3,5 pet. zijn gestegen. De nabije toekomst zie ik dan ook somber in. Harmsen Nu zal men vragen: wat moet er dan gebeuren? U weet in grote lijnen, wat wij willen. Wij willen minder bemoeiingen. Het aantal boeren is sterk teruggelopen en in dezelfde tijd is het aantal ambtenaren toegenomen. Dit moet natuurlijk niet, want dit geeft extra-kosten op onze rijksuitgaven, die ten slotte door de Nederlandse bevolking moeten worden opgebracht. Wij moeten dat niet meer doen; wij moeten andersom werken en het plan-Mansholt moeten wij finaal afwijzen, daar dit het einde van de landbouw betekent. Als wij dat accepteren, is het het einde van de landbouw en het zou ook betekenen, dat wij veel meer belasting zouden moeten opbrengen. omdat het ongeveer 1 mld. per jaar kost. Wat moeten wij ook nog doen? Wij moeten dat beleid afkeuren; dat beleid heeft al twintig jaar gefaald. De eerste tien jaar na de oorlog viel dat niet op, omdat er toen een tekort aan landbouwprodukten was en iedereen geleide economie kon bedrijven. maar de laatste tien jaar heeft dit beleid keer op keer gefaald. Alle beloften, die zijn gedaan, zijn niet nagekomen, absoluut niet nagekomen. De vrije invoer van allerlei produkten is een gevolg van de plannen in de E.E.G.; dit deed ons nogmaals de das om. De regeringspartijen en de Regering volharden erin, hiermede door te gaan. In dit geval wijs ik erop, dat al tegen 1 april 1968 in de E.E.G. besloten is, in alle landen de rauwe melk vrij te verkopen. Wij hebben in Nederland geen enkele aanwijzing van onze Minister van Landbouw gekregen. Wij hebben hem in de Kamer gevraagd, of hij zich in dit geval zou houden aan de E.E.G.""bepalingen. Toen heeft deze Minister gezegd: Jawel, maar ik heb een advies gevraagd aan de Minister van Volksgezondheid over de voorwaarden, waaronder wij deze melk zouden kunnen verkooen. Ik wil. nu het ongeveer een jaar later is, de Minister vragen hoe het staat met het advies van de Minister of StTatssecretaris van Volksgezondheid. Is dat advies binnengekomen of wordt er nog steeds op gewacht? Ik herinner hem hierbij aan de moeilijkheden, die er nu weer zijn in de dorpen Asten en Someren. Het zal de Minister niet zijn ontgaan, dat er een artikel heeft gestaan in het „Eindhovens Dagblad"" van 18 maart, dat bijna een halve blz. besloeg en waaruit te lezen valt. dat duizenden huisvrouwen worden gedwongen, slechte melk van een fabriek uit Roermond te nemen. Wordt het nu niet urgent om met het advies van de Minister van Volksgezondheid te komen? Als dat advies voor ons gunstig uitvalt, hindert het niet. Wij willen niets liever dan, wanneer er overproduktie is, de melk vrijgeven en wij willen ook geen boter meer opslaan. Dat kost tijd en geld en men schiet er niets mee op, want de boter, die men opslaat, moet toch weer eens uit de koelhuizen komen. Dan hebben Vaststelling hoofdstuk XIV (Dcpart. van Landbouw en Visserij) 1969, enz. Mijnheer de Voorzitter! Het zal u duidelijk zijn, dat ik voor een dergelijke maatregel - op het eerste gezicht dan begrip kan opbrengen. Tijdens het debat van 26 februari heb ik een poging ondernomen om te voorkomen, dat de prijs van een primaire levensbehoefte - zo mag ik het wonen toch wel noemen - voorlopig verder zou stijgen. Ik heb een stijging willen voorkomen. Ik ben niet zo ver gegaan als de suggestie, die de Regering nu in een soortgelijk geval doet, namelijk de huurprijs te verlagen. Nu ontmoette mijn voorstel van regeringszijde en ook bij regeringspartijen weinig waardering. Minister Schut kwam nog op het laatste moment met het argument, dat het om budgettaire redenen ook bijzonder moeilijk zou zijn. Mijnheer de Voorzitter! Ik vind dit niet zulk een erg consequent beleid van dit kabinet. Wij beleven nu binnenkort de situatie, dat huur-ophaler Schut bij de huisvrouwen aanklopt om meer huur te innen; hij draagt het dan af aan melkman Lardinois en deze gaat het op zijn beurt weer terugbrengen aan de huisvrouwen. Uit een oogpunt van werkgelegenheid zit er iets in, maar ik vind het een rare situatie. Ik heb gezegd, dat de prijsontwikkeling op dit moment beter is te overzien en ik voeg daaraan toe, dat er ook naar ons oordeel reden is - ten aanzien van de eerdere oniw;kkeling heb ik dit al eerder gezegd - tot verontrusting. De consument, de huisvrouw vooral, begrijpt van die ontwikkeling inderdaad niet veel meer. De verontrusting die dan ontstaat, delen wij. Die verontrusting komt tot uitdrukking in de cijfers die de Regering ons nu heeft verstrekt, echter meer in algemene zin dan nu juist op grond van het laatste cijfer over maart. Wij horen voortdurend spreken over het cijfer 7, dat op een prognose berust. De realiteit op dit moment is, dat het eerder 5,2 zal zijn. Op de moeilijkheid van die prognoses heeft de heer Van den Beid, de directeur van het Centraal Planbureau, zojuist nog eens vrij uitvoerig gewezen. Hij heeft ook de aandacht gevestigd op de verschillende prijsdrukkende factoren, die wellicht - en dat hoop ik van harte - nog zullen kunnen gaan werken en die er de oorzaak van zijn dat men de ontwikkeling op dit moment nog niet volledig kan overzien. Het prijsbewuste van het publiek is, dat het publiek, met name de huisvrouw erop uit is, zo goedkoop mogelijk te kopen, te zien, wat er wordt gepubliceerd in de krant door het Consumenten Contactorgaan en wat de Consumentenbond publiceert en daarop af te gaan. Ik heb het idee dat dit te weinig gebeurt. Ja, u meent ook met bruine bonen! Dan zal ik nu eens uitleggen wat dat zou betekenen. Dat betekent dat men voor de bruine bonen naar firma X, voor een ons cervelaatworst naar de firma Y, voor de suiker naar weer een ander en voor de stroop naar nog een ander moet, want die artikelen zijn in alle winkels verschillend van prijs. Ziet u dat nu werkelijk een huisvrouw doen? In die tijd zijn de kinderen alleen thuis, spelen zij met lucifers en breekt er brand uit. Nou, wat krijg je dan voor verhalen? Omdat die huisvrouw zo prijsbewust is, verwaarloost zij haar andere taken. Ik meen dat de Ministers die almaar roepen van dat prijsbewust zijn van de huisvrouwen, eenvoudig helemaal niet weten, wat een huisvrouw de gehele dag uitvoert. Mijn kennis baseert zich niet op het feit dat ik een huisvrouw ben, maar ik hoor wel veel van de consumentenorganisaties, het Consumenten Contactorgaan en mijn ambtenaren, die controleren. Daaruit concludeer ik, dat men zich te weinig moeite geeft, het dikwijls wel gelooft, er werkelijk op af te gaan. Nu kan ik mij wel voorstellen dat er, wanneer het betreft een huisvrouw met zeer veel kinderen, dan brand kan uitbreken en al dergelijke zaken kunnen voorkomen, wanneer zij van huis weg is, maar de mentaliteit om goedkoop uit te zijn, er achter heen te zitten, schijnt niet aanwezig te zijn, althans zo zegt men het mij, en dat geloof ik. De Minister heeft ook gezegd: de vrouwen zijn niet prijsbewust. Wil hij daarmede beweren, dat de huisvrouwen er schuldig aan zijn, dat het prijsindexcijfer met 5,2 pet. is gestegen? Dat zou al te gek zijn. Het gaat om een gemiddelde. Kan de Minister mij adressen opnoemen, waar de prijzen niet gestegen zijn. Ik zal de huisvrouwen er wel heen sturen. Voor zover ik mij kan herinneren, was ik een jaar of acht dat was in 1933 - , toen ik voor het eerst een moment van politieke bewustwording had. Mijn moeder kwam terug van een bezoek aan een vriendin en vertelde aan mijn vader het volgende verhaal: Moet je horen! In de tram beluisterde ik de volgende discussie — het ging om een discussie tussen huisvrouwen, die ongetwijfeld moesten worden gerekend tot de groep van de laagst betaalden - : „Mevrouw"", zei de ene, „de aardappels zijn goedkoper geworden"". De andere zei: „de bieten ook"". Toen zei de ene weer: „en de soda ook met een cent"". Toen zei de andere in oud-Hollands: „maar soda vreet ik niet"". Daarom had zij er minder belangstelling voor. tovenaarsleerling worden. Anderzijds moet hij in redelijke mate met de technologie vertrouwd raken, d.w.z. gedurende zijn opleiding met de techniek in velerlei vorm in aanraking worden gebracht. Het ideaal van de zuivere „alpha-opleiding"" is voorgoed voorbij. Ook de „alpha-mens"" kan niet meer zonder behoorlijk technologisch begrip en opleiding. Ook in zijn leven, ja zelfs in dat van de huisvrouw, dringt de computer straks door. overigens, dat de benaming „een goed huisvader"" een compliment is. In de Bijbel staat slechts een loflied op de goede huisvrouw (Spreuken), maar er had evengoed een loflied in kunnen staan op een goede huisvader, die goed voor zijn gezin zorgt, zijn kinderen en vrouw goed behandelt en zorgt voor inkomen om van te kunnen leven en een goede toekomst te waarborgen. Bovendien wil ik hierbij aanstippen, dat die onderscheidingen geheel een mannenzaak zijn. Er zijn slechts enkele vrouwen, die een onderscheiding krijgen. Men hoort nooit, dat een huisvrouw, omdat zij een goede huisvrouw is, een onderscheiding krijgt. Ik geloof, dat op dit punt de zaak onder de ogen moet worden gezien en dat dit niet helemaal een mannenzaak mag worden. In de „N.R.C."" van 24 januari stond een lezenswaardig artikei: „De huisvrouw is geen robot"". Dat was u natuurlijk allemaal al bekend. De bedoeling is: Het mens moet nadenken. Het artikel geeft een kritische beschouwing van de huisvrouw van vandaag en morgen. Wat er niet bij stond, maar wat wel een argument is, dat aanspreekt, is dat 80 pet. van het inkomen via de handen van de huisvrouw gaat. Niet voor niets heet het dan ook in het Engels home-economics en niet voor niets is het eerste huishoudboek, het boek over hoe moet ik huishouden, van Xenophon, vijfde eeuw voor Christus, en heette OVKOVOJIMOC, (oikonomikos). Praktische vernieuwing is nl. mogelijk en democratisering naar twee kanten lijkt mij noodzakelijk. Verder ligt er in het kader van de mammoetwet via het middelbaar huishoudonderwijs en het middelbare nijverheidsonderwijs, dat erop aansluit, een hele staalkaart van beroepen, ook in de dienstenverlenende sector en in de sector van de verzorgende beroepen, en er komen nog steeds nieuwe beroepen bij. Daarom wil ik de Staatssecretaris vragen, zijn bijzondere aandacht te geven aan het huishoudonderwijs, zowel ter wille van de vorming van de toekomstige huisvrouw en van het bedrijven van de economie in haar huishouding als ter wille van de maatschappij. Ik meen, dat het óók van groot belang is, dat de drie landelijke pedagogische centra in het geheel van het onderwijs ook het huishoudonderwijs gaan bezien. Nu weet ik niet - en daarom vraag ik het aan de Staatssecretaris — of de pedagogische centra daarvoor op het ogenblik voldoende mankracht hebben. Zo neen, wil hij dat verbeteren? Maar ook in het geheel van de onderwijsvoorzieningen zal deze tak van onderv/ijs steeds waardevoller worden, als wij hem maar de kansen geven en als wij maar de nodige verbindingen mogelijk maken, horizontaal - met andere vormen van onderwijs — zowel als verticaal. fiscaal gewaardeerd op f132 per maand en moet van dit bedrag plus het zakgeld de premie worden betaald voor de sociale verzekeringswetten en volksverzekeringen. Kosten: pl.m. f 50 per maand voor de huisvrouw en bovendien in te houden van de stagiaire pl.m. f 30 per maand. Gebeurt dat laatste niet — dat is geen uitzondering - dan moeten de gezinnen boven hetgeen voorheen werd betaald, nog eens pl.m. f 80 per maand afdragen. Dat roept weerstanden op. bepaalde groepen. Zij noemen het anders in de praktijk; zij noemen het het brengen „onder de W.A.O."" Dan gaat het over de zelfstandigen. Ook wordt genoemd de niet buitenshuis werkende gehuwde huisvrouw. De memorie van antwoord van de Minister formuleert het voorzichtiger: een arbeidsongeschiktheidsverzekering voor anderen dan loontrekkenden. Het zou ook mijns inziens de voorkeur verdienen, hetzij een tweede aparte verzekering te maken, hetzij de Wet op de Arbeidsongeschiktheidsverzekering geheel om te bouwen tot volksverzekering, liever dan wonderlijk gekunstelde constructies, waarbij zelfstandigen en de genoemde categorie vrouwen geacht zouden moeten worden, in dienstbetrekking te zijn, of dergelijke dwaze ideeën. De Minister heeft melding gemaakt van het S.E.R.-advies op 20 november 1967 gevraagd, en deelde mede, dat zijn departement druk doende is met de voorbereiding, inhoudelijk gezien, van een dergelijke regeling. Vandaar, dat het niet onjuist lijkt, hierbij enkele kanttekeningen te plaatsen. Ik meen te hebben begrepen, dat inmiddels is gebleken, dat aan de zijde van de zelfstandigen zeer veel interesse bestaat voor een verzekering tegen arbeidsongeschiktheid. Ik vraag mij nu af, of de vraagstelling beperkt moet blijven tot de gehuwde niet buitenshuis werkende huisvrouw, die als gevolg van arbeidsongeschiktheid haar huishoudelijke taak niet kan vervullen. Er zijn nog andere situaties denkbaar: bij voorbeeld die, waarin als vrouw des huizes optreedt een zuster, die met andere zusters en broers samenwoont en die de gehele huishouding behartigt, of aan een dochter in een vergelijkbare situatie met vader en/of moeder. Deze groep doet hetzelfde werk als de gehuwde vrouw des huizes en ook deze arbeid wordt veelal niet betaald, hoewel inmiddels de geldswaarde ook van deze huishoudelijke taak blijkbaar zo duidelijk kan worden vastgesteld, dat men zich zelfs particulier kan verzekeren tegen het overlijden van de huisvrouw. Er zou dus kunnen worden gepleit voor het opnemen van al degenen, die op deze wijze huishoudelijk werk verrichten, in een arbeidsongeschiktheidsverzekering, maar gaat het nu om loon- of inkomensderving tengevolge van die arbeidsongeschikthcid of gaat het om het verlenen van een uitkering, waaruit bij voorbeeld vervangende hulp kan worden betaald? Zou dan niet de vraag kunnen rijzen, of een verzekering, bij voorbeeld via het ziekenfonds, van gezinshulp bij ziekte van de huisvrouw niet tot de mogelijkheden behoort, eventueel met vervangende betaling in geld, indien die hulp niet kan worden verschaft? Zou een dergelijke verzekering dan ook niet kunnen strekken ten bate van diegenen, die een volle dagtaak buitenshuis hebben, maar desalniettemin in de avonduren en tijdens de weekends een al dan niet uit één persoon bestaande huishouding moeten laten lopen? Zou het misschien aanbeveling verdienen om, voordat wordt overgegaan tot het ontwerpen van een arbeidsongeschiktheidsverzekering voor deze groep, een analyse te maken van de behoefte, bij voorbeeld aan de hand van een enquête bij de betrokkenen, via daarvoor in aanmerking komende organisaties? Ik spreek dus nog steeds over diegenen, die huishoudelijk werk verrichten. Dat zou misschien verhelderend kunnen werken. dat die tevredenheid niet van heler harte en nog minder van heler gezinne is. De huisvrouwen zitten er maar mee; allerlei wat tevoren kon, kan nu niet meer. De vrouw moet gaan bijverdienen, zegt 71,6 pet.; wij moeten minder gaan uitgeven, zegt 79,1 pet.; wij kunnen minder sparen, zegt 85,7 pet. Dat is bepaald geen uiting van tevredenheid, maar van een zich neerleggen bij een overmachtige beschikking van het lot. Dit lot wordt de betrokkenen aangedaan door mensen, die gewend zijn andere belangen te laten voorgaan voor de hunne en die om zo te zeggen zelf net toe zijn aan het probleem van het aanschaffen van de derde auto in het gezin. Deze kritiek betreft eigenlijk het gehele establishment, de gevestigde machten in dit land, verbonden met zovele ongrijpbare machten daarbuiten, economisch en politiek. Ik acht de werkelijke uitkomsten van alle plannen en maatregelen, die er op zich zelf goed uitzien, maar in werkelijkheid anders uitkomen dan de tekst luidt, een opeenstapeling van bewijzen van Omdat die wet er niet is, kan ik daarop op dit ogenblik geen afdoend antwoord geven. Ik zou de vraag echter niet willen ontlopen. Ik zou erop willen wijzen, dat in het voorlopig verslag op een desbetreffende vraag is geantwoord, dat de plaats van de getrouwde, niet buitenshuis werkende huisvrouw, in een volksverzekering W.A.O. één van de punten is, welke bij de voorbereiding van die verzekering moeten worden bepaald. Dat geldt ook voor andere vrouwen, zoals de dochter, die haar ouders verzorgt, of een zuster, die het huishouden van bij voorbeeld haar broer doet. Ik geef daarover nu geen definitieve mening, maar ik geloof, dat bepalingen daaromtrent waarbij ik in het midden laat, wanneer ze in werking zouden kunnen treden - in een volksverzekering toch een plaats zouden moeten hebben. Maar ook daarover zal te zijner tijd ongetwijfeld het georganiseerde bedrijfsleven nog wel een mening kunnen geven. Wat mijzelf betreft, stel ik mij voor in te gaan op punten, waarop ook de Minister is ingegaan, met één uitzondering. Ik heb gisteren het probleem aan de orde gesteld van het brengen van de huisvrouw onder de W.A.O. Ik heb er direct bijgezegd, dat het natuurlijk mogelijk is het zo op te zetten, dat, wanneer een gezinshulp niet kan worden verschaft, een uitkering in geld wordt gedaan. Die uitkering in geld is bij wijze van spreken subsidiair. Ik kwam tot dit voorste!, omdat, zoals ik heb begrepen uit de mededelingen van een directeur van een gemeentelijke dienst van sociale zaken van een grote gemeente in Nederland, op het ogenblik niet meer zo klemt de vraag hoe men aan gezinshulpen kan komen. Dat geldt wel voor de gezinsverzorgsters, maar gezinshulpen zouden op het ogenblik in ruimtere mate aanwezig zijn dan vroeger. Bovendien is het niet uitgesloten, dat de trek, die ik gisteren heb aangeduid, van getrouwde vrouwen naar het buitenshuis werken ook zal gaan in de richting van deze dienstverlenende sector. Ik meen, dat dit dus toch niet geheel uitgesloten is. De geachte afgevaardigde mevrouw Vorrink heeft opnieuw gesproken over de positie van de huisvrouw, ook in verband met het ter beschikking zijn van gezinshulp. Als ik het goed heb begrepen, heeft zij gezegd: Als het niet kan in de vorm van een gezinshulp, dan een uitkering. Zij heeft daarbij opgemerkt, dat er nu toch wel in ruimere mate dan voorheen het geval was, gezinshulpen ter beschikking zouden zijn. Ik heb daarvan met dankbaarheid kennis genomen. Over deze bijstelling gesproken, in Nederland heet het inkomen per hoofd altijd zeer laag te zijn. Dit komt vooral ook, omdat de vrouwen de huishouding prefereren boven de volkshuishouding. Nochtans geeft het werk in de huishouding een, zij het dan onzichtbaar, inkomen. Wil de Minister in deze zin van de nationale jaarrekening in moderne trant niet eens een alternatieve opstelling doen maken? Talloze huisvrouwen zouden dit de economische wetenschap in grote dank afnemen. of wat net niet meer geschikt is, verandert met de dag. De normen, waaraan wij de geschiktheid beoordelen, worden elke dag zwaarder. Juist in een tijd van economische voorspoed is het ontoelaatbaar, dat het huwelijksleven wordt ontwricht door het opstapelen van ouders en kinderen in één slaapkamer. Het is ontoelaatbaar, dat de huisvrouw voortdurend overspannen is, omdat haar woning te bewerkelijk is. Het is ontoelaatbaar, dat zuigelingen ziek worden vanwege de vocht. Het is ontoelaatbaar, dat opgroeiende kinderen niet kunnen studeren vanwege gebrek aan ruimte. Daarom neemt de leeftijd, waarop een woning zo oud is geworden, dat zij is verkrot, voortdurend af. Naar de De verplichte doorstroming voor bepaalde categorieën van woningen die de Minister thans heeft voorgesteld wordt eveneens als de door reeds van de hand gewezen huurbelasting door de Boerenpartij afgewezen. Wij hebben wel begrip voor de omstandigheden waaronder dit voorstel is geboren. Wij willen niet ontkennen, dat met dit middel een aantal scheve situaties kunnen worden rechtgetrokken. Wij mogen en moeten echter niet vergeten, dat dit een ongezond middel is, ontstaan in en door een ongezonde bouwen woningsituatie, welke door een foutief beleid van vele jaren is ontstaan en gegroeid. Wij zouden liever medewerking verlenen aan het weer gezondmaken van de gehele zaak in plaats van steun te verlenen aan een lapmiddel, dat mogelijk een werkelijke gezondmaking van het beleid zou kunnen vertragen of uitstellen. Wat bij deze verplichte doorstroming zeker niet aan onze aandacht mag ontsnappen, zijn de gevolgen voor de overige gezinsleden, de huisvrouw en de kinderen. Stel het volgende geval. Vader woont in vergelijking met zijn inkomen terecht in een woningwetwoning. Hij maakt promotie. Hij moet daarom verplicht doorstromen. Het kan vaak tot gevolg hebben, dat hij zelfs de buurt zal moeten verlaten. Dit kan voor de huisvrouw het verlies van soms zeer hechte burenrelaties betekenen. Voor de kinderen kan het betekenen het verlies van vriendjes en een verandering van school. Wij moeten ook bij de toepassing van zo'n wet niet uit het oog verliezen, dat soms een deel van het Nederlandse ambtenarendom zeer fanatiek en ongevoelig optreedt. Het „wet is wet"" is voor hen net zo veel als het „Befehl is Befehl"" voor een Duitser uit vroeger tijd. Ik denk aan de fanatieke wijze waarop men op dit moment in verschillende gemeenten plotseling is overgegaan tot een verplichte afbraak van wat men illegale bouwsels noemt: dat zijn kleine schuurtjes die er soms al meer dan 20 jaar staan. Ik denk aan Utrecht en Schorel. In Schorel is het voorgekomen, dat ouders een aanschrijving kregen, dat onmiddellijk een bouwsel moest worden verwijderd, dat de kinderen van het gezin achter in de tuin hadden gemaakt van planken die zij op het strand bij een spel gevonden hadden. 3. Deze desideraia kunnen alleen langs organisatorische v/e^ verwezenlijkt worden. Daarom stellen wij de oprichting van een Raad voor Milieuhygiëne en Industrialisatie voor. Deze raad ware samen te stellen uit vertegenwoordigers van industrie, deskundigen op het gebied van milieuhygiëne - dus ook werknemers en vakbonden -, ruimtelijke ordening, vclksgezondheid en andere zaken en ook huisvrouwen. Naast overheidsambtenaren moet er een Ik wil hiervan een voorbeeld noemen. De Nederlandse huisvrouw vraagt zich nu af, waarom zij goedkope koelhuisboter kan kopen tegen een lage prijs, nadat er 7,60 DM kosten zijn gemaakt, terwijl zij niet in een vroege'- stadium goedkope verse boter kon kopen. Dit facet wil ik even naar voren brengen. Mijnheer de Voorzitter! Nu wij de begroting van het Departement van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk behandelen, moet ik denken aan een supermarkt, een zaak die een huisvrouw zeer vertrouwd is. De Minister en de Staatssecretaris lopen met een hele grote boodschappenwagen rond in die supermarkt. Zij stoppen daar voortdurend artikelen in. Zoals elke koper in een supermarkt moeten zij ervoor waken in die wagen geen onnodige zaken te stoppen. Over het algemeen ben ik van mening dat er artikelen in zitten die onmiddellijk nodig zijn of over een poosje nodig zullen zijn. Er zitten ook Dettmeijer-Labberton artikelen in waarvan nog niet helemaal bekend is hoe zij moeten worden klaargemaakt. Het is echter nuttig die in te slaan. Bij dit laatste denk ik met name aan de education permanente. Als laatste punt wil ik het kosten vraagstuk aan de orde stellen. Het motto is: De vervuiler betaalt. De conclusie van de Regering is: Wij vervuilen niet, dus wij betalen ook maar niet. Waarom staat dan de naam van de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Volksgezondheid onder dit wetsontwerp? Waarom wordt bij een zaak, die zo algemeen de gezondheid van de mensen raakt, van de algemene regel afgeweken? Of de zaak wordt volkomen onderschat, of het is een staaltje van uiterst rechtse politiek. Zonder meer dienen de algemene kosten, zoals voor de meetapparatuur en voor de controle, uit de algemene middelen te worden betaald. Dat is voor ons geen discussiepunt. Evenmin is voor ons een punt van discussie, of een huisvrouw als vervuiler moet worden aangeslagen omdat zij een kachel moet stoken, een huisvrouw nota bene, die de hele dag staat te poetsen. Moet een arbeider, die ergens in Rotterdam woont en 's morgens naar het Botlekgebied rijdt, extra betalen voor de benzine, omdat zijn baas in feite zulke slechte benzine aflevert? Dat wordt toch al te dol. De Regering mag wel ontdekt hebben, dat er drie categorieën vervuilers zijn, namelijk het verkeer en, de ruimteverwarming voorop en dan pas de industrie, maar wij willen de zaak niet zo benaderen. Een dergelijke benadering kan wel ertoe strekken veel betalers te krijgen, maar zij is daarom nog geen bijdrage in de bestrijding van de vervuiling. De vervuiling is trouwens niet te bestrijden door middel van de heffingen, want, nogmaals, het gaat om de bron van de vervuiling, die naar onze mening allereerst dient te worden bestreden. Waar gaat het de laatste jaren om? Om de vervuiling van Hoogovens de olieraffinaderijen, om stikstof fabrieken, ja zelfs om de zeepviokken van Dobbelman in Nijmegen. Waar het om gaat, staat op blz. 8 van de memorie van antwoord, namelijk de sterke stijging van de raffinagekapaciteit. In 1946 bedroeg deze nog slechts 0,8 miljoen ton per jaar, in 1950 22 miljoen ton, oplopend tot 38 miljoen ton in 1968 en voor 1970 wordt deze op 62 mi'joen ton per jaar gesteld. In twee jaar een stijging van 24 miljoen ton! Naar mijn mening moeten wij in die richting gaan zoeken. Daarbij is niet alleen belangrijk, wat er uit de schoorstenen van de raffinaderijen komt, maar ook wat er in de benzine blijft en wordt toegevoegd en dan via de knalpijp de motoren weer verlaat. De oliemaatschappijen maken winst, zoals Hoogovens en andere industrieën. Zij Het voorkomen of beperken van luchtverontreiniging behoeft niet uitsluitend het doel van zo'n organisatie te zijn. Het doel moet wel redelijkerwijs binnen het kader van een dergelijke organisatie vallen. Voor een beroepsvereniging in het algemeen, bij voorbeeld van artsen, biologen of huismoeders, zou dat het geval kunnen zijn. Een organisatie van bridgende huisvrouwen zou ik er niet toe willen rekenen. Vandaag is gesproken over mogelijkheden de belangstelling voor het onderwijs te vergroten via radio en televisie. Ik moet zeggen dat ik dit inderdaad ook een belangrijk middel vind. Het is mij bekend, dat tal van huisvrouwen naar de schoolradio luisteren. Ik heb dit indertijd ook altijd krachtig gestimuleerd. Ik meen dat het misschien onder schooltijd mogelijk is t.v.-uitzendingen te verzorgen — ik weet niet of het kan in het kader van Teleac - niet in de zin dat één meneer of mevrouw doceert, en dat op een voor huisvrouwen wat ingewikkelde manier. Ik zou willen vragen, of het mogelijk is, dat het schoolgebeuren als zodanig op het scherm komt, een uitzending uit een klas zelf. Het is mij bekend, dat de huisvrouw dan misschien wat afgeleid wordt door de kinderen die zij ziet, maar dat zij er aan de andere kant gemakkelijker voor gaat zitten en dat haar aandacht veel groter zal zijn. Dit kan haar belangstelling voor het onderwijs vergroten. Er zijn ontzettend veel adressen gekomen met het verzoek om het 12 pct.-tarief om te zetten in het 4 pct.-tarief. Ik wil daarover niet veel zeggen. Zeer duidelijk spreekt mij de problematiek van de gerede maaltijd aan. Soep is een gerede maaltijd en vla is dat ook. Wat daartussen in ligt, zijn ook gerede maaltijden, zoals kip met tomaat, gedroogd of bevroren. Het is duidelijk niet in de lijn wanneer dit nog langer onder het tarief van 12 pet. valt, te meer niet gezien de veranderde eetgewoonten. Ik weet echter niet, hoe de lijnen thans wel precies moeten liggen. Bij de laatste verhoging is bij voorbeeld ..bereid fruit"" gebracht onder het tarief van 4 pet. voor vers fruit, maar bereide aardappelen zijn weer niet onder het tarief van 4 pet. gebracht. Deze zijn onder het tarief van 12 pet. gebracht. Van patates frites zou men kunnen zeggen, dat dit het karakter heeft van een versnapering, net als een ijsje voor de kinderen, maar anderzijds heeft het ook een karakter van een gerede maaltijd, zeker de voorgebakken patatesfrites, die de huisvrouw gebruikt, alleen met het verschil dat het niet gereed is. Het behoeft ook niet eens de allerergste vormen aan te nenien. Er zijn tal van punten. Ik ben het met de geachte afgevaardigde de heer Van Rossum eens, wanneer hij zegt, dat men er privaatrechtelijk niet uitkomt. Het is een zaak, die de overheid meer in de aandacht zelf zal moeten trekken, wanneer men zegt, dat een willekeurige groep van huisvrouwen iets heeft gekeurd en getest, geeft men het een keurtest mee. Och, mijnheer de Voorzitter, dit is natuurlijk flauwe kul. Het heeft niets te maken met een wetenschappelijk onderzoek. Het is een vorm van reclame, die ik onder ,,misleidende reclame"" laat vallen. Wanneer een fabrikant aan zijn produkt zelf een keurtest, een garantiezegel of iets dergelijks meegeeft, dan zeg ik: Het heeft niets met een normale vorm van reclame te maken. Smaaktesten voor de t.v. zijn ook onzin. Die onzin met de wasmiddelen is zo waanzinnig, dat het al ludiek is geworden. Dat zou ik wel willen handhaven. Men beveelt een produkt voor de dieren aan, omdat er „molcron"" in zit. Ik noem slechts een enkel voorbeeld, mijnheer de Voorzitter. De aanwezigen wil ik vragen - zit er misschien een chemicus in de zaal? - , wat „molcron"" is. Het is onzin; het bestaat niet; er is geen enkele stof „molcron"". Men zegt, dat deze wel bestaat en de consument denkt: Het zal wel wat zijn; het is een mooie naam. De consument wordt weer ronduit bedonderd, want die stof bestaat niet en een poes of een hond wordt er echt niet beter van, als een druppel „molcron"" in zijn voedsel wordt gedaan. Men zou er net zo goed water in kunnen stoppen. Er zijn tal van andere voorbeelden in dezen te noemen. Ik begrijp de fabrikanten wel; het is hun recht, op alle verborgen en niet verborgen instincten van de mensen te spelen. Het zijn inderdaad verborgen verleiders en men behoeft er echt niet gereformeerd voor te zijn om te menen, dat de overheid er best tegen mag optreden. Van meer dingen zeg ik, dat men die niet alleen privaatrechtelijk te lijf kan gaan. Sinds jaar en dag zijn reeds tal van punten aan de orde, waarvan reeds verscheidene zijn opgesomd. Ik denk hierbij niet alleen aan een stuk beleid binnen onze landgrenzen, maar ook aan het beleid in de E.E.G. Iedereen weet, dat er geen crème bestaat, die in één nacht je werkhanden in prinsessehandjes kan omtoveren; iedereen weet, dat de huisvrouwenkeurtesten grote flauwekul zijn, en dat de substantie in hondebrood, die de heer Boersma ten tonele voerde, helemaal niet bestaat. Ik zou nu graag ingaan op enkele detailpunten naar aanleiding van de brief, waarbij ik in de eerste plaats iets wil zeggen over de prijzenbeschikking van 4 september 1969. Uitzonderingen daar gelaten, geeft deze beschikking de ondernemers het recht, bepaalde externe kosten door te berekenen. Nu behoort het tot de taak van de Economische Controledienst om erop toe te zien, dat men niet zonder toestemming meer neemt. Dat doet deze dienst ook, hetgeen o.a. blijkt uit de brief, met name uit gegevens over de processen-verbaal, welke zijn opgemaakt en over doorgevoerde prijsverlagingen. Ik vraag mij echter wel af, of de dienst genoeg houvast aan deze prijzenbeschikking heeft. De dienst moet er namelijk maar achter zien te komen, of er ergens mensen zijn die de doorberekening van externe kosten erg royaal naar boven afronden. Wie geregeld boodschappen doet - velen met mij, nl. alle huisvrouwen in Nederland - voelt vaak de gedachte opkomen, dat dit nogal eens gebeurt. Als men in de „Haagsche Courant"" van 14 april kijkt, waarin hele series prijsstijgingen van levensmiddelen zijn vermeld, dan wordt men in deze argwanende gedachte gesterkt, en de gegevens in de brief van de Minister over de textiel geven alweer meer voedsel hieraan, zo dat voedsel al niet in ruime mate zou zijn aangedragen, domweg door het bekijken van etalages. Ik vraag mij dan ook af, of het misschien beter zou zijn, de prijzenbeschikking van september aan te vullen in dier voege, dat ook doorberekening van externe kosten wel aan het ministerie moeten worden gemeld. Het geeft rompslomp, daarvan ben ik mij bewust, maar het maakt, lijkt mij, de controle van de Economische Controledienst - een hard werkende dienst, overigens - gemakkelijker. Tenslotte heb ik nog het punt van de aanspraak op het minimumloon van huishoudelijk personeel. Daarover is in de Tweede Kamer een discussie geweest, die is uitgelopen op het indienen van een motie door mejuffrouw Barendregt. Die motie is vervolgens door de Kamer verworpen. Ik vind dat jammer. De strekking van de motie was, dat in 1973 ook huishoudelijk personeel aanspraak zou hebben op het minimumloon. De discussie zal ik niet herhalen, maar ik wil toch wel iets kwijt. Er is iets raars aan de hand met huishoudelijk werk. Zolang dit wordt verricht door een onbezoldigde kracht (de getrouwde huisvrouw) is het ontzettend mooi en belangrijk v/erk: afwassen, beddencpmaken, kinderen naar Nu weet ik wel, dat mevrouw Van Someren in moeilijke uren wel vaker aanvoert dat zij - ik citeer weer letterlijk „slechts een eenvoudige huisvrouw is"", maar zij is tenslotte toch partijvoorzitster en als zodanig kan zij zich niet kleineren zorder haar eigen partij te krenken. Vorig jaar was er een golf van onrust aan de universiteiten, dit jaar een sfeer van wantrouwen en opstandigheid onder de werknemers. Dat is de laatste 20 jaar in deze omvang niet gebeurd. Ik vrees, dat de Regering de ware aard en omvang van de spanningen onderschat. Zij ziet niet, dat de zwijgende meerderheid waarop zij speculeert, ook de zwoegende meerderheid is en dat zij hard bezig is. de vervreemding ook tussen die burgers en het bestuur te vergroten. De Regering wil de conjunctuur temperen - akkoord —, maar met het voorgestelde pakket van maatregelen stapelt zij spanning op spanning. Want het prijsbeleid wordt vrijer en iedere huisvrouw weet, wat dat betekent; opnieuw stijgen de prijzen dit jaar meer Mijnheer de Voorzitter! Dezer dagen sprak ik een huisvrouw die ik wel vaker spreek, namelijk mijn eigen vrouw. Zij vertelde mij dat Brussels lof bij een groot warenhuis f 1,65 het pond kostte. Zij vond dat wat duur. Toen zij een kleine winkel binnenliep vond zij dezelfde kwaliteit voor f 1,25 te koop. De kleine middenstand heeft bijzonder veel voordelen, zowel sociologisch als sociaal-economisch. Dit kabinet heeft de middenstand wel naar de mond gepraat maar de doodzieke als een wijze arts zachtjes en zoetjes naar het graf geleid. Ik wil kort en direct weten of dit kabinet gelooft in het voortbestaan van de middenstand en of het bereid is, daar iets voor te doen. De middenstand heeft het gevoel in de positie te verkeren van de kankerpatiënt van wie de arts zegt: ga maar naar de kwakzalvers toe, neen erger nog, aan wie de arts af en toe een kwakzalverijtje geeft om de man tot rust te brengen. Het regent faillissementen van mensen die over het algemeen een dubbele dagtaak hebben en een arbeidsintensiteit en produktiviteit ten toon spreiden waaraan menigeen die Mijnheer de Voorzitter! Hier begint het verschil van mening tusen de Regering en mij. Ik kan niet ontkennen dat dat op dit moment zo is, maar wat wil nu de Regering? De Regering denkt, dat door overbrenging van dat gebak, van die koekjes en van die biscuits naar het lagere tarief de prijzen van die goederen zullen dalen. Ik heb bij vorige gelegenheden al gezegd, dat dat inderdaad het geval zou zijn bij die goederen, waarvan iedereen het prijsverschil op onderscheiden momenten kan waarnemen. Als men op een gegeven moment melk in het hoge tarief zou hebben en men zou het overbrengen naar het lage tarief, dat weet iedere huisvrouw, dat op die en die datum de melk x centen goedkoper wordt. Kan men dat echter ook zeggen van gebak, koekjes en biscuits? Iedere banketbakker heeft zijn eigen assortiment en zijn eigen prijzen. De Staatssecretans heeft nu via de computer laten uitrekenen, wat het betekent, als wij het gebak, de koekjes en de biscuits naar het lage tarief brengen. Dat betekent dan, dat het een bepaald bedrag aan geld gaat kosten en een bepaalde invloed zou hebben op de kosten van levensonderhoud. gebracht. Die nikkelen rijksdaalder is kleiner; het verschil met de gulden is minder groot. Men heeft er ook bij gezegd, dat de Kamer dit geweten heeft; zij heeft die voorstellen aanvaard. Het is zelfs zo, dat toen deze zaken in discussie waren, zowel hier als in de Eerste Kamer, erop is aangedrongen om die rijksdaalder een kleiner formaat te geven dan de huidige rijksdaalder, omdat met name van huisvrouwen de klachten kwamen, dat de huidige rijksdaalder zo groot en zo zwaar was. Wij hebben dus heel bewust de beslissing genomen om deze rijksdaalder wat kleiner te maken. Dat wil ik nog eens in herinnering roepen, nu bezwaren worden gemaakt. Het is ook hier, zoals op vele terreinen, heel moeilijk om het iedereen tegelijk naar de zin te maken. Ik geloof intussen, dat dit bezwaar ook wel zal samenhangen met het feit, dat nu die twee verschillende rijksdaalders nog naast elkaar circuleren: een grote zilveren en een kleine nikkelen rijksdaalder. Dit naast elkaar bestaan veroorzaakt wellicht enigermate de verwarring. Duitsland heeft op het ogenblik munten van 1, 2 en 5 D.M. met een middellijn van respectievelijk 23,5, 26,75 en 29 mm, zodat de onderlinge verschillen bepaald niet groter zijn dan die tussen de nikkelen gulden en Mijnheer de Voorzitter! Zoals in het overleg tussen overheid en bedrijfsleven, maar ook in de openbare hearings en anderszins is gebleken, speelt duidelijk door het geheel heen de zorg voor de ontwikkeling die zich aan ons voordoet. De inflatie en de prijsstijgingen zoals die nu plaatsvinden, kunnen niet doorgaan. In wat voor waanzinnige wereld leven wij wanneer de lonen om 2 a 3 pet. reële loonstijging te bereiken met een veelvoud van procenten moeten worden verhoogd, zelfs met 13 tot 15 pet.? Met allen die hier over noodzakelijke matiging spreken, voor zover wij die zelf kunnen aanbrengen binnen onze volkshuishouding, zijn wij het eens. Ten slotte gaat het voor alle werknemers, die van een normaal loon moeten leven, om het volgende: wat kunnen de huisvrouwen ervoor kopen? Nog sterker geldt dit voor de vele zwakke groepen in onze samenleving, die van een klein vast inkomen De geachte afgevaardigde de heer Van der Lek heeft ook nog een vraag gesteld over de samenstelling van de Raad voor de luchtverontreiniging. Bij de samenstelling van de raad zijn een aantal plaatsen ingeruimd voor vertegenwoordigers van verenigingen en ook zijn twee plaatsen gereserveerd voor de vakbonden. Bij de aanwijzing van de verenigingen is de behoefte gevoeld aan vertegenwoordigers van verenigingen met een landelijk bereik en van continue aard. Uitgenodigd zijn de Vereniging voor water, bodem en lucht, de Stichting Centrum Milieuzorg, die is voortgekomen uit de actie van een groep huisvrouwen, die een aantal cursussen over de milieuhygiëne heeft georganiseerd, en de A.N.W.B. Dat kan ook een oorzaak zijn; misschien een tijdelijke. Ik wil echter onderstrepen dat wij er in het algemeen van uit moeten gaan dat wanneer door maatregelen als bedoeld in de wet, de kwaliteit van het produkt inderdaad stijgt en indien er meer zekerheid omtrent die kwaliteit komt, dit ook de consument een offer waard kan zijn. Kwaliteit is immers belangrijker dan een fraaie verpakking. Misschien mag ik een voorbeeld noemen. Veronderstel, dat wij inderdaad in staat zouden zijn, de consument ook omtrent de kwaliteit van een produkt, zoals bij voorbeeld appels of peren, vooral wat betreft de innerlijke kwaliteit en de smaakkwaliteit bepaalde garanties te stellen, dan zal naar mijn mening elke huisvrouw in Nederland daar wel een dubbeltje extra voor over hebben. Ik noem maar een voorbeeld. Dat ben ik op zichzelf met u eens. Een goede kwaliteit is een goede prijs waard. Dat zal iedere huisvrouw ook onderschrijven. Er moet echter keus zijn. Dat is altijd het moeilijke. Wie stelt vast wat die consument graag wil? De Minister heeft nu ook weer een heel mooi verhaal in de trant van: het zal de consument toch wel waard zijn, een dubbeltje meer te betalen als de kwaliteit goed is. Dat weet ik niet. Misschien zegt de consument wel: Ik wil wel een beetje minder en ook minder betalen. De producent zegt altijd: de consument eist. Hij weet er echter geen bliksem van wat de consument eist. Dat heeft hij hem nog nooit gevraagd. Dat kan ook een oorzaak zijn; misschien een tijdelijke. Ik wil echter onderstrepen dat wij er in het algemeen van uit moeten gaan dat wanneer door maatregelen als bedoeld in de wet, de kwaliteit van het produkt inderdaad stijgt en indien er meer zekerheid omtrent die kwaliteit komt, dit ook de consument een offer waard kan zijn. Kwaliteit is immers belangrijker dan een fraaie verpakking. Misschien mag ik een voorbeeld noemen. Veronderstel, dat wij inderdaad in staat zouden zijn, de consument ook omtrent de kwaliteit van een produkt, zoals bij voorbeeld appels of peren, vooral wat betreft de innerlijke kwaliteit en de smaakkwaliteit bepaalde garanties te stellen, dan zal naar mijn mening elke huisvrouw in Nederland daar wel een dubbeltje extra voor over hebben. Ik noem maar een voorbeeld. Dat ben ik op zichzelf met u eens. Een goede kwaliteit is een goede prijs waard. Dat zal iedere huisvrouw ook onderschrijven. Er moet echter keus zijn. Dat is altijd het moeilijke. Wie stelt vast wat die consument graag wil? De Minister heeft nu ook weer een heel mooi verhaal in de trant van: het zal de consument toch wel waard zijn, een dubbeltje meer te betalen als de kwaliteit goed is. Dat weet ik niet. Misschien zegt de consument wel: Ik wil wel een beetje minder en ook minder betalen. De producent zegt altijd: de consument eist. Hij weet er echter geen bliksem van wat de consument eist. Dat heeft hij hem nog nooit gevraagd. telende zin, het moet op verzoek geschieden. Ik meen wel, dat voorlichting op dit punt van essentieel belang is. In dit verband hoor ik graag, of door de gemeentelijke sociale diensten over gezinsbudgettering ook adviezen worden gegeven, vooral ook aan de huisvrouwen. Voorts vraag ik mij af, hoe het in dezen staat met het contact van de gemeentelijke sociale diensten met de Voedingsraad over de voorlichting. Ook deze voorlichting kan er toe bijdragen, dat de bijstandsuitkering zo goed mogelijk wordt besteed. Ik begrijp heel goed, dat de voorlichting over budgettering, voeding e.d. door de gemeenten, eventueel in gemeentelijke samenwerking, moet worden gegeven. Gaarne zou ik echter van de Staatssecretaris vernemen, of hij in dezen geen taak ziet voor de rijksoverheid, namelijk in die zin, dat hij de door de gemeenten op dit gebied gemaakte kosten, bij voorbeeld ten behoeve van het aantrekken van een vaste gezinsbudgetteerder en van het verspreiden van folders door de Voedingsraad, in aanmerking doet komen voor een vergoeding in het kader van de AIgemene Bijstandswet. Verder wil ik een tweetal opmerkingen maken over datgene wat door mevrouw Dettmeijer is gezegd naar aanleiding van voorlichting voor de bijstandtrekkende. In tegenstelling tot mevrouw Dettmeijer wil ik dat toch niet zo stellen. Ik ben met haar van mening dat het voor alle huisvrouwen, wellicht voor alle gezinnen, heel goed kan zijn iets te vernemen over gezinsbudgettering of over de adviezen, die de Voedingsraad ons kan verstrekken, maar het lijkt mij toch teveel bevoogding dit zo expliciet te doen voor de bijstandtrekkenden. Daartegen wil ik mij dan ook verzetten. Mijnheer de Voorzitter! De geachte afgevaardigde mevrouw Deitmeijer heeft ook nog het punt van het verzoek om budgetteringsvoorlichting te geven aan degenen, die bijstand genieten, aangesneden. Ik meen, dat de geachte afgevaardigde mevrouw Van Veenendaal bijzonder juist heeft opgemerkt, dat dit voor grote groepen - niet alleen voor degenen, die bijstand genieten, maar ook voor vele huisvrouwen - een belangrijke zaak is en dat het goed is, dat deze voorlichting in brede kaders wordt gegeven en niet specifiek voor de bijstandgenietenden. Om eerlijk te blijven, zou ik nu willen citeren een uitlating van een bekende antirevolutionair, Abraham Kuyper, die over de vrouw zei: „Zij moeten zorgen dat het gezin behoorlijk onderhouden wordt met wat de man verdient. En wie ziet hoe zij dit dikwijls moeten doen met een schraal inkomen, zal beseffen hoe treurig het zou zijn, zulke huisvrouwen het hoofd te vullen met politieke gedachten en hun een recht toe te kennen, dat slechts op zeer problematieke wijze kan meewerken tot opheffing van hun maatschappelijke noden"". Hetgeen ik nu ga zeggen, sluit hierbij goed aan. Het is meer een illustratie van hetgeen de heer Nypels zelf ook zegt. Een schuur buiten de woning wordt bij voorbeeld gewaardeerd op 3,5 punt, maar er is niet bepaald, of dit een grote of kleine schuur is en hoe zij is gebouwd, van hout, baksteen of hoe dan ook. Bij de elektrische installatie worden de contactdozen niet in aanmerking genomen, terwijl het toch voor de huisvrouw vreselijk belangrijk is te weten hoeveel er daarvan zijn en of ze al of niet geaard zijn. Men weet voorts uit de praktijk hoe moeilijk het dikwijls is te bepalen of er nu sprake is van een woon- of een slaapkamer. Bij de tuinen wordt b.v. een grens gelegd bij 30 m3. Het puntenstelsel spreekt zich er weer niet over uit wat 40 m3 of 90 m3 dan is. Dat wordt gelijk gewaardeerd. Hetgeen ik nu ga zeggen, sluit hierbij goed aan. Het is meer een illustratie van hetgeen de heer Nypels zelf ook zegt. Een schuur buiten de woning wordt bij voorbeeld gewaardeerd op 3,5 punt, maar er is niet bepaald, of dit een grote of kleine schuur is en hoe zij is gebouwd, van hout, baksteen of hoe dan ook. Bij de elektrische installatie worden de contactdozen niet in aanmerking genomen, terwijl het toch voor de huisvrouw vreselijk belangrijk is te weten hoeveel er daarvan zijn en of ze al of niet geaard zijn. Men weet voorts uit de praktijk hoe moeilijk het dikwijls is te bepalen of er nu sprake is van een woon- of een slaapkamer. Bij de tuinen wordt b.v. een grens gelegd bij 30 m3. Het puntenstelsel spreekt zich er weer niet over uit wat 40 m3 of 90 m3 dan is. Dat wordt gelijk gewaardeerd. op de divan dan geïsoleerde huisvrouwen met hun onvrede, als De burgemeester van Haarlem heeft bij zijn nieuwjaarsrede te kennen gegeven: „Directe inspraak in besturende colleges zie ik als een stap in de richting van volkswetgeving, waartoe de bevolking als geheel naar mijn gevoelen niet competent is"". Waarom die besturende colleges dat wel zouden zijn, zegt hij er niet bij. Legio zijn de gevallen, dat plannen zijn gemaakt of maar vagelijk geschetst en dat vervolgens allerlei sloop is verricht, die achteraf geheel zinloos bleek. Overheidsbeleid is in menigvoud zo geweest, dat men kan stellen: Als een particulier persoon dat deed, zou hij wegens verkwisting onder curatele worden gesteld. Legio zijn de gevallen, dat huisvrouwen zich afvragen of de architecten en bouwers van moderne huizen zich ooit hebben afgevraagd, aan welke minimum-eisen bij voorbeeld een keuken moet voldoen om aan zijn doel te beant De bevolking werd niet gerepresenteerd door de raad, maar door een drietal groepen, waaronder de huisvrouwen een belangrijke rol speelden. Afzonderlijke plaatsen werden ingenomen door een groep van het bedrijfsleven, inclusief de investeerders en een groep ontwerpers. De meest in het oog springende ervaring was het meeslepende karakter van het spel, dat de deelnemers met niet aflatende overgave speelden. Weggestemde wethouders waren soms, aldus was de ervaring, met moeite te bewegen, hun post te verlaten. De ontwerpers daarentegen, uit wanhoop over de gang die de ontwikkeling van de stad in feite nam, dreigden bij herhaling en bloc met ontslag. Helaas, vermeld moet worden, dat de noodzakelijke vereenvoudiging ten aanzien van de feitelijke gegevens en openstaande mogelijkheden naar vrij algemeen oordeel der deelnemers bij deze opzet van het spel nog te zeer tekort deed aan het realiteitsgehalte ervan. Het spel was als proefneming bedoeld. De indruk, die wij ervan hebben overgehouden is, dat om het spel goed te spelen, op zichzelf al een grote mate van ervaring gewenst is. Behalve een verdere ontwikkeling van het spel zijn er ook ervaren spelers nodig. „Als ik Minister van Ontwikkelingshulp was, zou ik er bij de Regering op aandringen, dat men de belastingen, die staan op deze produkten, laat zakken zodat aan de huisvrouwen meer van deze produkten worden verkocht."". Ik zou graag van u, mijnheer Tolman, willen weten, hoeveel van de melkprijsverhoging bij de boer terecht komt. Een schimmetje! Van de 71 cent, die de huisvrouw in de winkel betaalt, ziet de boer 35 cent. U weet dat zelf ook wel, want u had het daar net over de lange weg van de producent naar de consument. Het is een kwestie van appreciatie. Naar mijn oordeel is er toch een duidelijk verschil. De huisvrouw krijgt een ongenode gast aan de deur, die niet van de deur te krijgen is en blijft tot hij wat verkocht heeft. Zij bevindt zich dan toch in een andere positie dan degene die, hoezeer ook aangetrokken door aanlokkelijke advertenties, het besluit heeft genomen in alle rust, om eens naar een veiling te gaan, omdat dit toch wel leuk is. Naar mijn gevoel heeft het bezoeken van een veiling, aangetrokken door al te aanlokkelijke advertenties, te maken mei de algemene problematiek van de reclame in de samenleving. Ais men de zaak benadert als de geachte afgev,-nrdigde de heer Wierenga doet, moet men de problematiek anders stellen, immers het vraagstuk van de (sociaal-)psychologische invloed van de reclame op de consument in het algemeen aan de orde stellen. Ik meen dat er op dit punt voor ons allen een uitdaging ligt. Die uitdaging geldt allereerst voor ons allen als consument. Als consument dragen wij immers allemaal tot de vervuiling bij in het gebruik van onze auto's, in het gebruik van onze brandstoffen en bij voorbeeld in het gebruik van onze wasmiddelen. Dit laatste vormt een actueel probleem, waarmee gelukkig de organisaties van huisvrouwen zich intens bezig houden. Wij moeten als consumenten ophouden met achteloos weggooien van alles wat wij op een bepaald ogenblik niet meer kunnen gebruiken. De actie van de Eindhovense huisvrouwen op wasmiddelengebied heeft ons veel goed gedaan. Er wordt een weldadige mentaliteit in gedemonstreerd. Helaas werkt ook groene zeep, evenais fosfaten, eutrofiërend op het oppervlaktewater (afbraak van vetzuren e.d.). Desalniettemin was het initiatief geweldig om de eraan ten grondslag liggende mentaliteit. In de Verenigde Staten wordt, zoals bekend, hard gewerkt aan het samenstellen van vervangende wasmiddelen, waarin men tot nu toe maar zeer betrekkelijk is geslaagd. Wij zijn van oordeel, dat dat onderzoek sterk gestimuleerd moet worden. hij natuurlijk om dat geld terug te verdienen in de prijzen, die hij voor zijn produkten rekent. Moet men dat zo iemand nu kwalijk nemen? Dat is ternauwernood mogelijk. Of verwacht de Minister, dat de tandarts zelf dan maar de schade lijdt en dat hij zijn enorm gestegen kosten dan maar niet doorberekent? Wat denkt de Minister van al die mensen, die ergens in de lange schakel van produktie en distributie zitten en die al lang murw zijn geworden door de prijsverhogingen? De winkeliers, die dol worden van de boze huisvrouwen, laten tegenwoordig in arren moede dan maar de lijsten met de prijsstijgingen zien, die zij zelf moeten betalen. De man wordt dan tenminste niet meer uitgescholden. Dat is dan prettig voor hem, maar het kan bepaald geen prijsbeleid worden genoemd. Mijnheer de Voorzitter! Da geachte afgevaardigde mevrouw Brautigam heeft zich tot tolk gemaakt van de verontrusting, die thans in brede kringen in het land heerst over de stijging van de prijzen en over de wijze waarop de gemiddelde burger, de huisvrouw, nu met de gevolgen van de inflatie wordt geconfronteerd. Het is voor mij de tweede maal vandaag, dat ik over de stijging van de prijzen aan de tand word gevoeld. Dat zijn op zich niet belangrijke artikelen in het gehele pakket van kosten van levensonderhoud, maar in het besef van de huisvrouw dreigen zij tot het symptoom te worden van een prijsstijging, die over de hele linie plaatsvindt en haar weerslag vindt in een forse stijging van de kosten van levensonderhoud. Ik geef er ditmaal weer enige uitleg bij, omdat de Minister nieuw is. Prijsbewustzijn aankweken bij huisvrouwen is een heel nobel streven en het is ook zeer nuttig, maar men heeft aan al zijn bewustheid niets, als men de prijs moet vergelijken van b.v. 22,5 fluid ounces tegen 0,35 deciliters, of als men een willekeurige hoeveelheid grammen moet omrekenen in een willekeurige hoeveelheid deciliters. Dat kan gewoonweg niet. Er zijn zeer veel rapporten over geschreven. In het laatste of voorlaatste werd gesproken over een mogelijke prijsaanduidingswet. Ik vraag mij af, of wij die nodig hebben. Kan de Minister niet gewoon krachtens artikel 2, lid 6, van de Prijzenwet een besluit nemen, dat de prijsaanduiding per standaardhoeveelheid of standaardeenheid verplicht stelt? Het gaat om een bevoegdheid zonder beperkingen. Er staat: „Onze Ministers kunnen voorschriften geven betreffende het bekend maken van de prijzen waartegen goederen of diensten worden aangeboden"". prijsvergelijking en informatie van groot belang is. Kan de bewindsman thans zijn oordeel geven over het subsidie voor prijsvergelijkend onderzoek door het Consumenten Contact Orgaan? Op de vragen die mijn collega, mevrouw Gardeniers, en ik daarover hadden gesteld en die door de Minister op 1 november zijn beantwoord kon hij geen uitsluitsel geven. In zijn antwoord zegt hij wel, dat het geringe percentage huisvrouwen, dat van dit onderzoek kennis neemt, een rol heeft gespeeld bij de beoordeling. In dit verband wil ik erop wijzen, dat mijn fractie al vele malen ook bij vorige begrotingsbehandelingen de consumentenvoorlichting ter sprake heeft «gebracht. Bij de behandeling van de begroting van C.R.M, heeft de Staatssecretaris mevrouw Van Veenendaal gezegd, naar aanleiding van door ons gestelde vragen, dat interdepartementaal overleg in de komende jaren zal moeten uitmaken of en op welke wijze consumentenvoorlichting door de overheid moet worden gefinancierd en tevens dat er een duidelijke noodzaak is tot het hanteren van geheel andere, deels nieuwe methodieken. Naar onze mening is het een overheidstaak, in samenwerking met de bestaande consumentenorganisaties, te zorgen voor een duidelijke lijn in de gerichte voorlichting via t.v. en radio. Onze voorkeur gaat daarbij uit naar de tv., in verband met de wijziging in het arbeidspatroon van de vrouw, de consument bij uitstek. Was de Minister niet reeds in 1964 hiervan een groot voorstander? Een andere woning zal vaak een aanzienlijk hogere huur mede brengen, hetgeen in het ene geval wel maar in het andere geval niet erg zal zijn: de kosten van verhuizing, inrichting en aansluiting zijn tezamen vaak akelig hoog. In de memorie van toelichting staat terecht, dat er met verandering van woning nu eenmaal teveel op het spel kan staan. In het oude huis heeft de huurder vaak allerlei verbeteringen aangebracht, zoals verwarming, een badkamer en andere variërende grotere en kleinere verbeteringen. In zo'n huis ontstaat vooral ook voor de huisvrouw en haar gezin een speciale sfeer, een levensgeschiedenis, met alle ups en downs. Dit schept in het raam van een echte sociale huurwetgeving verplichtingen. Maar mevrouw Brautigam, neemt u mij nou niet kwalijk. De Bond van PIattelandsvrouwen wekt de huisvrouwen terecht op om zich bewust te zijn bij haar gedragingen over de effecten van het toepassen van bepaalde produkten. Het bericht v/ijst de fabikanten op het gevaar van verwerking van bepaalde produkten. Dat is wat anders dan.... . Het is algemeen bekend dat grote winkelbedrijven, zoals grote, landelijke supermarkten en warenhuisondernemingen behalve hun breed assortiment van artikelen b.v. melk verkopen tegen een zeer lage prijs, ten einde de huisvrouwen te verleiden andere produkten te kopen, waarvan op dat moment de waarde niet zuiver kan worden beoordeeld. De melkprijzen vergelijkende, zal de klant geneigd zijn, zonder te controleren aan te nemen, dat de andere artikelen ook wel goedkoper zullen zijn. Een eventuele benoeming van onderofficieren als wisselend lid lijkt mij onjuist. Men zou kunnen denken, dat een onderofficier dichter bij bij voorbeeld een soldaat-verdachte staat dan een officier en toch is dit geen criterium. Ook daar waar er nog geen scheiding tussen besturende en rechterlijke macht heeft plaatsgevonden, wordt de rechtspraak aan hooggeplaatsten overgelaten. In het gewone strafprocesrecht laat men ook geen opzettelijke ruimte open voor de invoering van een rechter-werknemer of een rechter-huisvrouw en dergelijke. ToevaU lig las ik dezer dagen, dat in de kleine gemeens' hap, die nog altijd een paar duizend personen omvat, op Spitsbergen de gouverneur tevens rechter is. Die laatste functie gaf men terecht niet aan een lager geplaatste. Het feit, dat artikel 163 van de Grondwet zegt, dat er alom wordt rechtgesproken in naam des Konings, slaat niet alleen op de eenheid van het recht maar ook op de afgeleide hoogheid van de rechter, die in zijn persoon en verdere bezigheden die hoogheid ook niet mag weerspreken. Een rechter kan zich als persoon in het openbaar niet dezelfde gemoedelijkheid veroorloven als een willekeurige burger. Ik ben daarom tegen het amendement-Van Eisen op stuk nr. 20, maar ik zal wel een voorstel willen steunen, waarbij bij conclusie III, sub 3, lid a het woord „officieren"" wordt vervangen door „hoofdofficieren"". Op een ander punt heeft de Minister ons in zijn memorie van antwoord niet geheel kunnen overtuigen, met betrekking tot de capaciteitsbepaling. Bezien wij namelijk een bepaalde studierichting, waarvoor aan een aantal instellingen faculteiten bestaan, dan is het niet onmogelijk doch eerder werkelijkheid, dat de ene faculteit gebruik makend van een ander curriculum en andere onderwijsmethoden, met dezelfde faciliteiten meer studenten kan opvarrgen dan een ander. Het is immers zo, dat de ene huisvrouw nu eenmaal, zonder de kwaliteit geweld aan te doen, met hetzelfde huishoudgeld meer kan doen dan de andere. Thans kom ik tot mijn tweede suggestie. Zou het geen aanbeveling verdienen meer contact met een belangrijke consumentengroep op te nemen in de vorm van de vrouwenverenigingen? Er is een aantal vrouwenverenigingen die zich zeer sterk voor de milieuproblematiek interesseert. De Plattelandsvrouwen en de Vereniging van huisvrouwen behoren daartoe. Er is een aantal overkoepelende lichamen. Een van deze heeft zich tot ons gewend, namelijk de Nationale Vrouwenraad. De vrouwenverenigingen bereiken via hun organisatie en hun periodieken tienduizenden, misschien wel honderdduizenden leden. Het is een belangrijk kanaal om informatie in te geven en ik geloof ook om er weer informatie uit te krijgen over wat er leeft bij de consument. Ik wil de bewindslieden met betrekking tot de voorlichting nog eens op het hart drukken om aan de vrouwenverenigingen te denken. Ik waarschuw ten slotte voor het gaan hanteren van recycling als axioma bij de wetgeving op het terrein van de afvalverwerking. Wij moeten ook de mogelijkheden onderzoeken, met handhaving van de huidige leefgewoonten en de bereikte wetenschappelijke gegevenheden, tot anderssoortige produktiemethoden te komen. De huisvrouw moet niet worden verplicht, weer flessen te gaan inleveren. Zij heeft het al druk genoeg en sjouwt al genoeg. Men dient liever, gebruik makend van de huidige wetenschappelijke inzichten, verpakkingsmiddelen te gebruiken en Het gaat onze fractie en die van de P.P.R., namens welke ik ook mag spreken, om de arbeiders in functionele zin, om de mensen die hard werken en niet al te hard verdienen; dus ook om de studenten, de huisvrouwen en de eigenaren van kleine bedrijven. Zonder te kunnen en te willen voorbijgaan aan andersoortige verschillen en conflicten, concentreert onze aandacht zich op mensen met lage inkomens, of zij nu werknemers zijn of zelfstandigen of gepensioneerden. Wij hebben natuurlijk ook vragen. Wij realiseren ons ook dat een zeer belangrijke vakbond zich van dit akkoord heeft gedistantieerd. Toch willen wij vandaag vertrouwen uitspreken ten einde tot een oplossing van deze problematiek te komen. Wij hebben vertrouwen in de bereidheid van het bedrijfsleven om dit sociaal akkoord te realiseren. Wij putten dit vertrouwen niet alleen uit de geschiedenis van onderhandelingen tot dusverre, maar ook uit het feit, dat de gewone burger, degene die met de resultaten van inflatie te maken krijgt, de gewone huisvrouw en de kleine zelfstandige, ook over gezond verstand beschikken en Bovendien - dat vind ik zeer belangrijk - heeft een prijsstop het grote voordeel, dat die 350 ambtenaren de hulp kunnen krijgen van enige miljoenen boze huisvrouwen, die het zat zijn en die dan zelf kunnen controleren, waar prijsstijgingen zijn en dat kunnen doorgeven. Deze vorm van participatie is my bijzonder dierbaar. Een nadeel van een calculatiebeschikking is ten eerste, dat wegens de ingewikkelde procedure het vaststellen van te grote winstnemingen vaak moeilijk en ook tijdrovend is Daardoor wordt het terugdringen ervan ook moeilijk. Bovendien worden er vijf of tien miljoen controleurs - hierbij denk ik aan het Nederlandse volk; aan de huisvrouwen en anderen, die inkopen doen door uitgeschakeld, althans niet ingeschakeld. De voordelen van een prijsstop zijn: Ie. dat de door mij bedoelde vijf of tien miljoen controleurs wel worden ingeschakeld; dat de bewijsvoering eenvoudiger is geworden en dat de winkelende huisvrouw onmiddellijk kan zien. dat de prijzen van de ene op de andere dag al dan niet zijn verhoogd; 2e. dat sneller kan worden overgegaan tot vervolging en berechting van overtreders; de gewenste preventieve werking ervan is daarbij wel aanwezig; Als er geen prijzenstop is, hoe wil men dan de controle regelen? Ik heb al gezegd, dat het voor die ambtenaren vrijwel een onmogelijkheid wordt, wanneer achter hun rug om opnieuw de prijzen worden verhoogd. De Minister heeft zonder stop ook weinig aan de controle van vakbewegingen consumentenorganisaties omdat die niet kunnen overzien wat nu een juiste en een onjuiste prijsverhoging is. Daarover bestaat bij de huisvrouwen veel misverstand. concludeert daarbij: Ie moet het niet zoeken in de vrijstelling, want dat discrimineert zo, maar in het optrekken van de bijdrage. Zolang die echter niet is opgetrokken en zolang de toestand is zoals hij is, is er naar mijn indruk gegronde reden om deze vrijstelling wél te geven aan bijstandtrekkers. Ik denk weer aan het gezin, waarover ik informatie heb gekregen. Die huisvrouw heeft zelfs de krant opgezegd om de t.v. te kunnen houden voor de kinderen. Dat is toch een ongezonde toestand. Daarom meen ik dat het op de agenda hoort als een wél urgente zaak. Ik sta wat huiverig tegenover de vraagstukken die de bekende vriendendienst gaat oproepen. Er zijn vele huisvrouwen die bij toerbeurt eikaars en andermans kindertjes vervoeren. Er bestaan ambtenaren - zowel civiele als militaire - die zich nu eens in de auto van de een en dan weer van de ander naar hun werk begeven. Er zijn er ook velen die in bepaalde combinaties naar vakantieoorden en terug rijden. Wat gaat in deze gevallen wél en wat niet als nevenbedrijf aangemerkt worden? Kan een kleinzielige benadering of een misschien wat al te scherpzinnige tekstuitleg hier eventueel achterdocht en zelfs misantropie bij oorspronkelijk goedwillende burgers iten opzichte van elkaar veroorzaken? Van der Werff e. a. Mijnheer de Voorzitter! Het is wellicht minder bekend dat de gelijksoortige organisatie ook bestaat voor hen die het spelen niet kunnen laten. Voor bankiers, huisvrouwen. kantoorbedienden, ambachtslieden etc. die weten dat hun hartstocht voor het spel zo groot is dat deze sterker is dan hun wil en daartegen willen vechten bestaat in Amerika de z.g. Gamblers Anonymus. Ik geef het adres er voor de geschiedenis meteen bij. Het hoofdkantoor is gevestigd te New York, 235 East 31th street. Deze organisatie heeft tot doel de aan het spel verslaafde mensen in hun mid Mijnheer de Voorzitter! Het judicium abeundi houdt in, dat de student de toelating tot het eerste examen — in het algemeen het propaedeutische examen - kan worden geweigerd, indien hij of zij reeds tweemaal voor dat examen is afgewezen. Om tot een juiste beoordeling te komen, willen wij aan de Minister vragen, in hoeverre de tijdsfactor hierbij een rol speelt. Indien men bij voorbeeld verplicht wordt, na een jaar examen af te leggen, werkt het judicium abeundi niet alleen als selectiemiddel, maar ook als afwerend middel tegenover personen, die om welke redenen dan ook zelf hun studietempo wensen te bepalen. Ik denk bij voorbeeld aan mensen, die een volledige baan hebben, voorts aan huisvrouwen en ook aan gepensioneerden, die nog aan een studie beginnen. Van de Medische Faculteit Rotterdam (MFR) is bekend, dat deze nog verder gaat dan het bewuste judicium. een, van een Nederlandse huisvrouw, betreffende de fluoridering van het drinkwater; hergebruik van glas. Zou niet een heel eenvoudig hergebruik tot stand komen door het invoeren of handhaven v.;n itatisgeld? Dan worden de flessen als zodanig erg veel hergebruikt en dan is er mijns inziens een heel goede vorm van hergebruik. Een belangrijke voorwaarde daarbij - en ook een belangrijk gemak voor de huisvrouw - is de uniformiteit in het model van de fles. Graag vraag ik daarvoor de aandacht van de Minister. De heer Terlouw meent dat het juist moeilijkheden zal geven voor de laagstbetaalden indien er maatregelen worden genomen ter beperking van de energiebehoefte. In dit verband wijs ik erop - het staat ook in de memorie van antwoord dat de huisvrouw zich alle mogelijke arbeidbesparende machines heeft aangeschaft, waardoor het ook al noodzakelijk is uit te gaan van een groei van de energiebehoefte. Bovendien moet uit milieu-overwegingen het facet van de schone energieproduktie worden gezien als een stimulans voor een groter energieverbruik. Nog iets over de romantiek, mijnheer de Voorzitter. De heer Geurtsen meent, dat de nuchter ingestelde dames die romantiek aan de kaak hebben gesteld. Hij wist dit te waarderen. Mevrouw Goudsmit - het spijt mij, dat ik mij alweer tot haar moet richten - heeft ons een bus getekend vol dames, op weg naar het walhalla van Knokke om daar het saaie huisvrouwenbestaan te ontvluchten. Ik vraag mij af, mijnheer de Voorzitter, of dit niet een nieuw brokje romantiek dreigt te worden. Functioneert de meldingsplicht inderdaad op deze wijze? Heeft zij ook het voordeel dat mevrouw Brautigam heeft genoemd bij de behandeling van de motie inzake de prijsstop, namelijk dat de 350 ambtenaren van de Economische Controledienst geholpen zullen worden door enige miljoenen boze huisvrouwen die nu aan elke cent prijsverhoging kunnen zien, dat de prijsstop wordt overtreden? Is dit een werking, die, mits goed gespeeld, ook kan worden gegeven aan de meldingsplicht? Indien dit de bedoeling is en als het op die wijze wordt uitgevoerd, als er een duidelijke publieke mededeling komt in de trant van: Mensen, een maand lang kunnen de prijzen niet worden verhoogd, want prijsverhogingen moeten een maand tevoren worden aangemeld; denk erom, let erop en help ons, te signaleren als dat niet gebeurt!, dan komen wij inderdaad heel dicht in de richting van de tijdelijke rust die nodig is om van daaruit met de prijzenbeschikking de zaak beter in de hand te krijgen. Dan de motie over de Koninklijke Marine en alle zeeën ter wereld. De beslissingen die het kabinet heeft genomen over Simonstad, het bezoek van minister Loots aan Nederland en de aanwezigheid van de Concorde doen ons denken aan impulsaankopen van een huisvrouw die het winkelen nog niet gewend is. Wij hopen dat het bij deze aankopen zal blijven. De argumentatie van de Minister-President vonden wij niet overtuigend. De beslissing van de Regering en de indiening van de motie zou ik willen bestempelen als buitenlandse politiek in de marge. Daarom zullen sommigen van onze fractie, uitgaande Voorzitter! Hoewel een algeheel colportageverbod mijns inziens een niet toelaatbare ingreep in onze economische samenleving zou zijn, meen ik, dat aan colportage bepaalde facetten kleven, die tot onsympathieke praktijken aanleiding kunnen geven, Dat geldt ook voor de contantcolportage. Ik denk dan bij voorbeeld aan teaparties die bij vriendinnen van huisvrouwen worden georganiseerd en die erop uitlopen, dat het voor de betrokkenen dikwijls gênant is, een aankoop te weigeren. Voor de betrokkenen zal het een uitkomst zijn, als niet behoeft te worden gewacht op een algemene maatregel van bestuur. Daarom lijkt het amendement-Terlouw, voorkomende op stuk nr. 14, mij een verbetering. Indien dit amendement wordt aangenomen, wordt het mogelijk, bij voorbeeld een contantovereenkomst die onder onvrije omstandigheden is afgesloten, ongedaan te maken. Iedereen weet, dat de bezoeken van de melkboer, de groenteman, de bakker, de regelmatig verschijnende bloemenverkoper en anderen welkom zijn bij de meeste huisvrouwen en ■mannen, maar ik denk, dat ook iedereen uit persoonlijke ervaring wel weet, dat bepaalde vormen van colportage feitelijk niets anders zijn dan oplichterij, meestal een niet te bewijzen oplichterij. Ik heb in ieder geval mijn leergeld betaald. Ik ken verschillende mensen, die ondanks grote sommen leergeld erin blijven vliegen, doordat zij nu eenmaal zachtaardig, vriendelijk, niet kritisch of iets dergelijks zijn. Mijnheer de Voorzitter! In dat geval zou bekeken moeten worden v/at tijdens de grocpsbijeenkomst feitelijk is gedaan. Als duidelijk de suggestie van verkoop gewekt is en dus duidelijk het geheel in de commerciële sfeer is getrokken, betreft het een voortvloeisel vanuit het initiatief en in samenhang met die groepsbijeenkomst. Als de groepsbijeenkomst volkomen los staat van de verkoop, als er helemaal niet gezinspeeld v/ordt op verkoop - stel dat een algemene huisvrouwenvereniging een bijeenkomst houdt Wij zijn er verheugd over, dat de Staatssecretaris heeft toegezegd een uitgebreide voorlichting te geven bij het in werking treden van deze wet, in samenspraak met de consumentenorganisaties, en dat hij hierbij met name de inertia sellings, d.w.z. het toezenden van ongevraagde goederen zal betrekken. Wil de Staatssecretaris hierbij ook de methoden van verkoop, die bij algemene maatregel van bestuur onder de regels van de Colportagewet vallen betrekken, zodat èn de consument weet dat bij voorbeeld teaparties eronder vallen èn de argeloze huisvrouw, die wellicht het idee krijgt zo'n teaparty te organiseren, weet dat zoiets valt onder de regels van de Colportagewet? Weliswaar moet het gebeuren in de uitoefening van het beroep of bedrijf, maar in de memorie van antwoord is gezegd, dat een herhaald iets doen door de Staatssecretaris wordt gezien als uitoefening van een beroep of bedrijf. Ik hoop, dat de Staatssecretaris „herhaald"" beziet als, zoals wij vanmiddag gehoord hebben, meer dan twee. , In verband met de voorlichting heeft mevrouw Haas gesteld dat daarbij ook de inertia selling moet worden betrokken en dat in ieder geval duidelijk moet worden gemaakt dat bij parties, filmbijeenkomsten en dergelijke activiteiten huisvrouwen die als vrijwillige medewerksters optreden in juridische zin colportrice worden, ook al zijn zij in de nevendienstensfeer slechts een hulpje in het geheel. Zij zijn in die gevallen geen vrijwillige medewerksters meer, maar zij beschouwen zich zelf wel als vrijwillige medewerksters. In de nevenverdienstensfeer doen zij dat in het kader van beroep of bedrijf, zodat zij dan als colportrice een vergunning moeten hebben. Dit zal ongetwijfeld mede in de voorlichting worden betrokken. Het bijzondere van een Universele Verklaring van de Rechten van de Mens is, dat wij als het ware gerechtigd zijn, het protest niet alleen te uiten tegenover de overheid van onze eigen staat, maar ook tegenover die van andere landen. Daarom betuigen intellectuelen en kunstenaars hun solidariteit met hun collega's in de Sovjet-Unie, daarom schrijven huisvrouwen en werkende jongeren, geleid door Amnesty International, aan tal van regeringen, daarom sturen zij pakjes aan hun gevangenen, daarom staan Nederlandse jongens en meisjes te posten voor winkels waar een bepaalde koffie en bepaalde sinaasappelen worden verkocht. In de memorie van antwoord die de Minister van Economische Zaken op 7 november jl. indiende, wees hij tot drie, vier maal toe op nut en noodzaak van het overleg. Hij betoogde dat hij van de inhoud der vast te stellen regelen nog weinig kon zeggen, omdat overleg met betrokkenen nog moest plaatsvinden. Hij schreef zelfs dat in de thans buiten werking gestelde bepalingen was voldaan aan de eis van een als onmisbaar te beschouwen mogelijkheid tot inspraak bij te voeren discussies inzake de noodzakelijke afweging der onderscheiden belangen. ,,Onmisbaar"" is het juiste woord. Daarom vind ik het moeilijk te aanvaarden dat twee maanden later door een op de valreep aangebrachte aanvulling van het wetsontwerp, consumenten en belanghebbenden kunnen worden overgeleverd aan regelingen, uitgedacht door de Minister en zijn hoofdambtenaren, die, hoe bekwaam zij ook mogen zijn, weinig vertrouwd plegen te zijn met en niet bij uitstek deskundig zijn ten aanzien van de zorgen van winkeliers, de administratie van dokters, de declaraties van advocaten en de wensen en de moeilijkheden van huisvrouwen. Hetgeen de Ministers hebben betoogd over de prijzen - de Minister van Economische Zaken heeft dit bijzonder zorgvuldig gedaan - acht ik voor een deel onbegrijpelijk, wanneer ik zijn globale statistiek stel tegenover de feitelijke prijsverhogingen van december. Ik vraag mij af of het niet goed zou zijn - niet nu, want daarvoor zal geen tijd meer zijn, althans die tijd is er wel maar wij hebben er de tijd niet meer voor over - eens schriftelijk uiteen te zetten hoe het bij voorbeeld met die prijzen van de margarine in elkaar zit. Iedere normale huisvrouw die niet de ontstellend dure roomboter eet maar margarine, vraagt zich af waar die 18 cent prijsstijging per pakje in één maand vandaan komt. Zij vraagt zich af waar alle andere prijsstijgingen, die in de tabel van de Consumentenbond staan, vandaan komen. Men kan niet volstaan met te zeggen dat het globaal genomen op ongeveer een half procent per maand zal uitkomen, maar men moet concreet laten zien hoe het per geval in elkaar zit. Dat is dan meteen een basis om in te grijpen. Men kan de gehele toedracht dan aan fabrikanten, leveranciers en winkelbedrijven duidelijk maken en hen dwingen zich aan de gestelde maxima te houden. Als wij ons beperken tot toenamepercentages, dan weet op een gegeven moment niemand meer hoe het vorige was en het opstellen van verschillende opeenvolgende percentages is iets anders dan het vermelden van de concrete absolute cijfers. Ik beveel dit stelsel heel sterk aan. Veronica wil ook legaal worden. Dat is wat zij vraagt. Zij deed en doet nooit iets strafbaars met haar uitzendingen. Zij is daarvoor bereid het door de Ministers zo verfoeide commerciële karakter prijs te geven. In aangenomen moties van de Tweede Kamer is met aandrang gevraagd om voortbestaan van de Veronicaprogramma's te verzekeren. Ook wij vragen dit, niet ter wille van de exploitant en zelfs ook niet in de eerste plaats ter wille van de programmamakers en hun medewerkers, maar voor de vele tienduizenden luisteraars, de werkers in de fabrieken, de chauffeurs op lange tochten, de huisvrouwen en de jeugd, die bij Veronica blijkbaar alles vinden wat zij verlangen. Op die hearing ging het om kritiek op een springterrein. Van liet bestaan van een dergelijk terrein had ik nog nooit gehoord. Ken springterrein is een terrein waar met wapens en vooral ontplofbare stoffen wordt geoefend voor en door de genie. Ieder ogenblik worden daar bommen en mijnen tot ontploffing gebracht. In dat dorpje, dat ten oosten van Oss ligt. leidde dat tot verschrikkelijke moeilijkheden. Staatssecretaris Stemerdink zag zich daar voor die moeilijkheden geplaatst. Bij het handhaven van het huidige regeringsbeleid leken zij mij onoplosbaar. Het springterrein meet 150 ha en dat blijkt veel te klein voor het onheil dat het oefenen sticht door onverdraagbare knallen. Huizen in de omgeving scheuren en lampen barsten. Wij hebben het gezien. Allerlei schaden ontstaan. Die soort schaden kan men weilicht in geld uitdrukken en vergoeden. Er is echter andere schade die niet met geld is te vergoeden. Een in 1970 gebouwd bejaardentehuis bleek feitelijk onbewoonbaar te zijn. De kinderen in de buurt raakten overspannen. Boeren in de omgeving kunnen hun werk niet meer behoorlijk doen en huisvrouwen zijn onder behandeling van dokter en psychiater. De enige oplossing was duidelijk het sluiten van het springterrein. Op de tafel, vlak voord e Staatssecretaris - hij herinnert zich ongetwijfeld hoe het eruit zag - , lag een stapel roestig schroot dat bij die ontploffingen was weggeslingerd tot ver buiten het springterrein. Als sprekend bewijsstuk heb ik een brok meegenomen. Ik hoop het ook te bewaren. Misschien is de heer Blok zwaar genoeg gebouwd om het bij de Staatssecretaris op tafel te leggen, en het daarna weer terug te brengen. Ik wil het bewaren als bewijsstuk voor de levensgevaarlijke aard van deze ontploffingen. Dit loodzware geval kwam ver buiten de omheining terecht en is daar gevonden door de voorzitter van het actiecomité. Het gaat om huisvrouwen. een schrijven, vergezeld van 486 handtekeningen van Haagse huisvrouwen, met het verzoek er bij de Regering op aan te dringen een prijsstop af te kondigen. een, van R. de Bakker-Bal te 's-Gravenhage, ten geleide van 295 handtekeningen van Haagse huisvrouwen, die hun verontrusting uitspreken over de prijsstijgingen; Daar is tenslotte het vraagstuk van het gezinsinkomen. Met de discussie over huisvrouwenionen moet mijns inziens een discussie over de plichten en rechten ten aanzien van de sociale verzekering gepaard gaan. Onder „plichten"" versta ik hier: premieheffing. De Nederlandse Gezinsraad heeft een studie verricht naar de vraag: „Wat is een goede huisvrouw waard?"". Velen in deze Kamer - en zeker de mannen - zullen ervan overtuigd zijn, dat het heel veel is en dat het ook moeilijk in geld is uit te drukken. De Minister en ik hebben in een vorige functie naar aanleiding van een bezoek van de Minister aan Tunis zelfs eens zeer uitvoerig van gedachten gewisseld over de waarde van een huisvrouw, in geld uitgedrukt. Inderdaad, mijnheer de Voorzitter, de waarde van huisvrouwen werd in kamelen uitgedrukt. Daarover heeft een gedachtenwisseling plaatsgevonden. De Gezinsraad, die het heeft uitgerekend, komt tot taxaties van f 8000 tot f 23 000 per jaar. Men kan dit natuurlijk weer kapitaliseren. Mij lijken die taxaties aanmerkelijk te laag, maar daar gaat het op het ogenblik niet om. Het is niet zozeer belangrijk, aldus de voorzitter van de Nederlandse Vrouwencentrale, dat dit loon uitbetaald kan worden, als wel dat de huisvrouw ook - dat blijkt duidelijk uit deze cijfers - in aanmerking behoort te komen voor uitkeringen ingevolge de Wet Arbeidsongeschiktheid en voor een verzekering voor langdurige ziekte. Ik meen, dat hier een belangrijke leemte in ons sociale zekerheidsstelsel aanwezig is. De heer Kruisinga heeft nog gewezen op het verlangen van de voorzitter van de Nederlandse Vrouwencentrale dat ook de huisvrouwen in aanmerking komen voor de arbeidsongeschiktheidsverzekering. Dit is een zeer begrijpelijk verlangen, maar nog afgezien van de vraag, of de problemen op dit stuk die bij langdurige arbeidsongeschiktheid ontstaan, het best kunnen worden opgelost door een uitkering in geld, moeten wij in alle realiteit erkennen dat de mogelijkheden om aan dit verlangen te voldoen. thans niet - en ook in de eerste jaren niet - aanwezig zullen zijn. Wat de uitkeringshoogte betreft, wordt gedacht aan de bedragen van de AOW. Op dit ogenblik kan nog niet met zekerheid een premiepercentage worden genoemd, maar voorlopige berekeningen duiden erop, dat uiteindelijk, na 8 a 9 jaren, een te bereiken evenwichtssituatie zal zijn ingetreden. In die evenwichtssituatie moet dan gerekend worden op een premiepercentage van 8 a 9. Daartegenover zal dan uiteraard een belangrijke daling staan van het premiepercentage van de huidige WAO. Van de door mij bedoelde fasering zal het afhangen, welk premiepercentage in de aanvang noodzakelijk zal zijn. overheid op dit terrein vormt wel de informatieve etikettering. Er is al jaren een Stichting Informatieve Etikettering, waarin vertegenwoordigers van consumentenorganisaties, het bedrijfsleven en huisvrouwenorganisaties samenwerken. Volledig gesubsidieerd door het Ministerie van Economische Zaken - vier ton voor het komende jaar - worden de fraaiste informatieve etiketten geproduceerd. Alleen: het staat de individuele ondernemer vrij de etiketten wel of niet op zijn produkten te plakken. Van die vrijheid maken de meesten dan ook gebruik om dat niet te doen. Een vorm van verplichtstelling van overheidswege ""gedacht kan worden aan een algemeen-verbindendverklaring - zou hier onzes inziens op zijn plaats zijn. Wij hebben hierover kort geleden schriftelijke vragen aan de Minister gesteld. Een positief antwoord zou het weinig florissante beeld van het consumentenvoorlichtingsbeleid wat kunnen opfleuren. Wat de veiligheid en de rechtsbescherming van de consument betreft, moeten wij constateren, dat ook aangekondigde maatregelen, zoals wijziging van de Warenwet, hoewel nuttig, ,.niet spectaculair van aard zijn"". Verder treffen wij in dit deel van de memorie van toelichting veel ,,begrip"", „gedachtenvorming"", „beraad"" en „interdepartementaal overleg"" aan. Dat wijst er wèl op dat ze niet over één nacht ijs gaan, daar op Economische Zaken. Maar het blijkt - hoe kan het anders - niet voldoende om tot een bij benadering sluitende wetgeving te komen voor de veiligheid van allerhande produkten. En op deze manier komen wij ook niet - althans niet vóór Sint Juttemis - tot maatregelen die de positie van consumenten en consumentenorganisaties in rechtspraak en rechtsbijstand ingrijpend verbeteren. Dat is nodig. Vindt de Minister subsidiëring van de Stichting Consumentenklachten in dit verband niet op zijn plaats? Het ligt in de bedoeling nog in dit parlementaire jaar een wetsontwerp in te dienen. De gedachten gaan daarbij uit naar een geleidelijke invoering van een volledige volksverzekering, echter met uitzondering van huisvrouwen. De hoogte van de uitkering zal gekoppeld blijven aan de AOW. Nee, de heer Drees heeft mij niets voorgerekend. Ik ben een huisvrouw die af en toe ook nog eens in winkels rondkijkt en die niet alleen afgaat op statistieken. Als ik nu zo'n huisje opnieuw zou moeten inrichten dan heb ik dat bedrag toch wel nodig. Vindt de Staatssecretaris, in het licht van wat hij toen heeft gezegd, dat nu een juist bedrag? Ik deel aan de Kamer mee, dat bij de griffie zojuist is ontvangen een petitionnement tegen de duurte ten gevolge van de prijsverhogingen van de Nederlandse Vrouwenbeweging te Amsterdam, mede ondertekend door - naar opgave - 100 000 Nederlandse huisvrouwen, alsmede een petionnement van 650 bewoners van Purmerend, gericht tegen de prijsverhogingen. Mijn verhaal was tot nu toe weinig opwekkend. Toch meen ik, dat er in Nederland bio-industrie kan en mag zijn. Wij hebben een aantal mogelijkheden als de intelligentie van onze boeren, de goede kwaliteit van onze veterinaire diensten en de prima verbindingen. Nederlandse eieren zijn in het Ruhrgebied meer gevraagd dan Duitse om de simpele reden dat ze in ons land 3 maal per week bij de bedrijven opgehaald worden en in Duitsland 1 maal. Het is overigens een mooi staaltje van marketing, dat de Duitse huisvrouwen dit ook weten. Mijnheer de Voorzitter! Iedereen in deze Kamer begrijpt dat de detailhandel het moeilijk heeft. Ten onrechte wordt in de publiciteit gesuggereerd dat de detailhandel de oorzaak is van prijsstijgingen. Ook in de voorlichting van radio en televisie, waar winkelende huisvrouwen worden gevolgd bij het doen van hun boodschappen, lijkt de oorzaak te liggen bij de detailhandel. Naar onze mening is dat een onjuiste suggestie en wij moeten die niet versterken door nu als het ware te suggereren dat met het uitsluiten van de detailhandel de prijsstijgingen zouden kunnen worden teruggenomen. Ik wil nu nog iets over de glazen flessen zeggen. Onze fractie meent, dat de wijze waarop dit „flessenprobleem"" op het ogenblik wordt aangepakt, namelijk huisvrouwen ertoe brengen, hun glazen flessen in containers te deponeren om ze van daaruit weer op te halen en om te smelten met zand erbij, waarbij weer energie nodig is, voordat ze weer kunnen worden gebruikt, neerkomt op een bestrijding van het verschijnsel. Het doet wel wat, maar er kan veel meer gebeuren, vooral, als de Minister het er met haar collega van Economische Zaken over eens kan worden, dat in ons land standaardflessen zullen worden gebruikt. Ik denk aan standaards in verschillende maten en misschien ook in enkele vormen en kleuren. De derde hoeksteen van het geheel zie ik heel duidelijk geconcentreerd in het idee, zoals dat hier in Nederland ook wordt geïntroduceerd, van het educatief verlof. Legt het recht op vorming en ontwikkeling de overheid enerzijds de verplichting op cm te voorzien in een goed netwerk van educatieve voorzieningen, anderzijds zullen wij ook naar garanties moeten zoeken, dat er van dit recht gebruik kan worden gemaakt. Daartoe kan een idee van educatief verlof in de praktijk bijdragen. Wij zien dat ook in andere landen. Ik acht het dan ook van groot belang dat in de toekomst voor degenen die in het produktieproces zijn opgenomen, maar ook voor de nietwerkenden, zoals bejaarden en huisvrouwen, die een opleiding of een bijscholingscursus willen volgen en een tweede kans zouden willen benutten, effectieve mogelijkheden worden ontwikkeld, en wel door middel van financiële garanties en een bepaald vergoedingenstelsel. Laten wij echter geen al te grote illusies hebben. De regeling van het educatieve verlof is een zeer ingewikkelde zaak met vergaande consequenties, vooral ook op de sociaal-economisch gebied en zal dan ook moeten worden afgewogen tegen andere prioriteiten die op dat terrein liggen. Het is mijn stellige overtuiging dat wij dit instrument voor de toekomst nodig zullen hebben, als wij juist de democratisering in het volksontwikkelingswerk willen bewerkstelligen. Om de toegang voor brede lagen van de bevolking niervoor mogelijk te maken, zullen wij een dergelijk stelsel moeten ontwikkelen, zij het met fasegewijze invoering. Ook dit instrument vergt een zeer nauwgezette gezamenlijke voorbereiding van de Ministeries van Sociale Zaken, Onderwijs en Wetenschappen en CRM. „niet produktieven"", waaronder bejaarden en huisvrouwen zouden vallen, vervalt. aandaebt heeft getrokken, is het voor de huisvrouw en de gewone man weihaast onmogelijk om precies te zier. hoe dit nu uitwerkt op het totaal gemiddelde van het gehele pal.ket. Mijnheer de Voorzitter! Als er maar een keuze wordt gedaan! Als een huisvrouw maar één keer wil parkeren als zij boodschappen doet, moet zij niet klagen dat haar moeder graag een winkejtje in de buurt wil hebben, maar dat dit is opgedoekt. Welke keuze echter ook wordt gedaan, elke keuze is beter dan een omvangrijke maatschappelijke groep maar te laten doorsukkelen. Daarom hoop ik, dat de Regering ook ten aanzien van de structurele positie binnen afzienbare tijd opheldering zal verschaffen. Verder moest het moeilijke probleem worden opgelost van de verhouding van die volksverzekering arbeidsongeschiktheid ten opzichte van het overheidspersoneel, de ambtenaar. Een zo mogelijk nog moeilijker probleem is dat van de positie van de gehuwde vrouw: in loondienst werkend, buitenshuis niet in loondienst werkend, in de zelfstandigensfeer samen met de man werkend en de huisvrouw. keiijk moeilijker zou zijn dan het tot dan toe gevoerde beleid in de !id-staten afzonderlijk. In de eerste plaats waren en zijn er nog steeds de nogal uiteenlopende producenten- en andere nationale belangen in de afzonderlijke lid-staten. Voorts waren er de totaal verschillende sociale en fiscale soorten van beleid, die het effect van de uiteindelijke besteedbare inkomens en de vorming van bedrijfsvermogens totaal verschillend doen zijn. Voegt men daarbij nog de gevolgen van de recentelijke monetaire problematiek en van de oliecrisis, dan is men geneigd te zeggen dat het scala van moeilijkheden groter is dan het scala van mogelijkheden om aan de doelstelling van het landbouwbeleid op dit moment te voldoen. Toch heeft zeker ook voor de Nederlandse land- en tuinbouw het lidmaatschap van de EEG pluspunten, die ons in de achterliggende periode bepaald geen windeieren hebben gelegd. Wij vinden dat het lidmaatschap van de EEG en het voeren van een gemeenschappelijke landbouwpolitiek voor de agrarische bedrijfstak een levensvoorwaarde is, alleen al vanwege de afzetmogelijkheden op een grote vrije markt, met name ook voor produkten waarvoor geen of nauwelijks overheidsbemoeiing geldt en dat zijn er nogal wat. Het is een gecompÜceerde zaak en ik heb er daarom begrip voor dat huisvrouwen niet begrijpen waarom voedsel in de winkel zo duur moet zijn, terwijl er grote quanta voor spotprijzen naar het buitenland, bij voorbeeld Rusland, worden verkocht. Mijn spreektijdbeperking maakt het mij onmogelijk om Voor de export wil men juist zware varkens hebben. Nu gaat men die grens naar beneden halen, terwijl het buitenland juist om zware varkens vraagt. Als de varkens lichter worden afgeleverd, dan is dit ook nog weer schadelijk voor de huisvrouw. Hoe lichter en jonger het beest is, hoe meer het vlees daarvan wegbraadt. Er blijft van het kg vlees voor de huisvrouw uiteindelijk minder over. Dit dienen de organisaties ook te weten, maar ik heb er nog niets van gehoord. De Regering wilde toch een goedkoper voedselpakket? Dat heeft zij tenminste gezegd. Wij als Boerenpartij vragen ons af: Is dat goedkope voedselpakket nu voor de Nederlandse huisvrouw bedoeld of voor de Russische? Eerst gingen wij hun boter brengen en daarna vlees. Ook zou ik graag van de Minister willen horen of het juist is, dat dit jaar nog 300 000 ton de EEG ingevoerd zal worden. Dat is toch gekocht, en dan moet je het toch ontvangen? Is dit ook niet in strijd met de EEG-bepalingen? Het houdt toch in dat de EEG, als die voldoende vlees heeft, niet mag invoeren. Heeft men tekort, dan mag men invoeren. Graag hoor ik of die 300 000 ton nog komt. bijeenkomsten van het vrouwencontact en van een andere club van huisvrouwen. Als dat geen grappen zijn, dan weet ik het niet. Eerste Kamer 4 maart 1975 ter een leerling van de middenschool, of een vorm ervan, verplicht een instrument te leren bespelen. Ook voor de denksport moet tijd worden gemaakt, al staat dit vak niet op het examenlijstje. Om nog één suggestie te doen voor de middenschool, afgezien van de culturele educatie: zowel de toekomstige ingenieur als de toekomstige huisvrouw zal meteen boormachine moeten kunnen omgaan, een strijkbout kunnen repareren, een kamer behangen. Het aanleren van vaardigheden acht ik tevens een taak van de toekomstige middenschool. Deze programmapunten zullen te verwezenlijken zijn, omdat geschoold personeel vrijkomt van het beroepsonderwijs. De verschillende pedagogische centra hebben wat betreft de studie over genoemde jaren zeer nuttig werk kunnen doen. Wij hopen dat de Minister deze centra weer volop in de gelegenheid zal stellen, applicatiecursussen in deze richting mogelijk te maken alvorens definitief tot instelling van de middenschool over te gaan. Her- en bijscholing zijn een eerste voorwaarde voor dit toekomstig onderwijs, nadat het wetenschappelijk-psychologisch is opgesteld. Al met al, naar onze mening had er iets beters uit de bus kunnen komen. De Minister zal dat al wel hebben begrepen. Dat wi j niet geheel afwijzend staan tegenover het wetsontwerp komt omda t het nieuwe perspectieven biedt, vooral voor de gemeenschappelijke strijd o p de bedrijven, wan t gelijk loon voor gelijke arbeid betekent nog niet dat de manne n bijzonder tevreden over hun lonen zouden zijn, hetgeen de meeste huisvrouwen trouwen s ook wel weten. van ouderen door jongeren aangaat, de bedrijfstak, de sociale verzekeringen en zo ja, welk onderdeel? Moet de overheid de kosten voor haar rekening nemen? Wat brengt men op gang? De Minister en de Staatssecretaris gaan op al die vragen niet in in de memorie van antwoord, maar misschien kunnen ze ons over deze idee - die velen, ook aan de overzijde naar mijn gevoel ten onrechte, als een trouvaille beschouwen -toc h hun oordeel geven! Drie deskundigen zijn ook maar drie mijnheren met een mening. Uit de reactie van de bewindslieden op de motie-Van Gorkum sprak voorzichtigheid. Onze fractie kan zich de terughoudendheid van de Minister voorstellen ten aanzien van de NKV-voorstellen. Een algehele werktijdverkorting (in welke vorm dan ook, per dag, per week, langere vakantie, later werken, vroeger pensioneren) is wel een maatregel die ons ingeval van langdurige structurele werkloosheid aanspreekt. Aldus wordt een redelijke verdeling van de beschikbare arbeid verkregen. De Regering is deze weg al ingeslagen met de geplande verlengde leerplicht voor 15-jarigen. Hier slaan wij ongetwijfeld twee vliegen in één klap. Het arbeidsaanbod komt voor een groep van 8000 jongeren één jaar later en het aanbod verbetert door het verlengde onderwijs in kwaliteit. Naarmate dit additionele onderwijs breder algemeen vormend is, zullen de mogelijkheden van switchen op latere leeftijd naar een ander beroep toenemen en de noodzaak daartoe zal ongetwijfeld toenemen. In dit verband zou ik opnieuw aan de Minister willen vragen ik heb dat bij vroegere gelegenheden ook al gedaan - of hij van oordeel is dat onze om- en herscholingscapaciteit voldoende breed en van voldoende omvang is. Ik heb toen op het Zweedse voorbeeld gewezen, waar de omscholingscapaciteit tien maal groter is dan in Nederland, waar ook op veel meer beroepen wordt omgeschoold dan in Nederland. Wij beleven hier de krankzinnige toestand dat, terwijl er structurele overschotten zijn aan arbeidskrachten in de bouwnijverheid, de om- en herscholing op de rijkswerkplaatsen geschiedt voor twee traditionele beroepen, namelijk bouwvakarbeider en metaalarbeider. Waar moeten de mensen die omgeschoold worden, dan straks terecht? De werkgelegenheidsnota kondigt aan dat de herscholingsprogramma's zullen worden verruimd. Dat zegt mij echter weinig, zolang ik noch in kwalitatieve, noch in kwantitatieve zin de betekenis van deze toezegging vermag te peilen. Misschien kan de Minister ons volgende week enig inzicht verschaffen in de huidige en de geplande capaciteiten van de herscholingsprogramma's. Mag ik in het kader van her-, om- en bijscholing ook op de functie van - het bloed kruipt waar het niet gaan kan instructieve uitzendingen of misschien zelfs een instructieve zender op radio en televisie wijzen? Algehele werktijdverkorting is voor het overige niet in het regeringsprogramma voorzien. Wel de mogelijkheid van een partiële werktijdverkorting, namelijk voor bepaalde categorieën, vervroegde of flexibele pensionering. Werktijdverkorting als middel tot distributie van schaarse arbeid is een geheel andere zaak dan werktijdverkorting die als besteding van een deel van de welvaartsgroei kan worden gezien. Voor het laatste is thans weinig ruimte beschikbaar. Het is ook geen zaak, waarvoor de Regering de eerstgeroepenetot realisatie is. Ik zou op één arbeidsmarktelement willen wijzen, dat met de structurele werkloosheid op één lijn te stellen is, namelijk werkwilligheid van niet in het arbeidsproces opgenomen en dus ook niet als werkloos geregistreerde vrouwen (vooral huisvrouwen). Onderzoekingen hebben aangetoond dat het hier zeker om enige honderdduizenden vrouwen gaat. Ik kan mij voorstellen dat de Minister zegt: 'Ik heb mijn handen vol om oplossingen te vinden voor de als werklozen geregistreerden', maar waar dit kabinet de menselijke ontplooiing ook in de arbeidssfeer terecht een hoge plaats toekent op de prioriteitenlijst, zou ik de Minister toch willen vragen zijn oordeel over dit vraagstuk kenbaar te maken. Ik ben aan het slot van mijn betoog gekomen, mijnheer de Voorzitter. Mijn bewuste beperking tot de grote lijnen van de werkloosheidsproblematiek betekent niet dat vraagstukken als inkomensbeleid, inclusief sociale zekerheid, door onze fractie als onbelangrijk ter zijde worden geschoven. Over het inkomensbeleid zou deze Kamer weilicht in pleno, of misschien anders in commissieverband, aan de hand van de komende inkomensnota, met deze en andere bewindslieden kunnen discussiëren. De werkloosheid eist als diep ingrijpend probleem, in een maatschappij waar fysieke nood, als gevolg van ons produktief vermogen en als gevolg van het in het verleden gevoerde inkomensbeleid, gelukkig niet meer voorkomt, toch juist iets meer aandacht op dan verdelingsvraagstukken. Mijnheer de Voorzitter! Water- en luchtverontreiniging zijn problemen, die ons duidelijk uit de hand zijn gelopen. De Wet verontreiniging oppervlaktewater was natuurlijk niet het begin van de onderkenning van het probleem, dat er een grens is aan het zelfreinigend vermogen van oppervlaktewater. Juist daarom kwam deze wet tot stand. Het ziet ernaar uit, dat wij dit probleem binnen afzienbare tijd, althans voor zover wij als Nederland daarop invloed hebben, onder de knie zullen krijgen. Deze wet heeft trouwens een denkproces op gang gebracht in het afvalwaterproducerende bedrijfsleven, waarvan de milieuhygiënische aspecten in een aantal gevallen niet waren voorzien. Het waterschap West-Brabant heeft dientengevolge ernstige problemen met een te groot gedimensioneerde afvalwaterleiding naar de Westerschelde. Er is echter niet alleen gedacht aan het afvalwater. Er is in het bedrijfsleven duidelijk ook sprake van nadenken over het bestrijden van luchtverontreiniging en van geluidshinder. Nadenken over deze problemen leidt altijd tot het zoeken naar oplossingen, dikwijls ook tot het vinden daarvan. Bij wijze van voorbeeld noem ik er een. De oploskoffie verlegde het vuilverwijderingsprobleem van de huisvrouw naar de koffiebrander. Daar zijn de geëxtraheerde koffiebonen energie geworden; zij worden gebruikt voor stookdoeleinden. 100 000 bedrijven nog een groot aantal zijn waar in feite geen opvolger aanwezig is, is dat aantal nog niet eens een juiste indicatie van hetgeen er aan de gang is. Er staan in ons land zo'n 6000 a 8000 ligboxen-stallen met gemiddeld 70 a 80 stuks vee. Hoe denkt nu de Minister dat het daarmee zal gaan. Hoeveel bedrijven heeft men in Nederland nog nodig o m de melkveehouderij goed te laten draaien; 40 000, 30 000, misschien minder? Dit zijn geen luchtkastelen; je ziet het voor je ogen gebeuren, mijnheer de Voorzitter! Hoe moet dit alles worden gefinancierd? Ook hier geldt - en men kan dit uitbreiden tot alle sectoren van de agrarische produktie - dat degenen, die het financieel kunnen doen, het ook dóen. Dan is er nog de groep, die minder geld heeft, maar die het als ondernemer wel aan kan; die helpen wi j met rentesubsidie. Daarvan mag men zich geen wondere n voorstellen, zeker niet, nu de pariteitsgrens van f 23 400 naar f 26 000 word t verhoogd. De middenmoo t komt hierdoor verder in de kou te staan. In het Zuidhollands glasdistrict betekent deze verhoging, dat van een nu goedgekeurd aantal aanvragen van 200 er 50 afvallen. In een tijd van dalende inkomsten word t het steeds moeilijker o m de middenmoot nog mee te nemen naar de ontwikkeling van een modern bedrijf. Is het niet mogelijk, de strakke hantering van de pariteitsgrens door een beetje meer gezond verstand te vervangen? Wi l de Minister mij hierover zijn visie geven, uiteraard niet over zijn gezond verstand? Op bladzijden 74 en 75 van de memo rie van toelichting is een opsommin g gegeven van de beleidsmaatregelen en -voornemens. Ik ben blij met de subsidieregeling voor particuliere en cultuur-technische werken en met de versterking van het borgstellingsfonds. Ik vin d het echter jammer, dat er voor het O.- en S.-fonds geen extra middelen zijn uitgetrokken, terwijl alles erop wijst, dat de behoefte aan meer middelen groter wordt . Dit past dan weer in de meerjarenplannen voor dit ministerie. Voor 1975 tot en met 1978 zijn er immer s voor structuurmaatregelen ongeveer gelijke bedragen uitgetrokken.Ergens geldt hier, dat stilstand gelijk is aan achteruitgang. Het is tekenend voor de huidige politieke situatie in ons land. Grote uitgavengroei bij de 'spending departments', terwijl de uitgaven dalen bij de ministeries, die het eerst aangewezen zijn o m te helpen, de kost voor het land te verdienen. Graag hoor ik van de Minister, dat de landbou w hierop niet word t vastgenageld. Als dit zo zou zijn, zou er in feite geen enkele ruimte zijn o m - als de omstandigheden dit verlangen - wa t extra's te doen. Ik denk in dit verband ook aan de rentesubsidie voo r jongere ondernemers. Ik zou het namelijk denkbaar achten dat, als het rapport van het Landbouwschap door de Mi nister in studie is genomen , hij het initiatief nam o m in EEG-verband iets in deze richting te doen. Hetzelfde geldt voor de cultuur-technische werken. Ik heb mij bepaald gestoten aan de passage in de miljoenennota, waarin argumenten worden aangedragen o m de prioriteiten van de structuurmaatregelen te verlagen. Ik meen, dat de behoefte aan de herinrichting van onze cultuurgronden eerder toe-da n afneemt. Ik twijfel aan de mogelijkheid o m i n de akkerbouw de produktiviteitsstijging in het zelfde temp o voort te zetten als in het verleden het geval was. Zowel de fysieke mogelijkheden als de inzet van meer produktiemiddelen vindt ergens een zekere begrenzing. Bovendien - en dit geldt voor de gehele landen tuinbouw - moet de produktiviteit niet ontaarden in een jaagsysteem. Op zijn 50ste kan een man niet meer het zelfde als op zijn 30ste. De geruste landman van vroeger slikt nu kalmerende middelen-bij-het-leven. In dit opzicht is voorzichtigheid gewenst, mijnheer de Voorzitter. Wat denkt de Minister te doen in verband met het besluit van gedeputeerde staten van Groningen o m vier strokartonfabrieken te sluiten? Immers, de provincie voert de milieuheffingen zo hoog op, dat zij prohibitief gaan werken. Dat betekent, dat stro als grond stof voo r hoogwaardige produkten afvalte n dat er weer bomen zullen moeten sneuvelen o m aan voldoende grondstoffen te komen. De slachtveemarkt is in de vernieling gekomen door maatregelen, in Brussel genomen , en blijft in de goot liggen. Wat zijn de verwachtingen van de Mi nister met betrekking tot de slachtveemarkt en de varkensmarkt? Ik dring er bij de Minister op aan, dat de we t op de diergeneeskunde nu zo snel mogelijk word t ingediend. Ik vraag de Minister, een duidelijke uiteenzetting te geven over het energiebeleid. Het besluit van de Regering, met ingang van 1 april de gasprijs op basis van een olieprijs van f 110 per ton vast te stellen heeft plaatsgevonden - ik constateer dat - zonder gevolg te geven aan de wen s van de Kamer, het energiebeleid op korte termij n nader uiteen te zetten en rekening te nouden met de inkomensontwikkeling in de tuinbouw . Waarom? Ik zou graag vernemen hoe hierbij de rol is geweest van de EEGcommissie en die van Duitsland. Welke mogelijkheden heeft Nederland in dezen? Is de Minister in staat en bereid, het in het energiememorandu m van de Europese Commissie aangewezen aanpassingstelsel nader ter discussie te stellen? Ik zou in dit opzicht ook de aandacht willen vragen voor de minimu m afnameverplichting in de contracten. Voorts vraag ik aandacht voor de oliestokers die niet of nog niet kunnen om schakelen. Als deze mensen al op 1 juli de volle prijs moeten gaan betalen lopen zij absoluut vast. Kortom, ik ben van oordeel dat er klaarheid moet komen over het energiebeleid voor de tuinbouw . Gebeurt dit niet, dan loopt de zaak fout. Dat kan toch nooit de bedoeling zijn. Het gaat niet alleen o m degenen die in de tuinbou w hun brood verdienen, maar evenzeer o m de duizenden die door de tuinbou w een bestaan hebben. Er wer d al op gewezen dat 1975 het jaar van de vrou w is. In navolging van het Ministerie van Onderwijs en Wetenschappen heeft het Ministerie een subsidie voor de Stichting huishoudelijke voorlichting ten plattelande geschrapt, juist op het momen t dat de inkomensbesteding op het platteland weeree n knelpunt gaat worden . Juist ook nu voor allerlei zaken in de stedelijke sfeer miljoenen meer worde n uitgetrokken laat de Regering dit werk zakken. In de steden is men waarschijnlijk progressiever dan op het platteland in dit opzicht. Als ik dan bedenk dat het onderzoek naar de voedin g uitwijst, dat ook op het platteland de voeding alles te wen sen overlaat, als ik denk aan het veranderende schoolbezoek, wanneer ik ook denk aan de voorlichtin g die thans aan gehandicapte huisvrouwe n en meisjes op het platteland word t gegeven, vind ik dit besluit onverantwoord . Ik doe een dringend beroep op de Minister ik zal zonodig een uitspraak van de Kamer uitlokken - zich in te spannen o m deze zaak ongedaan te maken. A.R.-fractie - zal de zorg van dat momentzijn . Mijnheer de Voorzitter! Een geheel andersoortige opmerking tussendoor. Denkt de Minister in de openschoolcommissie ook aan het Niam en aan de Schooltelevisie, toch wel de bij uitstek deskundigen op dit terrein? Van vele zijden is de Minister benaderd over het niet opvoeren van subsidie o p de onderwijsbegroting voor de Stichting Huishoudelijke Voorlichting ten Plattelande. Dat is een eenzijdige daad, wan t zijn collega van Landbouw is hem daar niet in gevolgd ; deels on gedaan gemaakt door via een nota van wijzigingen f650000 op te voeren. Tot 1 juli 1975 kan de Stichting via Onderwij s blijven bestaan. Dat betekent wel drie maanden tevoren ontslag aanzeggen, in sommig e gevallen reeds eerder de huur van pand niet meer verlengen, en dergelijke. Wi j maken hiertegen groot bezwaar. Wi j hebben bezwaar tegen de gang van zaken, de abrupte afvoering van de post van de onderwijsbegroting zonder behoorlijk overleg vooraf. Hierbij is immers een personeelsbestand van zestig mensen betrokken. Wi j maken er ook bezwaar tegen gezien het belang van de Stichtin g voor grote groepen vrouwen , waaronder zelfs gehandicapten, die in een woonsituatie verkeren waarin niet een aanbod van onderwijs- en vormingsactiviteiten binnen bereik is en die zich bijzonder tot de cursussen van de Stichting voelen aangetrokken. Voor die vrouwe n betekent de Stichting veel; handtekeningen en brieven getuigen hiervan. Wi j hebben ook bezwaar tegen de eenzijdigheid in samenstelling en beperktheid van advisering van de door de Minister genoemde interdepartementale werkgroep. Wi j achten het van het grootste belang dat de Stichting Huishoudelijke Voorlichting blijft voortbestaan. Wi j zien niets in een aantal losse subsidies verstrekt voo r enkele deelactiviteiten, zonder dat er een apparaat is dat kan coördineren, stimuleren en deskundig heid kan leveren. Waaro m juist nu het jaar van de vrou w voo r de deur staat een stichting, die veertig jaar lang op minimal e kosten maximale diensten heeft bewezen en een grote groep vrouwen , vrouwen die minder mogelijkheden hebben, enige scholing en vormin g ten aanzien van hun beroep te ondergaan - het niet erkende beroepva n huisvrouw - minder mogelijkheden hebben dan de meeste andere groepen binnen ons volk, waaro m juist deze stichting van de onderwijsbegroting af t e voeren? Dat is ons volkomen duister. Wij verzoeken de Minister de Stichting alsnog volledig op d e begroting op te nemen, zodat een royale gelegenheid zal ontstaan o m in overleg met de betrokkenen te zoeken naar de beste plaats binnen het geheel van departementen, waar deze stichting, gezien de gevarieerdheid van haar activiteiten, zal kunnen worde n ondergebracht. Wij hebben een amendement daartoe ingediend. Het eindrapport van de structuurcommissie MHNO - MSOP is eindelijk in druk verschenen. Het wachten is nu o p de nota van de bewindsman . Wij wachten in spanning, wan t het 'lege' jaar 1975-1976 staat voor de deur. Sommige n spreken van een rampjaar. Wij zouden het een kansjaar willen noemen. Maar alles hangt wel met al les samen . De beleidsbeslissing zal eerst moeten worde n genomen - dit willen wi j sterk benadrukken - en wel ten spoedigste. Daarmee hangen naar onze menin g de beslissingen over het overgangsjaar samen. Het word t bij voorbeeld immer s van het grootste belang, wat met de OVB en de Inas in de toekomst zal gebeuren. Wat zal het betekenen voor deze opleidingen in het overgangsjaar? De docenten, die geheel of gedeeltelijk vrijkomen, vragen zich af, wat er met hen zal gebeuren. Wij menen, dat het een pracht kans is, hen bij te scholen, zodat het docentenkorps straks de nieuwe structuur aankan en dat het in staat is nieuwe opleidingen tot leven te brengen. De behandeling van de nota zal op een zodanig tijdstip moeten plaatsvinden, dat er ten aanzien van de opvang van het 'lege' jaar nog goede voorbereidingen zijn te treffen en dat ook nog discussie mogelijk is. Hierbij denk ik bij voorbeeld aan het belangrijke punt van de groepsgrootte. Het gaat erom, dat er nog duidelijk over alternatieven kan worde n gesproken. Hoe staat het o p dit momen t met de ambtelijke werkgroep? Kan de bewindsma n ons meedelen, of er ook f inanciële middelen aanwezig zijn o m alternatieve oplossingen te bekostigen? Aan de hand van het gegeven eindrapport word t hier en daar op onderdelen soms reeds vooruitgelopen op de eindbeslissing. Dit achten wi j geheel onjuist. Er ligt een projectaanvrage van een aantal nau w betrokken organisaties. Is de Staatssecretaris bereid, deze belanrijke aanvraag o p korte termij n te honoreren? Wij wachten met spanning de gehele MHNO-MSP O zaak af. Het huishouden nijverheidsonderwijs is altijd wat aandacht betreft stiefmoederlijk bedeeld. Als er geld voor iets nieuws op tafel moet komen, vraagt men soms zelfs, er iets voor in te leveren. Deze onderwijssoort verdient onze warm e extra belangstelling. Hopelijk zal de Staatssecretaris daarvan concreet blijk geven. Ja. Mijnheer de Voorzitter! Mevrou w Kraaijeveld heeft gevraagd naar de samenstelling van de commissie open school en gewezen op de vertegenwoordigin g van Niamin , de schooltelevisie. De commissie is met enkele leden uitgebreid. Een vrouwelijk lid is sedert 1 november deel van de com missiegaa n uitmaken. Een tweede vrouwelijk lid zal per 1 januari a.s. deel van de commissie gaan uitmaken. Binnenkort zal een deskundige op het terrein van het avondonderwijs in de commissie worde n opgenomen . Ik denk dat wi j de commissie niet verder zullen moeten uitbreiden omdat er voldoende elementen van deskundigheid in de commissie zijn vertegenwoordigd. De commissie die elf leden telt is al een vrij grote commissie geworden . Door verschillende geachte afgevaardigden is gesproken over de stopzetting van de subsidiëring van de Stichtin g huishoudelijke voorlichtin g ten plattelande. Met name mevrou w Kraaijeveld, mevrou w Smit-Kroes en de heer Beuker zijn hierop nader ingegaan. Het besluit tot stopzetting van de bekostiging met ingang van 1 juli 1975 heeft ook in den lande enige beroering gewekt. Het is daarom goed dat ik nogmaals kort mijn argumenten voor dit besluit uiteenzet. Het gaat hierbij o m cursussen en activiteiten die in hoofdzaak een consumentenvoorlichtend en een vrijetijds-karakter hebben, zoals naar mijn overtuiging ook blijkt uit de schriftelijke stukken en uit de opgaven van cursussen die in het schriftelijk stuk zijn verwoord . Het ligt niet in de lijn van Onderwijs en Wetenschappen dit te subsidiëren. Dat dit tot nu toe wel is gebeurd komt, omdat de cursussen een vervangende functie vervulden in een gebied - het platteland - en ten aanzien van een categorie, waarvoor de betrokken onderwijsvoorzieningen dun waren gezaaid. Dat is al lange tijd niet meer het geval. Het argumen t van mevrou w KraaijeveldWouters, dat het o m opleidingen gaat tot het 'beroep van huisvrouw' , zoals zij het noemt, acht ik dan ook niet meer juist, gezien het feit, dat ook ten plattelande de onderwijsvoorzieningen inmiddels van dien aard zijn, dat daarvoor ook voor het beroep van huisvrou w op dit momen t geen vervangende voorzieningen meer behoeven te bestaan. van oordeel, dat tal van taken, in het bijzonder die welke gericht zijn op de voorlichting over de voeding en cursussen voor gehandicapte huisvrouwen en meisjes, moeten worden voortgezet; van oordeel, dat tal van taken, in het bijzonder die welke gericht zijn op de voorlichting over de voeding en cursussen voor gehandicapte huisvrouwen en meisjes, moeten worden voortgezet; In dat verband denk ik onder andere ook aan wat ik eens heb gelezen van de heer Ruppert, u kunt dit vinden in de tweede druk van de Christelijke Encyclopedie. Hij stelt, dat de gelijkwaardigheid en niet de gelijkheid het uitgangspunt moet zijn. Dit houdt in , dat voor de vrou w met name de vrouwelij ke beroepen als de verzorging van zieken en bejaarden, het onderwijs enz., de aangewezene zouden zijn. Mijnheer de Voorzitter! Onze fractie vindt, dat het in ere houden van die Bijbelse ordening in het algemeen de best mogelijke oplossing bieden kan. Wij zouden dit dan ook in de blijvende aandacht willen aanbevelen, waarbij ik o m nog eens te onderstrepen dat het niet gaat o m overheersing - wi l wijzen op het 31 ste hoofdstuk van het Spreukenboek, waarin de lof der deugdzame huisvrouw word t bezongen. Ik kan dit ter lezing van harte aanbevelen. Te recht sprak dr. Kuyper dan ook van de erepositie van de vrouw . Mijnheer de Voorzitter! Het zal u dui deiijk zijn, dat ook wi j in principe tegen discriminatie zijn, ook als het voorkomt in de arbeidssituatie, maar dan moet wel een objectief criterium wor den aangelegd, waartegen deze andere behandeling kan worde n afgezet. In het bijzonder willen wi j dit wetsontwerp dan ook bezien vanuit het oogpunt, dat daarmee rechtgetrokken word t een, door welke al of niet gerechtvaardigde oorzaak scheefgegroeide situatie, in dit kader een eventueel ontstane achterstelling in beloning. Dit is wa t anders dan dit wetsontwerp te plaatsen in het geheel van de maatregelen, die zijn gericht o p het doorbreken van een maatschappij, waarin het gezin als hèt fundamen t voor een gezonde en op het welzijn gerichte ontwikkeling, zijn gerechte plaats heeft. Ik heb gezegd, dat dit probleem zich niet alleen voordoet met betrekking tot de Wet werkloosheidsvoorziening. Het raakt met name de volksverzekeringen en het is bijzonder actueel geworden in het kader van het wetsontwerp algemenearbeidsongeschiktheidsverzekering. Ten aanzien hiervan wordt een perspectief geopend en wordt een advies aan de SER gevraagd. Mijnheer de Voorzitter! De heer Kruisinga heeft gesproken over de positie van de invalide huisvrouw en over de kwestie van haar vervanging, alsmede over de positie van jeugdige gehandicapten. Ik kan mededelen, dat de positie van beide groepen uitvoerig aan de orde komt bij de behandeling - ik heb het zojuist gezegd - van het wetsontwerp algemene arbeidsongeschiktheidsverzekering, dat een dezer dagen bij de Staten-Generaal zal worden ingediend. Mijnheer de Voorzitter! Ook met betrekking tot de VOV heeft de heer Kruisinga vragen gesteld. Het ligt in de bedoeling, over deze zaak op korte termijn een nota aan de Tweede Kamer te overleggen. Het lijkt mij weinig opportuun, nu hierop in te gaan. Dit kan gebeuren bij de discussie over de nota. De heer Van Dis heeft nog eens mijn aandacht gevraagd voor de positie van de gemoedsbezwaarden. Ik had er moeite mee om niet even een beetje te lachen, want de heer Van Dis is zo'n vriendelijke man .. . Het is de heer Van Dis bekend, dat over deze materie wordt gediscussieerd, met name in kringen van de gemoedsbezwaarden, en dat de resultaten van de discussies aan de Kamer zullen worden voorgelegd. De zaak heeft en houdt de volle aandacht. Mijnheer de Voorzitter! De heer Van Dis heeft de aandacht gevestigd op hetgeen staat in de voetnoot op blz. 4 van de memorie van toelichting. Op zich zelf is het een vrij duidelijke bepaling, waarom het gaat, namelijk die van artikel 21, tweede lid, onder a, van de Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering: Het is dan niet primair zo, dat een zo abstract ding als de Staat aan het belijden slaat. Het wi l alleen zeggen dat de overheid en burger in de Staat een dienende functie hebben, omda t zij uiteindelijk afhankelijk zijn van de almachtige God. Dit is geen geestelijke dwang ; hier word t geen richtlijn voor het geestelijk leven gegeven waaraan de mensen gebonden zijn maar dit is een richtlijn voor het gedrag in de Staat gegeven, dus een burgerlijke zaak. Nu weet ik we l dat men kan zeggen dat men in Nederland ook verschillend denkt over dat burgerlijke leven. Akkoord, maar nu is het zo, dat zij die op dit punt niets in de Grondwet willen voor 100% hun zin krijgen, terwijl anderen, die teleurgesteld zijn over dit niets, voor 0 % hun zin krijgen. Die eenzijdigheid in het antwoor d van de Ministervin d ik onbevredigend. De Minister heeft voorts gezegd dat als het districtenstelsel doorgaat, dit toch maar een heel lichte beperking is van de evenredige vertegenwoordiging . Ik heb die woorde n met verbazing uit zijn mon d opgetekend. Hoe men er ook over mag denken, een kiesdrempel van 7 tot 10% kan men niet meer een 'lichte beperking' van de evenredigheid noemen . Het gevolg zou zijn dat minstens de helft van de nu aanwezige partijen, gerekend naar de laatste stembusuitslagen, uit de Kamer zal verdwijnen en dat honderdduizenden mensen van het effect van hun stem worde n beroofd. De Staatssecretaris heeft erkend dat het een nadeel was dat de keuze dan veel minder werd , maar hij meende dat er voordelen ten aanzien van in vloed o p de regeringsvorming tegenover stonden. Hij heeft gezegd dat de verkiezingen vandaag niet zijn gericht op de samenstelling van de regering, maar o p zetelwinst of op behoud van zetels. In deze globale omschrijving heb ik gemist dat de Koning een kabinetsformateur en ten slotte ook een kabinet benoemt en dat de kiezers hierop invloed hebben door de partij van hun voorkeur sterkte maken. Dat is toch een middel o m invloed o p de regeringsvor m uit te oefenen? De rol van de Koning is i n het hele debat een beetje te veel verwaarloosd. Een paar jaar geleden las ik in verschillende kranten een grote advertentie, van een hele pagina, waarin met brede kopletters stond : Kunnen 400 000 Nederlandse huisvrouwen zich vergissen? Het was een mededeling van een bepaalde firma dat een bepaald produkt door 400 000 Nederlandse huisvrouwe n was gekocht en die vrouwe n zouden het allemaal erg goed hebben gevonden. Ik heb dat toen een demagogische advertentie genoemd. 400 000 Nederlandse huisvrouwen kunnen zich best vergissen. Vele mil joenen Duitsers hebben zich indertijd vergist, toen ze voor een bepaalde man en een bepaald systeem kozen. Maar wa t krijgen wi j hier straks als de regeringsplannen doorgaan? Dan komt er een man met - ik zal het woor d troefkaart maar niet weer noemen, wan t dan word t de heer Van Thijn zo onrustig over mijn zieleheil met vier miljoen stemmen . Als hij dan word t weggestuur d zal hij kunnen zeggen : Kunnen vier miljoen Nederlanders zich vergissen in de keuze van een kabinetsformateur? Dan kan men heel wa t beleven, en dan zullen juist de voorstanders van meer directe democratie - die nu wel de concessie doen, dat ze die vertrouwensregel wil len toepassen, maar die veel meer voelen voor die directe invloed - het met die vraag zeer moeilijk krijgen. Er behoeft dan helemaal nog geen kamerontbindin g plaats te vinden , maar er kan met zo'n slagzin gewerkt worden . Ik zie de ellende al, die van zo'n uitspraak 'kunnen vier miljoen Nederlanderszich vergissen' kan komen . Die advertentie was goed uitgekiend. Die reclamejongens wete n wel , hoe door het gewon e volk word t gereageerd! Dat krijgt men dan weer. Die regel zal in de praktijk anti-parlementair werken en daar moeten w e doodsbenauw d voor zijn. Mijnheer de Voorzitter! Ik pleit overigens niet voor de prijzen van 1946. Ik denk, dat wi j dan wel op zeer grote moeilijkheden zullen stuiten. Het blijkt, dat in Engeland, waar de prijzen omhoo g schieten, de omvan g van de nominale spaargelden toeneemt. Zo'n gedrag zou onlogisch zijn voor een zakenman, maar een gewone consument vertikt het vaak, de steeds hogere prijzen te betalen. Dan koopt hij liever niets. Een huisvrouw is lang niet altijd geïnteresseerd in belastingverlaging, maar wel in koopjes. Als de prijs maar laag is, koopt zij zelfs dingen die zij niet nodig heeft. Daarbij kom ik dan op het punt, waarop ik het met de heer Wiegel niet eens ben. Mij lijkt namelijk het in zijn tweede motie aanbevolen middel o m de bestedingen te stimuleren door verho Mijnheer de Voorzitter! Op een regendag tijdens het zomerreces kreeg ik een boekje in handen, dat ik als student op de oude markt nog had gekocht. Het is wel eens goed o m op een regendag zoiets nog eens te lezen! In precieus handschrift beschrijft de kasteelheer van Maarsbergen een in 1817 in zijn kasteel plaatsgevonden hebbende inbraak, waarbij voor f 800,- aan tafelzil verwer d gestolen. Hij beschrijft, hoe hij er zelf met paard en wagen op uittrekt o m bij in gebreke blijven van de politie zelf de dieven op te sporen. Hij reist ze tot Elspeet achterna en vol trots vermeldt hij dan , dat hij erin is geslaagd, deze heren - een rondtrekkend scharenslijpersgezin — te doen arresteren. Hij voegt bij dit boekje, dat hij eigenhandig heeft geschreven als bijlage en extract van het Hof van Assises in Amsterdam , dat luidt: 'Veroordeelt Jan Kool wegens diefstal met braak tot geseling op het schavot plus 12 jaar opsluiting in het rasphuis (of tuchthuis)' Zijn huisvrouw wer d wegens medeplichtigheid aan diefstal met braak veroordeeld tot tepronkstelling op het schavot gedurende anderhalf uur alsmede opsluiting in het rasp of tucht huis gedurende zes jaar Mijnheer de Voorzitter! Hierbij vielen mij drie dingen op. In de eerste plaats, dat er anderhalve eeuw geleden blijkbaar ook al klachten waren over het vervolgingsapparaat; wat dat betreft is er dus niets nieuws onder de zon. In de tweede plaats viel mij op, dat de afschuwelijk zware straffen, waarvan de daders ongetwijfeld wisten , dat ze hen boven het hoofd hingen , toch geen beletsel vormden o m die inbraak te plegen. In de derde plaats overwoog ik, dat de theorie, dat als wi j er nu maar voor zorgen, dat het de bevolking ma terieel beter gaat en zorgen voor de culturele en sociaal-economische vooruitgang, de criminaliteit effectief en tot op de bode m zal zijn bestreden, kennelijk niet juist is, wan t er heeft zich in de afgelopen eeuw een onmiskenbare en welhaast revolutionaire maat schappelijke vooruitgang voorgedaan en de misdaad tiert toch weliger dan ooit. Dit overwegende zat ik midden in de problematiek, waarmee de Minister terzelfdertijd kennelijk ook worstelde, gezien zijn uitvoerige beschrijving in de memorie van toelichting. Dit loopt als een rode draad door zijn gehele memorie van toelichting heen. Ik meen, dat deze problematiek terecht als een rode draad door die memori e van toelichting heenloopt, want er is haast geen gesprek of koffiepraatje mogelijk, zonder dat daarbij hetzij direct hetzij indirect de toegenomen criminaliteit en de daarmee gepaard gaandegevoelensvan onlusten angst ter sprake komen. Deze onrust weg te nemen, of, om het anders te zeggen, ervoor te zorgen, dat de burger vertrouwen heeft in de beschermende taak van de overheid, zo treffend uitgedrukt in de wapenspreuk van de Am sterdamse politie 'Vigilat ut quiescant', deze spreuk staat op de politie-auto's, zodat ik haar hier kan herhalen, mijnheer de Voorzitter - , wat betekent 'Hij waakt, opdat zij kunnen rusten' is primair de taak, ik zou zeggen de welzijnstaak van het Departement van Justitie, het departement, waaronder het rechtsbedrijf in volle omvang , de rechtshulp en de rechtswaarborging van de justitiabelen en de zorg voor de gevangenen en voor hun resocialisatie ressorteren. Aan de hand van deze drie rubrieken zullen wij , mevrou w Lückers-Bergmans en ik, de onderhavige problematiek mede beschouwen. Ik wi l vooraf stellen, dat mijn betoog in zoverre eenzijdig zal zijn, dat slechts op door ons gevoelde tekortkomingen c.q. wenselijkheden zal worden gewezen. Voor een bespreking van de zeer veel positieve en zeer gewaardeerde initiatieven, waarvan de begroting gewaagt en waarvoor wi j de bewindslieden en hun medewerkers erkentelijk zijn, bestaat immers gezien het gebrek aan tijd nauwelijks gelegenheid. Dat zou trouwens voor de bewindslieden op zichzelf weinig verrijkend zijn. Bovendien heeft de Minister in zijn loopbaan wel zoveel gevoel voor eigenwaarde getoond , dat eenzijdige kritiek of het eenzijdig plaatsen van accenten bij hem geen schade zal aanrichten. Mijnheer de Voorzitter! Uit het verhaal, waarmee ik ben begonnen , blijkt duidelijk, dat criminaliteit inherent is aan iedere menselijke samenleving en daarvan niet is weg te denken. Het is heel goed , dat hier eens duidelijk te stellen. Hoe triest het op zichzelf ook is, dat feit behoeft ons als zodanig nog niet te verontrusten Wél moet veront rustend worde n genoemd , dat de criminaliteit in de afgelopen tien jaar in al zijn verschijningsvormen toeneemt, vaak zelfs onrustbarend, omdat op deze ontwikkeling in deze Kamer en daarbuiten al jarenlang is gewezen en van diverse zijden wensen en suggesties zijn gedaan, zonder dat daarop op adequate wijze door het departement c.q. door de diverse regeringen is gerea geerd Ik heb de moeite genomen , de Han delingen van de behandeling van de di verse Justitiebegrotingen van de afgelopen 8 jaar er nog eens op na te lezen. Wij hebben in 1969 gewezen op de on aanvaardbare onderbezetting van de rechterlijke macht, waaro p de toenma lige Minister van Justitie antwoordde , dat het een onderwerp van aanhoudende zorg was Het is nu nog een o n derwerp van aanhoudende zorg. Wij hebben - Handelingen van 1969 - ook gewaarschuwd voor toenemende geweldscriminaliteit en onder andere gepleit voor krachtige wettelijke maatregelen tegen verboden wapenbezit. Nu lezen wi j op blz. 31 van de memori e van toelichting dat de voorbereiding van de nieuwe wet inzake het wapenbezit en munitie opnieu w is vertraagd. In 1970 hebben wij onze zorg uitgesproken over de blijvende onderbezetting van politie, over het zorgwekkend personeelsverloop bij het gevangeniswezen en de psychopatenzorg. Thans begint gelukkig de aanvulling van het politie-apparaat weliswaar op gang te komen, maar een permanente onderbezetting en onrust doet zich nog voor op al die verschillende terreinen, zoals ook blijkt uit de memori e van toelichting. Dit blijkt ook uit wetsontwerp 13129 tot wijziging van de begroting 1973 van Justitie welke liefst met 9 min . in de personele sector moest worde n verminderd. Wij hebben in 1971 herhaald gewaarschuwd voor de onderbezetting van het politie-apparaat en met name gepleit voor uitbreiding en centralisatie van het recherche-apparaat. Thans reageren de procureurs-generaal op blz. 13 van hun verslag, dat ge Ik denk, dat u die mening wel kent, maar u wilt haar kennelijk in de Handelingen hebben. Ik heb in het openbaar uitgedrukt, dat ik vind, dat het goed is, dat zij o p dit momen t word t toegepast. Toepassing ervan gaat een bepaalde groei in de transportcapaciteit tegen. Ik hoop dat is de mening , die ik schriftelijk heb uitgesproken - dat als dit even word t vastgehouden, ook als de vraag naar transport weer stijgt, er dan een effect op de tarieven zal uitgaan. Dat zal ik moeten afwachten. Nogmaals, ik weet niet, hoelang de commissie die regel zal wille n hanteren. Ik moet ook nog een antwoor d geven op een vraag van de heer Knot ter zake van het afhankelijk stellen van de vergunningverlening van het sociaal beleid. Zoals men weet, is dit een van de voorstellen geweest in mijn discussienota. Ik heb daarover zeer verdeelde adviezen binnen gekregen. Mijn nieuwe voorstel o p dat punt zal men kunnen aantreffen in de Vervoersnota. Aan de minimumtariefregeling kleeft voor mij een groter bezwaar dan alleen maar de vraag van de heer Knot, dat het toch bij bakkers en huisvrouwe n ook kan. Hier is naar de mening van de heer Knot toch ook sprake van vele aanbieders en vragers in één markt. Waaro m kan het bij bakkers wel en bij vervoerders niet, zo vroeg de geachte afgevaardigde. Ik heb de indruk, dat de zaak veel moeilijker is. Het brood gaat over de toonbank, men staat bij elkaar, men ziet het, men kan waarnemen en men kan onmiddellijk optreden. Bij het vervoer is dat niet het geval; er worde n contracten afgesloten. Ik weet bovendien niet eens, als er een minimumtarie f zou zijn en decon tracten bij voorbeeld zouden moeten worden ingeleverd - ik noem maar een zeer ver gaande maatregel - wat er daarna en daarbuiten onder de tafel door geschiedt. Ja. Zowel de uitvoering van de subsidiëring van het vormingswerk van de politieke partijen als de subsidiëring van het werk van de jongerenorganisaties zijn in de interdepartementale werkgroep besproken. Men ziet, dat wat is gebeurd met het wetenschappelijk werk en het vormingswerk in dezelfde lijn wordt voortgezet in deze aanpak. De interdepartementale werkgroep heeft in 1974 een bezoek gebracht aan de Westduitse Bundeszentrale für Politische Bildungen in Bonn. Het verslag van dit bezoek geeft mij de indruk, dat ook voor de Nederlandse verhoudingen het interessant zou zijn als een dergelijk instituut een aantal centrale taken ter hand zou nemen. Ik weet uiteraard nog niet wat de commissie definitief zal adviseren, maar ik zie een overweging in deze richting tegemoet. Een Nederlands landelijk centrum voor politieke vorming zou naar mijn stellige mening moeten worden ontwikkeld in goed overleg met de betrokken landelijke organisaties. Ik denk hierbij onder andere aan het Nederlands centrum voor democratische burgerschapsvorming, de stichting burgerschapskunde en het Nederlands politiek jongerencontact. Ik ben al ingegaan op het probleem van de bijzondere aandacht voor het ac• tiveren van kansarme groepen in onze samenleving. In de commissie open school wordt deze materie heel duidelijk onder ogen gezien. Men neemt daar kennis van de ontwikkelingen in Zweden, waar men ons is voorgegaan met de instelling van een ministeriële commissie, die tot taak heeft experimenten met actieve werving en het organiseren van studiegroepen stelselmatig te onderzoeken en te evalueren, wat er kan worden gedaan om de belemmeringen weg te nemen, die er nu nog vaak voor volwassenen met geringe scholing zijn en die verhinderen, aan het onderwijs deel te nemen. Deze commissie doet in de Zweedse situatie aanbevelingen aan publiek en parlement en bereidt de discussies voor, die tot wetgeving moeten leiden. Er zijn naast verschillen ook overeenkomsten tussen de Zweedse en Nederlandse situatie, omdat in de leermethode daar ook het multimediale aspect in de vorm van open school en het plaatselijke aspect, namelijk de kleine studiewerkgroep, in de ontwikkeling in het geding zijn. Men heeft daar juist bijzondere ervaring opgedaan met actieve wervingsmethoden. Er vinden bij voorbeeld wervingsgesprekken plaats in werktijd en op de werkplaats als onderdeel van het bedrijvenwerk van de vakbond. Eveneens belangrijk is de hulp, die de aanstaande deelnemer kan geven bij het wegnemen van praktische belemmeringen. Ik denk aan het verwijzen naar oppasdiensten voor kinderen, in het bijzonder van belang voor huisvrouwen, het regelen van werkuren of het wijzigen van de individuele ploegendiensten, het vervoer, kortom, tal van praktische problemen, die vaak belemmeringen blijken te zijn om aan het vormings- en ontwikkelingswerk deel te nemen. Het is juist dat aspect van die werving en de voorzieningen, dat de aandacht zal moeten vragen. Ik verwacht dan ook juist via de commissie-open school, dat wij ons voordeel zullen kunnen doen met de Zweedse situatie. Met organisaties, die een grote traditie hebben op dit punt, kunnen nieuwe mogelijkheden worden opgezet. Ik denk daarbij in het bijzonder aan de activiteiten van de organisaties als die van de Plattelandsvrouwen, in het algemeen aan de activiteiten van de vrouwenorganisaties. Ik denk ook aan de plaatselijke activiteiten van volksuniversiteiten, het NIVON, het gespreksgroepenwerk van de vakbeweging en bepaalde andere maatschappelijke groeperingen. Ook van het internaatsvormingswerk zijn belangrijke stimulansen uitgegaan in het verleden. Ik heb ook de stellige verwachting, dat men zich daar in het bijzonder bezig houdt met de vraag: Hoe bereiken wij die groepen in de samenleving, die een gering aandeel hebben in het bestaande systeem van vorming en opleiding, beter. Ik heb er al op gewezen, dat een van de zeer belangrijke voorwaarden uiteindelijk zal zijn de vraag, of wij het systeem van de studiefinanciering - ais ik dat zo mag zeggen voor het vormings- en ontwikkelingswerk voor volwassenen in de vorm van het educatieve verlof kunnen realiseren op een tijdstip dat niet al te ver van ons af ligt. Daarover zal op korte termijn - uiteraard nadat wij ons daarover zelf een voorlopig oordeel hebben gevormd - met de werknemersen werkgeversorganisaties contact moeten worden opgenomen, omdat hier een belangenafweging moet plaatsvinden ter zake van de arbeidsmarktverhoudingen. Mevrouw Langedijk en mevrouw Van Leeuwen hebben gevraagd, op welke wijze subsidiemaatregelen zullen gaan gelden ter zake van verzoeken van de kant van de vrouwenorganisaties, dit afgezien van de vraag, of die bij het ministerie van CRM of bij het Nationaal Comité zijn ingediend. Wanneer het gaat om de toepassing van de begroting van 1975, dan zijn uiteraard de be Toen wij zo'n 20 jaar geleden begonnen met ons wat zorgen te maken over de vervuiling, hebben wij nogal snel een oplossing gevonden, namelijk: Gooi de rommel maar in zee, dan zijn wij het kwijt en dan blijft het land schoon. Het is net als sommige huisvrouwen vroeger deden, voordat de stofzuiger was uitgevonden. Als zij gingen vegen, veegden zij het vuil onder het karpet; je zag het vuil dan niet meer, maar het bleef er natuurlijk wel liggen. Op die manier hebben wij de wereldzeeën een beetje beschouwd. Als men een pijpleiding had of een rivier, dan kon men het vuil daarin storten, dan kwam het wel in zee terecht. Hoe wild e Minister in dit verban d handelen met de huisvrouwen die studeren? Kunnen zij ook in aanmerking komen voor inschrijvingsduurverlenging volgens artikel 77ter? arbeidsongeschikt waren verklaard, de uitkering te brengen op bijvoorbeeld het minimumloon zoals door onze fractie is gesuggereerd. Hij motiveert dit met het argument dat huisvrouwen, wanneer zij alleen maar huiswerk verrichten, ook niet in aanmerking komen voor een uitkering krachtens de Wet op de arbeidsongeschiktheid, die thans geldig is. Een methodologisch probleem is bovendien, dat de onderzoekers een bepaalde vooronderstelling hebben ingebouwd. Zij zijn er namelijk van uitgegaan, dat al die PTT'ers, die op vier bepaalde vragen 'ja' zeiden, of op één van die vier vragen, mensen zouden zijn, die op de subjectieve vraag 'Ga je mee naar het noorden of niet', 'neen' zouden zeggen. De eerste vraag betrof het actief deelnemen aan het verenigingsleven. Op dat punt is erg hoog gescoord, in de orde van grootte van 40%. Ik wil er overigens op wijzen, dat in die vraag was ingebouwd, dat als men lid was van een commissie of van een werkgroep, men al geacht werd actief deel te nemen aan het verenigingsleven. De tweede vraag betrof de werkkring van de huisvrouw; de derde vraag het aanwezig zijn van studerende kinderen en de vierde vraag het bezit van een eigen huis met een eventuele lage hypotheekrente. Als een respondent op één of meer van die vragen 'ja' antwoordde, werd hij geacht, niet mee te willen naar het noorden. Methodologisch gesproken is dat wel een uiterst zwakke zaak. Een criticus die dit schriftelijk heeft vastgelegd de heer Redeker in Intermediair van 11 april - heeft zelfs gemeend, dit te moeten kwalificeren als 'kwasi-wetenschappelijk gepraat naar een van te voren bepaalde conclusie leidend'. Vinkeveners die hun eilanden zien afkalven doorzandzuigen in de plas, en die zelfs hun woonkern bedreigdzien ; huisvrouwen die vereenzamen en verkommeren in de leuke eengezinswonin g in één van de slaapsteden; 'gehuwde vrouwe n kunnen slechts recht op uitkering aan de volksverzekering ontlenen, indien zij hun voor werkzaamheden beschikbare tijd grotendeels aan arbeid in bedrijfs- of beroepsleven besteden. Zij zullen dezelfde uitkering krijgen als ongehuwden' . Het probleem van de niet buitenshuis werkende vrouwe n wer d niet aangeroerd. De SER volgde deze lijn in zijn advies van 26 mei 1972 maar stond verder wel uitvoerig stil bij het uitsluiten van de huisvrouwen van deze a. door het huisvrouwe n uit te sluiten zou een aanzienlijke lastenbesparing worde n bereikt; dit zou de invoering van de volksverzekering vergemakkelijken; b. het arbeidsongeschiktheidscriterium , dat in het beroeps- of bedrijfsleven word t gehanteerd, is niet bruikbaar voor de huisvrouw ; c. de omvan g van de taak van een huisvrouw kan zeer verschillend zijn. Mijnheer de Voorzitter! Komende aan het voorzieningenbeleid, allereerst aandacht voor de boven 65-jarigen. Zowel in het voorlopi g verslag als in het geclausuleerde eindverslag hebben wi j de aandacht gevraagd voo r een ons inziens onevenwichtige opzet met betrekking tot de boven 65-jarigen. Immers, zij zullen van nieuwe voorzieningen, voor zover geen vervanging van reeds aanwezige voorzieningen, worde n uitgesloten. Wij hebben er tevens op gewezen, dat ook voor huisvrouwen de samenhang tussen arbeidsongeschiktheid en de verstrekkingen van voorzieningen in relatie tot de inkomensderving in zekere zin ontbreekt. Verbetering van de levensomstandigheden speelt bij beide groepen eenzelfde rol. In dat licht vonden en vinden wi j de beantwoordin g van onze opmerkingen onvoldoende. Bovendien schept de uitwerking van artikel 56 hierdoor ook een stuk rechtsongelijkheid. De AA W - zo stellen de bewindslieden verder-ach ten zij niet het geëigende kader voor een op zichzelf staand voorzieningenpakket voor bejaarden. Geldt dit dan niet evenzeer voor de categorie huisvrouwen en is het dan - politiek gezien ietwat gemakkelijker o m thans de bejaarden maar te laten afvallen? Ook veIe bejaarden kunnen in hun (beperkte) gezin niet worde n gemist en derhalve is ook hu n arbeid zinvol en economisch van waarde. Bovendien vraagt het achterwege blijven van noodzakelijke voorzieningen vaak o m veel duurdere ingrepen. De verwijzing naar de Tweede Nota Bejaardenbeleid brengt in dit opzicht weini g nieuws dan de reeds lang met de mon d en lang nog niet altijd met de daad beleden visie: de oudere mens moet zo lang en zo veel mogelijk zelfstandig blijven gehuisvest, zodat opnemin g in een verzorgingstehuis slechts bij strikte noodzaak zal behoeven plaats te vinden . Overigens vraagt juist deze stellingname o m bereikbaarheid - ook financieel - en beschikbaarheid van de voorzieningen. Reeds in 1971 en 1972 werden we geconfronteerd met protesten van de Nederlandse Gezinsraad tegen met name de uitsluiting van de huisvrouwen van de komende volksverzekering tegen arbeidsongeschiktheid. Deze protesten waren een reactie op de adviesaanvrage aan de SER. Een adviesaanvrage, waarin - evenals in de meegezonden globale schets van Minister Roolvink - ervan wer d uitgegaan, dat voor zover de gehuwde vrou w met gezinsverantwoordelijkheid niet grotendeels beroepsarbeid buitenshuis verrichtte zij geen recht op een uitkering zou kunnen krijgen. De Nederlandse Gezinsraad voerde als voornaamste bezwaar tegen deze uitsluiting aan, dat de huisvrou w arbeid verrichtte en dat deze arbeid - ook al von d geen waardering in geld plaats evenzeer een economische waarde vertegenwoordigde. Op gron d hiervan wer d het onrechtvaardig en onjuist geacht de huisvrouw het recht op uitkering ingevolge de AAW te onthouden . De actiegroep Man/Vrouw/Maatschappij sloot zich onmiddellijk via motie bij deze protesten aan met de motivering , dat uitsluiting van de huisvrouw van deze verzekering tot gevolg zou hebben een volledige afhankelijkheid van haar echtgenoot en een absoluut teniet doen van de keuze-vrijheid van de invalide geworden huisvrouw met betrekking tot het inrichten van haar leven . Het is overigens voor ons o p dit moment - nu er nog geen sprake is van verzelfstandiging van man en vrou w binnen déze volksverzekering, die een bodemvoorziening beoogt te zijn - min der relevant. Moeten de buitenshuis werkende gehuwd e vrouwe n in dit licht een recht op een geldelijke uitkering krijgen? Vóór wi j op dit vraagstuk ingaan, wille n wi j onze erkentelijkheid ervoor betuigen dat alle gehuwd e vrouwen , ook de huisvrouwen ofwel de niet buitenshuis werkende vrou wen , recht op alle voorzieningen krijgen. Vanuit de maatschappelijke waardering voor de arbeid van de huisvrouw , vanuit de bestaande, vaak grote nood en vanuit de door ons noodzakelijk geachte optimale ontplooiingsmogelijkheden voor elke vrou w is dit een uitermate goede zaak. Mijnheer de Voorzitter. Ik keer terug tot het vraagstuk van het recht op een geldelijke uitkering voor de gehuwd e vrouwe n binnen de AAW . De gehuwd e vrouwe n in loondienst hebben de WAO . Voor een aantal gehuwd e vrouwe n die óf zelfstandig een bedrijf voeren öf meewerken in het bedrijf van hun echtgenoot, dringt zich vanuit het sociaal-minimumkarakter van de wet vaak ook geen noodzaak op. Het ontgaat ons waaro m het onjuist zou zijn particuliere verzekeraars een plaats te geven in de besturen van de GMD en van de nieuwe Algemene Bedrijfsvereniging, zeker als bij voorbeeld aan het bestuur van de GMD ook een vertegenwoordiger van vroeg-gehandicapten en van de huisvrouwen zal worde n toegevoegd. Hoe zal overigens tot aanwijzing van deze laatste leden worde n gekomen? Wij zullen het op prijs stellen wan neer de bewindslieden ons over de voortgang van de studie met betrekking tot de taak en functie van de GM D op de hoogte houden. Onze fracties houden nog steeds vast aan de motie- Tilanus en zijn verheugd dat ook de bewindslieden van mening zijn dat de GMD een ruimere taakinhoud dient te krijgen. Dit neemt niet weg , dat over de uiteindelijke vormgevin g nog wel een stevige discussie zal moeten plaatsvinden, mede in het licht van de huidige taakvervulling. Het heeft ons verwonderd dat — juist met het oog op de moeilijke problemen rond de arbeidsongeschiktheid van zelfstandigen - niet getracht is de advisering over de integratie van de medische diensten van de bedrijfsverenigingen en de GM D rond te hebben voor de behandeling van deze wet. Zullen in verband met het stuwmeer nog nadere voorzieningen worde n getroffen? Voorts hebben wij gezegd dat, als een ongehuwde vrouw met uitkering trouwt, het heel moeilijk is, gezien de begrenzing naarde huisvrouw toe, die vrouw de uitkering tot het 65ste jaar te laten houden. Wij menen, dat een uitkering ineens dan een heel goede oplossing zou zijn en een verbetering ten opzichte van het nu voorgestelde zou betekenen. Mevrouw Van Leeuwen heeft een aantal behartigenswaardige opmerkingen over de huisvrouw gemaakt. Het betreft een zaak, die duidelijk in discussie is. In onze partij en ook in onze fractie zijn wij daarover nog niet uitgedacht. Eén van de consequenties van de automatische uitkering aan de huisvrouw moet in wezen zijn een huishoudloon. Laten wij maar niet spreken over 'huisvrouwenloon', hoewel het daarop wel zal neerkomen. Mijn fractie plaatst daarbij vele vraagtekens. In de eerste plaats rijst de vraag wie één en ander zal betalen. Ik zeg er nu vast bij dat, als het ooit zover komt dat de Gezinsraad en vele huisvrouwen hun zin krijgen, de vraag moet worden beantwoord of de vrouw van de vuilnisman dan dezelfde minimumloonuitkering of iets dergelijks moet hebben als de vrouw van de notaris of de vrouw van de directeur van een groot bedrijf, die vaak nog huishoudelijke hulp heeft. Ik vind, dat het zou moeten, maar dan krijgen wij de grootste inkomensherverdelende operatie, die wij in de belastingheffing ooit gezien hebben. Dat zou eventueel een reden zijn, ervoor te zijn, maar ik denk dat het zo zijn problemen zal geven. In ieder geval is het duidelijk, dat wij het ermee eens zijn, dat men, gezien de huidige situatie, niet kan zeggen: Een automatische uitkering voor de gehandicapte huisvrouw is gewenst. Wij zijn het op dit punt geheel met de bewindslieden eens. Wij leggen daarbij nog eens de nadruk op het feit, dat de voorzieningen het in ruimte mate mogelijk moeten maken om de vele afschuwelijke problemen, waarmee gezinnen met een gehandicapte huisvrouw te maken krijgen, te kunnen oplossen. Ik denk hierbij vooral aan de financiering van huishoudelijke hulp. Het is een van de belangrijkste onderdelen van de voorzieningen. Het is natuurlijk niet het enige, maar ik wil dit graag met name noemen, want de situatie in vele gezinnen is bijzonder moeilijk. tussen een uitkering, zoals die o p het ogenblik o p gron d van de WA O word t gegeven voor huishoudelijke hulp , en een uitkering voor de gehandicapte huisvrouw. Is dat alleen een kwestie van de hoogte of is het een kwestie van de naamgeving? Ik zie het verschil niet zogoed . Waar die hulp er niet is of mondjes maat aanwezig is - de gezinsverzorging is natuurlijk zwaar onderbezet gaan wi j toch niet zeggen dat wi j dat gaan goedmaken doo r geld aan de betrokken huisvrouwen te geven . Dat vin den wi j toch niet de oplossing , waarnaar wi j het eerst moeten zoeken. De kring van uitkeringsgerechtigden. Van de kant van vele vrouwenorganisaties en organisaties die vrouwendiscriminatie bestrijden, is gepleit voor het toekennen van uitkeringsrechten aan de gehuwde vrouw, die in gezinsverband werkt en arbeidsongeschikt is geworden. Hiervoor worden onder andere als motieven aangevoerd, dat de arbeid van een huisvrouw ook economische waarde heeft en dat hierdoor een vorm van discriminatie ten opzichte van andere arbeidsvormen, met name van de buitenshuis werkende man, wordt voorkomen. Aangezien D'66 op allerlei terreinen acties tegen vrouwendiscriminatie gesteund heeft en nog steunt, zoals gebleken is uit onze amendementsvoorstellen bij de Wet gelijk loon vrouwen en mannen, zijn wij wel gevoelig voor dit soort argumenten. Toch kunnen wij ons vooralsnog wel vinden in de regeringsvoorstellen in dezen. De gehuwde vrouw die in gezinsverband werkt, is immers in principe verzekerd en komt als zodanig in aanmerking voor de benodigde voorzieningen tot behoud, herstel of bevordering van de arbeidsgeschiktheid. Hiertoe zal ook een tegemoetkoming in de kosten van de benodigde huishoudelijke hulp behoren. Dit betekentdat de AAW wel degelijk voorziet in de opvang van kosten als gevolg van de invaliditeit van een huisvrouw. Er wordt echter geen aparte uitkering gedaan, zoals in het geval waarin de man arbeidsongeschikt wordt. De noodzaak hiertoe is ook minder groot, omdat het gezinsinkomen bij invaliditeit van de huisvrouw niet terugloopt, zoals meestal wel gebeurt bij invaliditeit van de man. Wanneer men zich, zoals wij, op het standpunt stelt dat bij deze arbeidsongeschiktheidsverzekering, wat de uitkeringen betreft, meer de nadruk had behoren te liggen op het karakter van inkomstendervingsverzekering, dan houdt het huidige regeringsvoorstel ook geen discriminatie van het werk van een huisvrouw in. Hier komt nog bij dat in verband met de hoge kosten van de bestaande sociale verzekeringen de extra uitgaven voor uitkeringen aan huisvrouwen onzes inziens bijzonder moeilijk opgebracht zullen kunnen worden. De inspraak van consumenten. Ik onderstreep graag onze waardering voor het voornemen van de beide bewindslieden om de verzekerden voor wie momenteel geen wettelijke verzekering voor arbeidsongeschiktheid bestaat - de zelfstandigen, vroeg-gehandicapten en huisvrouwen - te laten vertegenwoordigen in de van belang zijnde organen van de bedrijfsverenigingen. De voor deze groepen werkzame organisaties zullen ongetwijfeld bereid en in staat zijn hiervoor de benodigde vertegenwoordigers aan te wijzen. Dit geldt ook voor de aanvulling van het bestuur van de GMD en voor het Arbeidsongeschiktheidsfonds. Het is met name van betekenis vertegenwoordigers van de gehandicaptenorganisaties rechtstreeks medezeggenschap te geven bij de samenstelling van het verstrekkingen pakket op het vlak van de beleidscoördinatie en op dat van de uitvoering. In de memorie van antwoord geeft de Regering aan dat besloten is het bestuur van het AAF te laten bestaan uit 12 leden, waaronder 4 werkgeversvertegenwoordigers, 4 werknemersvertegenwoordigers en 4 kroonleden, waarbij gedacht wordt aan 3 fi nanciële deskundigen en één lid uit de kringen van vroeg-gehandicapten en huisvrouwen. Aan de andere kant zit ook ik met de moeilijkheden dat het geven van volledige aanspraken aan de buitenshuis werkende gehuwde vrouw onevenredig kan zijn, met name voor zover zij niet volledig of niet regelmatig met arbeid een inkomen buitenshuis verdienen. Bovendien zou dat tot nog grotere financiële consequenties leiden dan de regeling nu al doet, maar ik hoop dat mijn wijzigingsvoorstellen tot een beperking van die uitgaven zullen kunnen leiden. Om die reden komt het mij in ieder geval niet mogelijk voor uitkeringsaanspraken aan de huisvrouwen te geven die, hoe belangrijk haar taak ook is, geen feitelijk arbeidsinkomen derven, zoals wij dit in dit wetsontwerp voor ogen hebben. Voor problemen die uit de arbeidsongeschiktheid van de vrouw voor het gezin ontstaan zal langs deze weg van voorzieningen naar een oplossing moeten worden gezocht. In dit verband maak ik mij wel zorgen over de geschatte 80.000 voorzieningen waarop de huisvrouwen straks aanspraak kunnen maken. Ik zou de bewindslieden dringend in overweging willen geven dit tot het nodige te beperken. Dat geldt met name voor de voorzieningen die strekken tot verbetering van de levensomstandig heden. Daarvoor zouden duidelijker normen moeten worden vastgesteld dan tot nu toe het geval is. dig dan wel gedeeltelijk in het bedrijf van haar echtgenoot werkzaam is, terwijl er wel een regeling is voor de gehuwde werkende vrouw als werkneemster buitenshuis. Is er een kwalificatieverschil van het werk, door gehuwde vrouwen thuis verricht in het bedrijf van hun echtgenoten, tevens voor en in hun gezinnen en het werk van een gehuwde vrouw als werkneemster buitenshuis? Ook uit arbeidsongeschiktheid van de huisvrouw zullen onherroepelijk kosten voortvloeien die het inkomen van het gezin in zijn totaal zullen aantasten. De gegroeide slechte financiële positievan veel te zwaar belaste middenstanders laat ook niet toe, dat zij voor hun in het bedrijf werkende echtgenoten nog eens particuliere verzekeringen afsluiten. Ik heb met voldoening geconstateerd dat de voorgestelde regeling uitgaat van het wettige huwelijk als basis voor de Nederlandse samenleving. Ik hoop dat de Regering daaraan zal blijven vasthouden, alhoewel ik met enige vrees de anders gerichte ontwikkelingen bespeur. Ik wil in ieder geval handhaving van dat uitgangspunt bepleiten. Ons verdeelt niet de noodzaak om de helpende hand te bieden. Het zal ook duidelijk zijn dat onze fractie in principe akkoord kan gaan met de uitsluiting van de gehuwde vrouw, zij het dat juist onder de kleine en kleinere zelfstandigen vele huisvrouwen öf zelfstandig zijn, öf medewerken in het bedrijf van hun echtgenoten. Juist voor deze categorie zal er een regeling moeten komen wil er geen onrechtvaardigheid gaan bestaan ten opzichte van hen die in het kader van de WAO wèl recht op een uitkering hebben. Het is duidelijk dat het gehele bestand gehandicapte huisvrouwe n uit de WA O onder de AA W word t gebracht. Op het ogenblik krijgen die, als zij volledig gehandicapt zijn, een maximale uitkering voor huishoudelijke hulp van 4000 gulden. Als zij nu recht zouden krijgen o p een uitkering voo r alleenstaanden dan zou dat neerkomen op ongeveer 10.000 gulden per jaar, dus een verschil van 6000 gulden per jaar, althans voo r diegenen die 100% gehandicapt zijn. Ik weet niet precies hoe dat afloopt voor gedeeltelijk gehandicapten. Daarom zou er met drie tarieven gewerk t kunnen worden , namelijk het gehuwdentarief, het alleenstaandentarief en het verschil tussen die twee dat zou kunnen leiden als tarief voor een uitvallende huisvrouw. Het grappige is dat ik dan ongeveer kom op die 4000 gulden , die in de WA O al praktijk is. Dat betekent dat het gehele WAO-bestand zonder kosten overkomt naar de AAW . Daarmee zou ik vrede hebben, maar het wordt natuurlijk we l met naam en toenaam voo r andere groeperingen gezegd, zoals voo r gehandicapten en huisvrouwen. Daartegen heb ik zeker geen bezwaar, maar ik wi l hiermee alleen maar zeggen, dat ik de Staatssecretaris had kunnen volgen , was hij op geen enkele manier vooruitgelopen. Nu vin d ik echter dat hij voor deze groep dan ook wel een toezegging kan doen. De heer Van der Lek heeft onze mening gevraagd over de door hem gesuggereerde wijze van opnemin g van de gehuwd e vrou w in de verzekering, ook waar het gaat o m uitkeringen. Als wi j het goed hebben begrepen, gaat de heer Van der Lek ervan uit dat alle gehandicapte huisvrouwen de maximale bijdrage in de kosten van huishoudelijke hulp word t verstrekt. Hij wi l in de plaats van die voorzieningen alle gehandicapte gehuwde vrouwe n een uitkering op het ongehuwdenniveau toekennen, hetgeen per saldo f 6000 per gehuwd e gehandicapte vrou w zal bedragen. In aansluiting op de uiteenzetting terzake suggereert dan de geachte afgevaardigde o m voor elke groep huisvrouwen , al dan niet gehuw d of alleenstaand, een afzonderlijke premie te doen gelden. Wat het toekennen van het uitkeringsrecht aangaat, wijzen wi j erop dat het bepaald niet zo is dat elke gehandicapte gehuwde vrou w aanspraak kan maken op een voorziening voor huishoudehjke hulp. Integendeel, dat geldt slechts voor een minderhei d van de gevallen. Daarmee is de suggestie teruggebracht tot de suggestie o m aan de gehuwde vrouwe n een uitkeri ng te verschaffen. Betreffende de gehuwd e werkende vrou w is terzake voldoende gezegd. De hiermee samenhangende kosten laten een dergelijke oplossing niet toe. Dat geldt a fortiori voor een oplossing waarvan ook aan de gehuwde vrouwe n die geen inkomensvormende arbeid verrichten een uitkeringsrecht zou worde n toegekend. De heer Honig van den Bossche vraagt naar de lasten uitgedrukt in een premiepercentage, wanneer ook de huisvrouwen voor een uitkering in aanmerking worde n genomen . Afgezien is van de omstandighei d dat een dergelijke uitbreiding van de verzekering niet mogelijk is zonder ook de gehuwde werkende vrou w voor een uitkering in aanmerking te brengen. Wanneer een stuwmee r word t aangenomen van 200.000 reeds gehandicapte huisvrouwe n en een jaarlijks aantal nieuw opkomend e gevallen van 44.000 is de belasting het eerste jaar circa 2,7 mld . overeenkomende met een premie in de orde van 2,5 % waarmede de berekende premie voor 1977 zou moeten worde n verhoogd . De geachte afgevaardigde meent dat de loontrekkenden die na 1967 arbeidsongeschikt zijn geworde n beter af zijn dan degenen die vóó r 1 juli 1967 arbeidsongeschikt zijn geworden . Hij vraagt of een dergelijke situatie zich ook zal voordoen bij de invoering van de AAW . Zijn opvatting terzijde latend, wi l ik zeggen dat rondo m de WA O o p dit punt hier geen aanleiding is voor een dergelijke veronderstelling, omda t bij de invoering van de AA W geen onderscheid is tussen uitkeringen krachtens het overgangsrecht en de definitieve rechten. De mensen van het overgangsrecht en degenen, die onder de nieuwe regeling komen, worde n vol maakt gelijk behandeld. De heer Van der Lek heeft voorgesteld de nieuwe categorie uitkeringsgerechtigden in de AA W op te nemen , namelijk de invalide huisvrou w met een uitkering van f 4000. Als ik het goed heb begrepen dan suggereerde hij dat dit geen extra last voor de AA W zou behoeven op te leveren omdat dan in het kader van de WA O een bedrag van f4000 zou wegvallen. In de memo rie van antwoor d staat op blz. 38 inderdaad een bedrag van f 4000 genoemd . Het ging daarbij o m voorzieningen terzake van huishoudelijke hulp die ingevolge de WA O in bepaalde situaties worde n verleend. Er is dus geen enkel verband tussen de te verwachten AAW-lasten, indien aan alle invalide huisvrouwen een arbeidsongeschiktheidsuitkering zou worde n verleend ter hoogte van f 4000 en de bij de uitvoering van de AA W wegvallende WAO-lasten van voorzieningen ad f 4000 ter zake van huishoudelijke hulp. Dit past niet op elkaar. Het is duidelijk, dat de bewindslieden het budgettaire argument gebruiken; het word t een stuk duurder. Als het alleen o m werkende vrouwen gaat 0,2% voor het eerste jaar op de 1,8% waarmee wi j al moesten rekenen gaat het o m f 50 miljoen . Dat is niet niks, maar ik vind het niet te veel als er een stuk recht word t gedaan aan een bevolkingsgroep. Wanneer ons voorstel zou worde n aanvaard o m alle vrouwe n een zekere, magere uitkering te geven - ook degenen, die geen eigen inkomen hebben - zal het nóg duurder worden . Ik weet niet precies hoeveel, hoewel ik schattingen heb gezien van aantallen gehandicapte huisvrouwen naar de verschillende graden van gehandicaptheid. Dit komt neer op een totaal aantal van 300.000. Als ik daarvan uitga komt er inderdaad een honderd miljoen bij. Het ligt eraan hoe de verschillende maten van arbeidso m geschiktheid zijn verdeeld over de 300.000 betrokken huisvrouwen . Dat is geen kleinigheid. Ik heb echter niet de indruk dat bij de uitvoering van een operatie van deze omvan g de laatste honderd miljoen ineens prohibitief zou zijn. 41 % huisvrouwen. Ik wil niet al te uitvoerig ingaan op hetgeen de heer Vellenga in tweede instantie naar voren heeft gebracht. Ik meen dat ik wel enige mogelijkheden heb opengelaten door te wijzen op het percentage onder de zelfstandigen en bij de afwezigheid van de totstandkoming van een restpensioenfonds voor de zelfstandigen en bovendien heb ik nadrukkelijk door het percentage van de huisvrouwen te noemen nog gewezen op een mogelijkheid in deze sector. Belangrijk zijn in dit verband onder meer de zeer sterke stijging van lasten en premie voor de verzekering en de vraag of de algemene arbeidsongeschiktheidsverzekering wel het geschikte kader vorm t voor de oplossing van de problematiek van en in verband met de gehandicapte huisvrouw. Door de fracties, behorende tot de kring van het CDA en door anderen is bij de voorbereiding van en tijdens de beraadslagingen in de Tweede Kamer de door de SER geuite veronderstelling onderschreven, dat voor de gehuwde vrouwen, die uitsluitend in de eigen gezinshuishouding werkzaam zijn, het probleem vooral is, welke invloed uitgaat op het vermogen o m de eigen huishouding te voeren. Het gaat met name o m hulpverlening o p grond van een sociaal-medische indicatie. De bewindslieden hebben als hun mening geuit, dat de AAW op het punt van de voorzieningen ook een tegemoetkoming dient in te houden voor huishoudelijke hulp aan bepaalde gehandicapte huisvrouwen. Verder wil ik ingaan op de kwestie van de huisvrouwen. De heer Heij heeft het geplaatst tegen de achtergrond van de invoeging van de buitenshuis werkende gehuwde vrou w in de wet. Wat uiterlijk 1 januari 1979 zou moeten worden gerealiseerd. Hij vroeg in het bijzonder aandacht voor de gehandicapte huisvrouw. Hij heeft terecht erbij opgemerkt, dat wellicht de AAW niet het volledige kader is, waarin deze problematiek tot een oplossing kan worden gebracht. Hij heeft aandacht gewijd aan de uitsluitend in de eigen huishouding werkzaam zijnde gehuwde vrouw. In de memorie van toelichting is dienaangaande opgemerkt, dat de arbeidsongeschiktheid van de in eigen huishouding werkende vrouw hogere gezinsuitgaven tot gevolg kan hebben, Dat probleem doet zich evenzeer voor voor de weduwnaars - dan zitten we al op een ander vlak - en in de pensioenperiode, wanneer de oudere gehuwde vrou w door ouderdom en invaliditeit niet meer in staat is volledig haar huishouden te doen. Ik geef hiermee aan, dat het gaat o m een probleem van een wij dere strekking. Dat dient bezien te worden in samenhang met problemen van gelijke aard. In dit verband wijs ik op de studie die gaande is in de interdepartementale werkgroep onvolledige gezinnen. Dat is het kader, waarin deze problematiek zich bevindt. Dezewerkgroep onderzoekt, welke beleidsmaatregelen wenselijk zijn o m de financiële en de economische positie van onvolledige gezinnen te verbeteren, naast die van gescheiden mannen en vrouwen, weduwen en weduwnaars, verlaten vrouwen en mannen, van ongehuwde moeders, wordt hierbij ook in beschouwing genomen de positie van de langdurig zieke en invalide vrouw. Deze studie is nog niet afgerond. Het is dat kader, waarin de problematiek van de gehandicapte huisvrouw voor een meer definitieve oplossing zal moeten worden gezocht. Ook met betrekking tot de vroeg gehandicapten. Toch is de betekenisvan dit wetsontwerp wijder, omdat in deze wetten een dubbele aanspraak wordt verleend; een uitkeringsaanspraak, die zich tot dusverre richt tot de zelfstandigen en de vroeg gehandicapten en een voorzieningenaanspraak, die praktisch onbeperkt zal gaan gelden voor de gehele bevolking, dus ook voor de huisvrouwen van de loontrekkenden, voor alle huisvrouwen. In lid 4 van artikel 9 is ingevoegd de aanspraak voor de buitenshuis werkende en meewerkende vrouwen , die op haar laatst per 1 januari 1979 zal worden ingevoerd. Deze invoering is niet o m budgettaire redenen tot dat tijdstip verschoven. In deze Kamer is hierover al een discussie gevoerd. Dit lid is bij amendement van mevrou w Barendregt en de heer Rietkerk in het wetsontwerp gekomen. Deze tijdsli miet is gekozen, omdat hier de gehele problematiek van de gehuwde vrou w en de volksverzekering achter ligt. De heer Kloos heeft hierop ook gewezen. Het gaat immers in wezen o m een viertal categorieën vrouwen , waarmee men bij de volksverzekeringen heeft te maken. In de eerste plaats gaat het o m de ongehuwde vrouw , die geen probleem is, omdat zij een eigen aanspraak heeft; in de tweede plaats is er de huisvrouw, waarover ik in mijn antwoord aan de heer Heij al het een en ander heb gezegd; in de derde plaats is er de categorie werkende vrouw, die men moet splitsen in de werkende vrouw , die in loondienst is - zij is verzekerd voor de WA O en de AAW; dat is dus geen probleem - en de werkende vrouw, die meewerkt in de zaak van haar man, die zelfstandige is en de problematiek van de buitenshuis werkende vrouw, die weliswaar werkzaam is maar niet in loondienst en bijgevolg niet voor de WAO is verzekerd. Het gaat o m de oplossing van deze problematiek. Met budgettaire problemen heeft dit dus niets te maken. Mijnheer de Voorzitter! Met een welzijnskaderwet op komst wilde ik dit alles toch wel even stellen. Met alle eerbied voor de vindingrijke trits zorgeducatie-recreatiemisiktoch hierin volstrekt de menselijke inspiratie, de creativiteit - als men dat modewoor d wi l - die de huisvrouw het gezin doet runnen, de student bibliotheek of lab doet gebruiken, de arbeider of ambtenaar het werk doet verrichten en zeker de begaafde zijn inbreng in het bestaande mogelijk doet maken. Maar dat houdt wèl de samenleving leefbaar. Hiermee wil ik maar zeggen dat het zo gemakkelijk is o m te zeggen - ik zeg niet dat de heer Koopman dit heeft gedaan, maar over zijn hoofd wi l ik dat zeggen tegen velen die het doen - dat wij in plaats van aan leerplicht aan leerrecht moeten denken. Men moet daarbij echter wel aangeven welke categorie van leerrecht men dan bedoelt, welk aspect men dan voor ogen heeft. Dan kan men ook beseffen voor wat voor problemen men kan komen te staan. Immers,leerrecht in de meest elementaire zin hebben wij wel. Mensen die echter zeggen dat het leerrecht in de meest uitgebreide zin, dus faciliteiten en mogelijkheden voor mensen om ook boven hun dertigste, veertigste, vijftigste of zestigste jaar - dat zijn dan niet alleen mensen onder arbeidscontract, maar ook huisvrouwen - zonder financiële en economische belemmeringen aan het onderwijs deel te nemen, moet worden gerealiseerd, zouden daarvan eens de financiële consequenties moeten berekenen. Overigens ben ik wel van mening dat het erg belangrijk is hiernaar te streven. Dit is een heel interessant punt, waarover ik de vorige maal al heb gesproken; ik hoop dat de gedachte van de splitting daarbij ook aan de orde komt, want dat is volmaakte gelijkheid tussen man en vrouw, omdat men het gezamenlijke inkomen in tweeën deelt, zodat ook de huisvrouw erin deelt. 'Het leek en het lijkt ons echter uitgesloten zo'n complexe materie thans reeds op verantwoorde wijze te regelen'. Ook zegt ze, dat het ook na zorgvuldige overweging voorlopig uitgesloten lijkt voor de categorie gehuwde vrouwen, alleen huisvrouw zijnde, een uitkering ingevolge de AAW te realiseren. Vervolgens: Het lijkt raadzaam de gehuwde buitenshuis werkende vrouwen eerst in de AAW op te nemen, op het moment - ik onderstreep die woorden - dat een systeemwijziging voor de andere volksverzekeringen mogelijk is. zijn naar mijn mening punten ten aanzien waarvan een duidelijke overeenstemming tussen mevrouw Van Leeuwen en mij bestond en bestaat. Mijnheer Meis, dan zeggen wij u nog een keer dat wij nooit ontkend hebben dat een aantal gehuwde werkende vrouwen samen met de man uiteraard ook binnen deze wet premie zullen gaan betalen tot aan het maximu m van de premie-inkomensgrens. Dat hebben wij steeds erkend, maar het gaat hier natuurlijk o m meer. Is die premie-inkomensgrens wel goed? Moet die grens niet worden losgelaten? Wat betekent het met betrekking tot de solidariteit van de ongehuwden die naast de 'normale' solidariteit binnen de premieinkomensgrenzen een extra solidariteit krijgen opgelegd op grond van het feit dat het hier gaat o m uitkeringen op het sociaal minimum-niveau? Bovendien is er sprake van een extra solidariteit om dat alle huisvrouwen worden betrokken bij de voorzieningen. Nu krijgt deze categorie ook nog eens een keer te maken met aparte uitkeringen aan een groep gehuwde werkende vrouwen binnen deze wet. De 0,2 pet. premie, die er toch al bijkomt, is ook al weer een drukverzwaring voor die groepen. Dat alles moet worden bekeken binnen de gehele systematiek van de volksverzekeringen, waarbij ook het loslaten van de huidige premie-inkomensgrenzen, ter sprake zal moeten komen. Wij hopen, dat de heer Meis het nu heeft begrepen. Mijnheer de Voorzitter! Nu de gehuwde werkende vrouw onder de wet is gebracht, moet er ook een beslissing worden genomen over de vraag, wat er met de uitkering gebeurt als een ongehuwde, die een uitkering heeft, trouwt. Wij hebben eerst overwogen, de uitkering door te laten lopen. Wij vonden dit vooral een onzorgvuldige oplossing met het oog op de afgrenzing naarde huisvrouw toe. Het feit dat vrouwen die huwen tot hun vijfenzestigste deze uitkering zouden houden leek ons de grens tussen de huisvrouwen te moeilijk en te onoverzichtelijk te maken. Wij hebben daarom gekozen vooree n uitkering ineens. De ongehuwde, die al een uitkering heeft en die gaat trouwen, zal deze uitkering ineens worden toegestaan. Ik wijs erop dat de budgettaire consequenties niet zo vreselijk groot zullen zijn in de eerste decennia. Zelfstandige vrouwen, die een bedrijf hebben, zijn voorlopig nog niet zo erg groot in aantal. De groep vrouwen met een uitkering, die zullen trouwen, zal wellicht voorlopig ook niet zo groot worden. Wat de vroeg-gehandicapten betreft, geldt in wezen hetzelfde. Ook daarbij gaat het om niet zo'n grote groep. Het lijkt ons een goede beslissing, deze uitkering ineens in de wet op te nemen. In Ede is nog onlangs een miljoen of 8 besteed aan een kernplan. Een gewone huisvrouw heeft ons , omdat zij denkt, dat wij er iets van weten, gevraagd waaro m ze dat doen. Ik heb haar daarop geen antwoord kunnen geven, de Minister kan het ook niet. De kosten van dat plan waren ongeveer 8 min . Het is nog niet klaar of er komen van alle kanten grote klachten tegenin. Binnen zes weken belooft het gemeentebestuur allerlei verbeteringen tezullen aanbrengen. Kijk, zo zijn de plannen van de tegenwoordige tijd ! Ik moet u zeggen, dat ik niet deze bewindslieden alle schuld wil geven. Wij hebben ook eerder allerlei bezwaren tegen minister Schut gehad, maar die minister zei ten minste regelmatig, dat hij de vrije concurrentie niet kon missen. Een bedrag van 100.000 gld. om een woning te kunnen kopen, is voor een gewone werkman te veel. Van deze Regering zou men verwachten, dat zij in de eerste plaats rekening zou houden met de gewone werkmensen. Het is dan ook een buitengewoon goed idee van de Boerenpartij geweest o m jaren terug al bezwaren te maken tegen de b.t.w. Deze Regering handhaaft echter de b.t.w. op de bouw, ook nu nog terwijl er 50.000 mensen in de bouw werkloos zijn. Nu kan de Regering zeggen, dat zij ook grote bedragen aan subsidies geeft. Dat klopt. In de krant las ik, dat in Lelystad het 25.000ste gezin zich had gevestigd. Dat was een geweldige vooruitgang in Lelystad. Ik hoorde echter van iemand, die daar een wonin g had gekocht, dat hij daarop f 28.000 subsidie kreeg. Mogen wi j in verband met het bereiken van de huisvrouw de Minister vragen, of wellicht ook informatie via de radio mogelijk is? Hem is ongetwijfeld bekend, dat op bepaalde tijden de luisterdichtheid speciaal van huisvrouwen groot is. Indien de Minister op blz. 7 van de nota naar aanleiding van het eindverslag stelt dat enig ongemak aan de bezwaarden wel mag worden opgelegd wat verkrijgbaarheid en consumptie betreft, zouden wi j dat toch graag nader omschreven zien. Met betrekking tot de vraag, welk gezin zal vallen onder de betiteling 'groot gezin', waarvoor thuisbezorging mogelijk is, is ook van belang de leeftijd van de kinderen in een gezin. Het hebben van een of meer kinderen beneden de kleuterschoolleeftijd maakt de huisvrouw aanzienlijk minder mobiel; kan dat ook een criterium geven voorthuisbezorging? Mogen we nu de praktijk eens bekijken. Een gezin met drie kinderen, toch niet een 'groot gezin' te noemen, moet bijvoorbeeld voor twee dagen water inslaan. Dit zal niet alleen in de weekenden noodzakelijk zijn, maar uit efficiency-overwegingen normaal blijken. Dat zou 20 flessen van plm. 600 gr. leeg en 1,6 kg. gevuld gewicht betekenen per fles. Te denken, dat dit tezamen met de dagelijkse boodschappen een eenvoudig karwei is, doet veronderstellen, dat het zwakke geslacht toch meer spieren worden toegedacht dan algemeen wordt aangenomen. Of meent men dat werkelijke bezwaren een dergelijk stootje wel kan velen? Door velen zal het als een verkapte dwang gevoeld worden. Het ruimteprobleem en bij war m weer het conserveerprobleem zal vooral voor de kleinbehuisden meespelen. Is het u bekend, dat in Rotterdam de fluoridering van het drinkwater plaatsvindt, voordat het zuiveringsproces voltooid is. Gezuiverd ongefluorideerd water is door de Drinkwaterleiding Rotterdam niet te leveren. Zijn er nog meer bedrijven, welke op deze manier fluorideren? Hoe stelt de Minister zich voor aldaar - in Rotterdam gaat het niet alleen o m de stad Rotterdam, maar eveneens o m de vele aangesloten gemeenten - voorzien in ongefluorideerd water. Hoe denken de bewindslieden te voorzien in de leveri ng van grote hoeveelheden ongefluorideerd water zoals bijvoorbeeld voor een thuis-nierdialyse? Van de kosten voor de zogenaamde nevenvoorzieningen wordt slechts een uiterst summier beeld geschetst in de nota naar aanleiding van het eindverslag, ondanks de toezeggingen daarover in het mondeling overleg. Hoe komt de VEWIN tot een veel hogere berekening van de prijs per fles? De Minister noemt 50-60 cent per liter, de VEWIN 70 a 80 cent per liter. Zijn in de 'bottelprijs' ook begrepen de kosten van het schoonmaken van de weer ingeleverde flessen? Zijn in de kosten de aanvoerkosten van ongefluorideerd water naar de bottelarijen, alsmede de distributiekosten naar de verkooppunten opgenomen? Wie regelt het toezicht op het fluoridegehalte, door wie wordt het uitgevoerd en zullen de kosten daarvan expliciet drukken op de waterprijs? In hoeverre is bij gecentraliseerd bottelen rekening gehouden met de door de waterleidingbedrijven berekende leverprijzen voor drinkwater, welke niet alleen in hoogteverschillen maar ook in de wijze, waarop de prijs wordt vastgesteld? delen specifiek, naar grootbedrijf en naar kleinbedrijf. Daar zit ook de erkenning in van de duidelijk verschillende groepen consumenten, consumenten als de huisvrouw, maar evenzeer de alleenstaanden, de buitenshuiswerkende gehuwde vrouw, het gezin met kleine kinderen, de jongeren, de bejaarden, allen met andere koopgedragingen, met andere koopwensen. Binnen dat totaal van deze winkelsluitingswet moeten al deze groepen hun eigen specifieke situatie kunnen beleven binnen bepaalde grenzen. Mijnheer de Voorzitter! De heer Roethof heeft gevraagd, hoe vaak gijzeling voor belastingschulden voorkomt. In de daarvoor ter beschikking staande uren hebben wi j getracht dat na te gaan. In de laatste jaren - van 1974tot heden - is dat gemiddeld één keer per jaar het geval. Omstreeks 1970 was dat nog 5 a 6 maal per jaar. Men bedenke hierbij, dat de fiscus de beschikking heeft over ruim 700 belastingdeurwaarders die niets anders doen dan beslagen leggen en eventueel executoriale verkopen organiseren. Mij is gisteravond verteld, dat een probaat middel van deze zeer doorgewinterde, door de wo l geverfde belastingdeurwaarders het zogenaamde boenwasbeslag is. Dat schijnt te betekenen, dat zij bij voorkeur beslag leggen op de door de nijvere huisvrouw juist zo ten uiterste verzorgde meubeltjes, zodat de echtgenoot, bezorgd voor het voortbestaan van zijn huwelijk, 's anderendaags in arren moede naar het belastingkantoor gaat om zijn schuld te betalen. Justitie beschikt niet over ambtenaren, geverseerd in het leggen van boenwasbeslag. De begroting laat ook niet toe - ik zie daarvoor in de komende dagen ook geen ruimte ontstaan -o m ze alsnog aan te trekken. De opleiding tot verkeersschout voorziet hierin helaas niet. haar waardering uit te spreken voor de realistische analyse van de verkeersproblematiek, zoals die in het eerste hoofdstuk van het Meerjarenplan Personenvervoer wordt gegeven, zeker wanneer wi j deze analyse vergelijken met de toch veel meer extrapolerende trendbenadering, zoals die in de, toch niet eens zo heel lang geleden verschenen, toekomstprojectie 2000 plaatsvond. Wij zijn met de Regering van mening dat de groei van het personenautopark en de, daardoor mogelijk geworden, suburbanisatie gezamenlijk geleid hebben tot een te groot ruimtebeslag, tot aantasting van het natuurlijk en stedelijk milieu en tot grotere onveiligheid, met name voor het langzame verkeer en de voetgangers. Deze sterke ontwikkeling van het autoverkeer veroorzaakte bovendien, met name door de tweemaal daags optredende spits, zowel een oneconomische exploitatie als een minder efficiënte inzet van het openbaar vervoer. Het laatste betekent dat de verplaatsingsmogelijkheden van grote groepen van de bevolking die niet over een auto beschikken - te denken valt hierbij aan jeugdigen, bejaarden, gehandicapten en huisvrouwen in de slaapsteden, van wie de man de auto in het woonwerkverkee r gerbuikt - steeds ongunstiger werden. Wij zullen dus zeker de vinger aan de pols houden bij het praten over die algemene maatregel van bestuur. Wij vinden het heel goed, als de AAW een aanvullend pakket voorzieningen gaat geven naast allerlei andere voorzieningen op grond van andere wetten en een ander beleid. Ik noem de gezinsverzorging en de gezinshulp als belangrijke mogelijkheden, waar het natuurlijk best te accepteren is dat CRM een pakket aanbiedt, maar wij zullen toch niet accepteren dat op grond van de AAW huisvrouwen voor enige vorm van hulp daarop nooit een beroep zouden kunnen doen en alleen maar via CRM en het huidige gezinsverzorgings- en gezinshulpbeleid een kans zouden krijgen. Als wi j over 'aanvullend' praten, dan verstaan wi j daar misschien wat anders onder dan de Staatssecretaris, maar dat zal uitgediscussieerd moeten worden . Vertel dat de huisvrouw maar eens! Ik wijs in dit verband nog eens op de gevolgen van een en ander voor de busbezetting op andere momenten. De meeste mensen, die met de bus gaan, zullen immers twee keer met de bus gaan, heen en terug. Ik wijs daarbij ook op de feeder-functie van sommige busverbindingen. Ik wijs daarbij voorts vooral op de maatschappelijke betekenis van het openbaar vervoer, niet alleen in de stad, maar ook op het platteland, voor scholieren, huisvrouwen, bejaarden, lichamelijk gehandicapten en voor allen, die zich geen auto kunnen of willen permitteren. Ik wi l vervolgens iets zeggen over het arbeidsmarktbeleid. Ik meen, dat wi j de emancipatie niet al te zeer economisch moeten vertalen in : de vrou w moet werken en verdienen. Ook huisvrouwe n werken. Voorts zijn er veel meewerkende vrouwen in het agrarische bedrijf en in kleine middenstandsbedrijven. Het gaat naar mijn mening o m de mogelijkheid voor ieder mens, zijn verantwoordelijkheid te ontplooien en zich dienstbaar te maken aan de samenleving. Vervolgens wil ik spreken over de programmering van de sociale zekerheid en over de pensioenwetgeving. De vraag of de vrou w in de verschillende sociale-verzekeringswetten word t gediscrimineerd is niet gemakkelijk te beantwoorden. Bij de huidige volksverzekeringen is men veelal uitgegaan van de veronderstelling, dat binnen het gezin van oudsher een duidelijke taakverdeling bestaat tussen man en vrouw : de man voor het gezin, de vrou w voor het gezin. De maatschappelijke ontwikkeling heeft echter niet stilgestaan. Heel wat gehuwde vrouwen hebben werk gekregen naast hun werkkring in de huishouding. Ook de sociale verzekering kan daaraan niet voorbijgaan. Een pleidooi voor het wij zigen van dat stelsel moeten wij niet beperken tot het claimen van een zelfstandig recht op uitkering, dat de vrou w binnen de huidige AOW, AW W en nog enkele wetten niet kent. Een zelfstandige aanspraak op uitkering zal moeten gepaard gaan metzelfstandige premiebetaling. Voor de werkende vrouwe n is dat misschien nog mogelijk, voor de niet buitenshuis werkende gehuwde vrouwen , de huisvrouwen, zal het wel moeilijkheden veroorzaken. Zonder aanpassing van het fiscale systeem loopt dat wellicht uit op discriminatie binnen de groep van gehuwde vrouwen. Het toekennen van recht op een uitkering zonder premiebetaling te vragen lokt weer repercussies naar een andere kant uit, namelijk naar de kant van de ongehuwden. Het solidariteitsoffer van de ongehuwden is toch al behoorlijk groot. Hoeveel personen lieten zich als werkloos inschrijven, terwijl ze nog niet of langere tijd niet hebben gewerkt, zoals schoolverlaters, ex-dienstplichtigen, huisvrouwen, personen die langdurig ziek zijn geweest enz.? Of scheiding bij de bron haalbaar is, zal afhangen van de moeite die men zich in huishoudens kan en wil getroosten om bepaalde componenten apart te bewaren en gescheiden aan te bieden. Ik wil in verband hiermee aandacht vragen voor het feit, dat met deze activiteit meestal de huisvrouw is belast. Wij moeten ons afvragen, of dit in de bedoeling ligt. Nu wij een ontwikkeling hebben doorgemaakt, waarbij het huishoudelijke werk lichter is geworden , kunnen wij niet gemakkelijk de klok terugzetten en van de huisvrou w vergen, dat zij voor onbepaalde tijd vier of vijf verschillende afvalemmertjes neerzet. Ik til zwaarder aan het feit, dat de gehele familie aan recycling doet en dat mevrou w de enige is, die ervoor opdraait. Dit kan niet de bedoeling zijn. Ik heb al vaker het gevoel gehad, dat de emancipatie niet zozeer afhangt van de huisvrouw als wel van de emancipatiegraad van het gehele gezin. Een democratisch genomen besluit, met zijn allen tot recycling over te gaan, zou moeten inhouden, dat de gehele familie daarvan de last draagt. Het menselijke in het debat bracht de Minister niet zozeer door het voorbeeld van de kranten in het gootsteenkastje als wel door dat van de huisvrouw die de verschillende afvalstoffen gedurende weken apart zou moeten opbergen. Greup veronderstelt de aanwezigheid van een 'milde stemming ' in de harten van de 'heerscharen der door het cadeaustelsel begunstigden', de kopende huisvrouwen. 'Doch', schrijft hij verder, 'de winkelier, ook degeen die op grote schaal geschenken aan zijn afnemers ter hand stelt, doet dit gemeenlijk niet met het oogmerk de vreugde van het geven deelachtig te worden.' Het was dan ook geen toeval dat in de eerste Wet beperking cadeaustelsel, zoals die in 1955 door de Tweede Kamer werd aangenomen, vooral het tegengaan van 'onordelijk economisch verkeer' werd beoogd. Het belang van de consument, waarvan verondersteld werd dat hij zich mild gestemd had opgesteld in de heerscharen van de door het cadeaustelsel begunstigden, was duidelijk van mindere rangorde. De heren Castricum en Van der Lek hebben alsnog ervoor gepleit, dat geldzegelsystemen onder deze wet gebracht worden. De heer Portheine, Van Muiden en Van Dis hebben het tegenovergestelde beklemtoond. Ik heb al verduidelijkt, dat het hier om geldzegelsystemen gaat. Voor zover het bepaalde koopzegels betreft, die recht geven op cadeaus, valt zo'n zegelsysteem uiteraard wèl onder deze wet. Als het echter uitsluitend een vor m van korting geven is, dan is mijn uitgangspunt, dat de doorsnee consument - daarmee bedoel ik de overgrote meerderheid der consumenten - dit soort simpele systemen van korting geven kan doorzien. Die korting blijft dan vrijwel altijd binnen de 1 a 2% . De heer Van der Lek heeft daarbij gezegd, dat wi j moeten uitkijken met dit soort systemen, omdat het uiteindelijk een vor m van spaardwang is. Dat geef iktoe ; het systeem heet dan ook niet voor niets het geheime spaarpotje van de huisvrouw. Zo is dat ook bedoeld. In doorsnee - er zijn natuurlijk bepaalde groepen consumenten die op deze manier niet willen werken - kunnen dit soort activiteiten slechts zolang bestaan, als de huisvrouw er interresse in toont. Wij zien dan ook een golfbeweging bij dit soort kortingsacties: In sommige jaren bestaan bijzonder veel van dit soort systemen, in andere jaren stopt men met een aantal van die systemen. Dan is de animo kennelijk minder. Het voordeel van dit soort systemen ligt niet uitsluitend bij de zegelorganisatiebureaus. Immers, heel veel van dit soort systemen gaan juist uit van winkeliersverenigingen, die zo'n systeem gezamenlijk opzetten of eventueel met een zegelorganisatiebureau bepaalde afspraken maken over opzet, uitvoering en eventuele revenuen. Daarbij maakt juist vaak het kleinbedrijf van dit soort regelingen gebruik, omdat die regelingen over het geheel genomen een sterkere klantenbinding geven, althans in kleinere bedrijven, en omdat zij min der kosten met zich brengen dan andere verkoopbevorderingssystemen. De heer Van der Lek moet dit systeem dan ook plaatsen binnen het totaal van verkoopbevorderingssystemen. Hoe kijkt hij aan tegen de zogenaamde huishoudkinderen? Wordt hier niet een pijn geleden van 10 a 12% bij gezinnen met slechts een minimum-inkomen? Gaat het hier ook om kinderen die de huisvrouw vervangen omdat deze ontbreekt of door ziekte of gebreken niet in staat is, het huishouden te verzorgen? Is de Minister daarnaast bereid, de voorlichting gericht op doelgroepen uit te bouwen en meer nog dan in het verleden te richten op de consument in het algemeen en de vrouw in het bijzonder? In dit verband maak ik de Minister graag attent op het themanummer van de Consument van deze maand, waarin o.a. geschetst wordt hoezeer juist de huisvrouw het consumentengedrag binnen het gezin en dus binnen de gehele samenleving bepaalt. Als alle vrouwen bereid zouden zijn tot milieubewust handelen, zou dat al de helft gewonnen zijn en ik roep hen daar graag toe op! Is het mogelijk, dat de Minister op deze punten al iets van zijn denkbeelden laat zien? Het vraagstuk heeft zijn weerslag op zulke uiteenlopende zaken als studiefinanciering, huisvrouwenloon, arbeidsvoorwaarden voor wetenschappelijk personeel. Wat dit laatste betreft meen ik, dat de Universiteit van Amsterdam op de verkeerde weg is door het wetenschappelijk personeel te verplichten op kantooruren op de instituten te zijn. Het zou wel Het gaat niet o m kamerleden, maar om mensen die reeds vijftien maanden bezig zijn met groepen huisvrouwen en anderen tot de leeftijd van dertig jaar. Dat heeft uw ambtsvoorganger toegestaan. Nu blijkt dat die mensen dat vijftien maanden tevergeefs hebben gedaan en de zaak terug moeten draaien. Het gaat o m een continu beleid dat is ingezet en dat deze Minister in één pennestreek heeft afgevoerd. Daar gaat het om . Daarover moet hij in deze Kamer opheldering geven. Om het monetaire verval tegen te gaan, is het nodig dat er weer een alarmbel in ons systeem word t ingevoerd, zodat niet alleen de vaste com missie, maar elk lid van een vakvereniging, en zelfs elke schooljongen of huisvrouw of huispersoon, zoals dit thans heet, weet hoe het staat met onze munt. Het beste zou natuurlijk zijn een systeem, dat èn de binnenlandse inflatie kan signaleren èn de internationale positie van elke muntsoort duidelijk aangeeft. In verband daarmee hebben sommige mensen weleens gedacht het goud door een grondstoffenpakket te vervangen. Als een grondstoffenpakket de basis is van de verschillende muntsoorten, volgen daaruit vanzelf de verschillende omrekeningsfactoren voor de valuta's, waarvan je dan dus ook de internationale positie meteen kunt aflezen. Zo'n stelsel zou mij als een verbetering voorkomen, vergeleken bij het tegenwoordige systeem, waarvan het voornaamste kenmerk is dat internationaal gezien 'alles zweeft'. Niettemin zou ik zo'n grondstoffenpakket als basis nog altijd een gebrekkige standaard achten. Het voornaamste bezwaar is wel, dat de prijs van de arbeid, de arbeidsinkomens, in een grondstoffenpakket niet voorkomt. In de prijs van de kosten van levensonderhoud komen de arbeidsinkomens een beetje voor. Het ideaal zou zijn als je het gemiddelde nationale inkomen van de gehele wereld, dat wi l zeggen van de voornaamste handeldrijvende landen in de wereld, als internationale standaard zou kiezen. Na alle beweging in het land, met radio-uitzendingen en zo, moet de Minister toch proberen - ook al is hij nog zo overmatig vermoeid - om dat ene velletje Koninklijk Besluit uit het pakketje te krijgen. Het hangt ook samen met hetgeeen de heer Buikhuizen heeft gedaan. Leest u dat echter maar niet na, want dat heeft geen zin. De heer Buikhuizen heeft gezegd dat het hem helemaal niet gaat om gedetineerden, delinquenten, maar om huisvrouwen. Wat betreft de inspraak van Molukkers kom ik terug op het punt van het gemengd adviesorgaan versus de inspraak van de Molukkers-sec. De viceMinister-President wi l ik erop wijzen, dat het hierbij vooral gaat om de punten, die de Molukkers als Molukkers aangaan. Het gaat daarbij niet om Molukkers als scholier, werknemer of huisvrouw. Het blijft merkwaardig dat wat voor Surinamers wèl kan - voor die groep is het in feite al geregeld voor Molukkers ineens niet kan. Ik heb het antwoord gemist op mijn vraag aan de Minister van CRM hoe het is gesteld met de overkoepeling van de Molukse welzijnsstichtingen. Het ICCAN is door de vorige Minister van CRM opgegeven. Het zou optermijn worden opgeheven. Wat is het standpunt van deze Regering in dezen? Hoe zijn de ontwikkelingen ten aanzien van de koepel, die zich op basis van plaatselijke stichtingen zou ontwikkelen? Ik verneem hier niets meer van. Een heel wezenlijk punt hangt samen met open school, educatie voor volwassenen, moedermavo, enz.. Het is begrijpelijk tegen de achtergrond van emancipatie, meen ik, dat vrouwen veel belangstelling hebben voor dit soort onderwijs. De meeste huisvrouwen zijn een jaar of wat aan het arbeidsproces onttrokken. Men heeft belangstelling o m op de een of andere wijze weer in het arbeidsproces te worden opgenomen. Ik kan mij voorstellen dat de scholing in de volwassenensfeer van bijzonder belang is voor vrouwen . Men wi l uit de bestaande situatie geraken. Daarvoor moet men kansen krijgen en men moet daartoe gestimuleerd worden. Blijkens het regeringsbeleid - de Minister heeft het ook gezegd tijdens de begrotingsbehandeling - zal het volwassenenonderwijs een van de prioriteiten zijn in het rijtje van vier of vijf punten, die prioriteit krijgen. De heer Franssen heeft nog zeer nadrukkelijk de aandacht gevestigd op de positie van de gehuwde thuiswerkende vrouw, die door deze voorziening niet wordt geholpen. Hij heeft gevraagd of daardoor geen druk ontstaat o m buitenshuis te gaan werken. Ik meen dat daarbij andere omstandigheden een veel belangrijker rol spelen. Dat wij deze voorziening niet laten gelden voor de gehuwde thuiswerkende vrou w houdt met name verband met het feit, dat het financieel een heel zware dobber is om dat geregeld te krijgen. De SER heeft er positief over geadviseerd, maar heeft er direct bij gezegd: het moet wel worden geplaatst in het kader van de prioriteitenafweging met betrekking tot nieuwe voorzieningen ten aanzien van de sociale verzekering. Als wi j het ongekort zouden doen voor de thuis verblijvende en niet buitenshuis werkende huisvrouw, dan zou daarmee meer dan 500 min. aan extra kosten zijn gemoeid. Dat is een punt dat op dit moment niet in overweging kan worden genomen. Het is juist dat in het begin dikwijls zelfstandige keuzen werden gedaan, dat in een eigen verantwoordelijkheid blijkt een bepaalde weg te zijn ingeslagen. Of nu dadelijk het grootste medegevoel moet uitgaan naar niet graag lerende, wel graag boemelende jongelui, naar de jeugdige huisvrouwtjes, die de huur van de kostbare gezinswoning binnenbrengen door hun interessante bijverdienste gedurende twee avonden in de week dank zij de besloten club waar de zakenvrienden - mag men de advertenties geloven - zo prettig samen met hun vrouwen zich vermaken, er raken er willens en wetens op hol en van slag. Er is toegeven aan verleiding uit slapte, het moet eerlijk worde n erkend. Daarmee werd ondertussen - ik zeg dit met gelijke nadruk niet alles gezegd. De heer Van der Jagt heeft gesproken over het stadhuisprobleem, dat overigens al in 1808, de tijd van Lodewijk Napoleon, is ontstaan. Het is juist in deze zaal goed om te memoreren dat de eerste daad van soevereiniteit van Willem I is geweest de stad haar raadhuis terug te geven. Overigens is er ontelbare malen voor gepleit, een soort weerhuismannetje c.q. weerhuisvrouwtje te spelen. Er is naar ik meen een stuk of acht keer voor gepleit, het paleis weer raadhuis te maken. Laatstelijk is dat nog in 1969 gebeurd. Het bericht in de vakpers, dat de Rijksgebouwendienst de suggestie zou hebben gedaan, het paleis in de hoofdstad aan te bieden als alternatief voor het gesneuvelde stadhuisplan voor het Waterlooplein is ten enenmale onjuist. Het college van B en W heeft op 9 april jl . de Regering de suggestie gedaan op het Waterlooplein een gecorrv bineerd stadskantoor/muziekcentrum te bouwen in plaats van het stadhuis Soms bedroeg die 1% , soms 1,5% over de hele linie, zonder onderscheids des departements. Tegen die aanpak werd uiteraard door onze politieke tegenstanders nogal eens 'botte bijl' geroepen. Ook de Regering had daar wel een handje van. Naar mijn mening kan iedere ervaren huisvrouw één cent per gulden sparen, zonder dat een lid van het gezin het zelfs maar merkt. Hoe staat deze Minister van Financiën tegenover die aanpak? Ik hoor een huisvrouw, maar ik versta haar niet. Als de geachte afgevaardigde wil interrumperen, dan is het verstandig - in verband met de mensen op de tribune, die ook wat willen horen, en de stenografen - dat zij dat hoorbaar doet. Zij ziet van haar interruptie af! Wij hebben er begrip voor wanneer de Staatssecretaris stelt dat de onbetaalde arbeid binnenshuis vanwege de kosten niet onder de AAW gebracht kan worden. Wij zouden evenmin wil len beweren dat de problemen, veroorzaakt door het wegvallen van huishoudelijke arbeid in een gezin simpeltjes opgelost zouden kunnen worden met een uitkeringsrecht krachtens de AAW voor de huisvrouw. Het is echter duidelijk, dat de voorziening in dergelijke problemen, die slechts ten dele wordt gerealiseerd via de fiscale wetgeving, nog veel te wensen overlaat, juist nu ook de instellingen voor gezinsverzorging het meer en meer moeten laten afweten. Bezinning en actie zijn dringend gewenst, maar dit is weilicht niet alleen de taak van déze Staatssecretaris. De heer Van Dis heeft nog aandacht gevraagd voor hulp aan arbeidsongeschikte huisvrouwen. Die voorzieningen laten, zo zei hij, veel te wensen over en eisen een nadere bezinning. Het gaat inderdaad om een zaak die niet alleen mij aangaat maar ook mijn collega van CRM de heer Wallis de Vries. Ik signaleer dat ero p 16 november jongstleden een besluit tot stand is gekomen inzake gezinsverzorging en huishoudelijke hulp in het kader van de Algemene Arbeidsongeschiktheidswet. In dit besluit is mede voorzien een Komt het jonge kind in het kleuteren basisonderwijs niet met te veel mensen in aanraking? Elke onderwijsgevende heeft eigen manier en methoden, die door het kind duidelijk worden onderscheiden, zodat het belang van het kind op de achtergrond word t gedrongen. Men wi l door de hulp als emancipatorisch te bepalen twee vliegen in éne klap vangen. Is het prematuur te vragen of de huisvrouw zo zoetjesaan niet word t gediscrimineerd? De Regering meldt in de memorie van antwoord met enige zelfverzekerdheid dat deze onderwijsachterstand van meisjes veelal niet zijn oorzaak vindt in de financiële condities, doch veel meer word t bepaald door andere, bijvoorbeeld sociaal-culturele, factoren. Dit is geen geringe bewering waarvoor enige empirische onderbouwin g op zijn plaats zou zijn. Ik vraag er echter niet eens naar, omdat het volstrekt duidelijk is, dat de Regering die niet kan leveren. Natuurlijk spelen hierbij ook sociaal-culturele factoren een rol, zoals het belang dat men voor meisjes hecht aan het volgen van onderwijs in het licht van de traditionele rolverwachting van het meisje als huisvrouw. De fractie van de PvdA wijst een ontwikkeling waarbij steeds minder mensen kunnen deelnemen aan de zogenaamde produktieve arbeid en steeds meer mensen zijn aangewezen op een sociale uitkering, volstrekt af. Het recht op arbeid is niet alleen van toepassing op een beperkte categorie van tijdelijk meer gekwalificeerde mensen, of het nu gaat om hoogwaardige technische arbeid of eenvoudige handarbeid. Recht op arbeid hebben juist al degenen die nog van school komen, hebben de mensen die met reële arbeidsmogelijkheden geheel zijn aangewezen op een WAO-uitkering, hebben de huisvrouwen die aandacht en ruimte krijgen voor deelname aan arbeid buitenshuis. Voor de korte termijn betekent dit ten minste het volgende: De campagne van de industriebonden illustreert dit het duidelijkst. 'Korter werken, hoi', stond er enige weken geleden met vette koppen in de actiekrant. Maar ook het door de Regering en werkgevers voorgestane systeem van de vervroegde uittredingsregelingen werkt mijns inziens negatief en demotiverend. Zeker, als men ziek is, moet men vervroegd het arbeidsproces verlaten. Maar wanneer men op 60-65-jarige leeftijd nog gezond is en verplicht wordt het arbeidsproces te verlaten, dan is dat voor de betrokkene eenzelfde soort ervaring als wanneer hij op zijn 40ste onvrijwillig werkloos wordt. Het is de vraag, of de gezonde huisvrouw het zo leuk vindt dat zij er een 60-jarige huisman bij krijgt. Daarover hoort men verontrustende signalen. Daar komt nog bij dat wi j naar een samenleving toegaan waarin het percentage bejaarden steeds verder groeit. De opbouw van de bevolkingspyramide geeft dit onmiskenbaar aan. Ik kom nu op de huishoudens. Van de huishoudens mag en moet een belangrijke bijdrage worden gevraagd. Daaraan zouden de volgende maatregelen kunnen bijdragen; Een zekere vorm van distributie die men ook al in andere landen van Europa kent, een progressieve tariefsdifferentiatie, het normeren en etiketteren van huishoudelijke apparatuur, maatregelen om energieverslindende apparatuur zwaarder te belasten en vooral voorlichtingsprogramma's voor huisvrouwen die gericht zijn op een bewuster gebruik van de energie. 2. Wij blijven het ook betreuren dat de pensioenvoorzieningen gelicht zijn uit dit geheel van arbeidsvoorwaarden. Dit kunnen de bewindslieden zich, ook gezien onze voorstellen van deze ochtend, ongetwijfeld voorstellen. Het is nog steeds zo dat een huisman niet dezelfde rechten op pensioen heeft als een huisvrouw, en dit belemmert natuurlijk zonder meer de omwisseling van traditionele rolpatronen als man en vrouw die zouden wil len. In Medisch Contact heeft naar aanleiding van het feit dat Aletta Jacobs 100 jaar geleden arts werd een artikelenserie gestaan over Vrouw en Gezondheid. Alle artikelen waren zeer de moeite waard. Speciaal wil ik de aandacht van de Regering vestigen op het artikel van Margit Mager, waarin zij onder andere wijst op het bestaan van het zogenaamde huisvrouwensyndroom. Ik kan mij voorstellen, dat de gevolgen voor beide groepen hetzelfde zijn, maar de oplossingen die voor de buitenshuis werkende vrouwen gezocht moeten worden , zullen totaal verschillen van die voor de andere groep vrouwen . Zo kan het gebeuren dat de buitenshuis werkende vrouw met een gezin problemen krijgt doordat onze maatschappij nog niet daarop ingesteld is, maar zo kan de huisvrouw door gebrek aan contacten met de maatschappij evenzeer in problemen geraken, met voor hen beiden hetzelfde resultaat, nl. psychische of lichamelijke klachten. In hoeverre word t met deze verschillen in de onderzoeken rekening gehouden? Het congres van afgelopen zaterdag is vandaag al een aantal malen ter sprake gekomen. Ik kreeg af en tot de indruk dat pas daar is gebleken hoe erg het zou zijn. Iedereen die van emancipatie en gezondheidszorg op de hoogte is weet echter dat al veel langer bekend is hoe ellendig de situatie van vrouwen is. Het gaat dan met name over de vrouw als werker in de gezondheidszorg. Ook is er nog de positie van de vrouw als consument van gezondheidszorg. Uit onderzoekingen is gebleken dat vrouwen vaker dan mannen gebruik maken van de diensten van de gezondheidszorg. Vrouwen zijn vaker ziek en gaan ook vaker naar de huisarts. Daarvoor worden nogal wat verklaringen aangevoerd. Heel veel klachten van vrouwen worde n als vaag aangemerkt. Oorzaken zijn meestal te vinden in de manier waarop met name veel huisvrouwen meedoen in onze samenleving: weinig of helemaal geen beloning, weinig erkenning en weinig bevrediging in het werk. Dat gaat natuurlijk niet voor honderd procent op. Het weekblad 'Margriet' heeft gewezen op de enquête naar de positie van de huisvrouw en de gevoelens van de vrouw die uitsluitend gezinstaken heeft. Mevrouw Wessel-Tuinstra sprak met een zwaar woor d over het 'huisvrouwensyndroom'. Voor men zo'n term hanteert, moet men wel goed nadenken. De term 'syndroom ' heb ik ook door anderen horen gebruiken. Ik zou die term niet zo graag tot de mijne willen maken. Wij zouden wel moeten weten welke behoefte er is aan psycho-sociale hulpverlening. Ik heb één dezer dagen iets kunnen lezen over een onderzoek dat met subsidie van ons departement is ingesteld door medewerkers van Sint Bavo. Ik dank haar hartelijk voor de toezegging dat zij moeite zal doen bij de meer bevoegde instanties om te bevorderen dat meer vrouwen worden toegelaten tot de specialistenopleidingen, zodat wij in de toekomst een wat rijker geschakeerd scala specialisten krijgen. Ik verschil echter wel van mening met de Staatssecretaris over het huisvrouwensyndroom. Ik noemde niet het onderzoek van Margriet. Margriet is door mij alleen geciteerd in verband met het door bepaalde groepen nog altijd slechte gebruik van anticonceptiva. Ik vind dat onderzoek niet zo populair, het betreft nog altijd duizend vrouwen die door een sociaal-wetenschappelijke instelling zijn onderzocht, maar dat is niet zo van belang. Belangrijker is dat het huisvrouwensyndroom niet door Margriet is uitgevonden. Reeds in 1963 is het genoemd door Betty Friedan in haar boek The Feminine Mystique. Vervolgens sprak de Deense onderzoeker Hoffman erover. Die noemt het een insufficiëntie-syndroom van de huisvrouw. In 1971 is Van der Velde erop gepromoveerd. In navolging van Hoffmeijer noemt hij het een neurasteen syndroom van de huisvrouw. Het omschrijft het als psycho-emotionele stoornissen, als neerslachtigheid, gejaagdheid, prikkelbaarheid, lusteloosheid, enz. Ik kom nu niet plotseling met iets heel nieuws aandragen. Het is iets dat naar mijn smaak nog onvoldoende onderzocht is, maar dat toch een erkende 'kwaal' in de gezondheidszorg is. Ik ben het volledig met de Staatssecretaris eens dat dit volledig te maken heeft met een andere tendens in de gezondheidszorg, de verlegging van de curatieve naar de psychosociale sfeer. Mevrouw Wessel kwam nog terug op het huisvrouwensyndroom. Ik heb dit punt misschien wat oppervlakkig afgedaan, omdat ik het woor d 'syndroom ' erg zwaar vind en het niet zo graag gebruik. Ik ken ook het boek van Betty Freedman. Er zijn allerlei groepen vrouwen die hun plaats niet hebben weten te vinden, die gefrustreerd zijn, moeilijkheden hebben en hun nieuwe rol niet goed zien. Wij geloven dat niet. Om te beginnen wordt ervan uitgegaan dat alle huisvrouwen niet tot de beroepsbevol king horen. En dat in een land als Suriname dat drijft op de vrouwen ! Vrouwen die kinderen hebben, voelen zich verantwoordelijk o m die kinderen te voeden en te kleden en die werken daar ook voor. Die vrouwen horen tot de beroepsbevolking en men kan ze niet eventjes met zo'n 80.000 eruit schrappen. Het blijkt dus dat de werkgelegenheidscijfers heel anderszijn. Dat soort zaken maakt de mensen moedeloos; in de officiële plannen Dit is natuurlijk een schandelijk stuk. Voor het gemak word t gezegd dat van de beroepsbevolking van 200.000 er 90.000 niet beschikbaar zijn: studenten en huisvrouwen. Van de 110 000 beschikbaren zouden er 102.000 werken. Overigens-di t is wel een aardig gegeven - werkt 42% hiervan in overheidsdienst. Van de resterende 8000 willen de meesten niet werken. Zo komt men tot dat fraaie getal van 2 a 3000. Ik heb zojuist drie situaties genoemd waarin de gescheiden vrouw veelal aanspraak zou kunnen maken op alimentatie ten behoeve van haar zelf: de aanwezigheid van jonge kinderen die zij moet verzorgen, vanwege haar leeftijd en de duur van het huwelijk en vanwege het feit dat niet kan worden verwacht dat zij dan nog van haar huisvrouwenbestaan omschakelt naar beroepsarbeid en ten slotte de situatie op de arbeidsmarkt. In het eerste geval is de alimentatie voor de vrou w in feite afgeleid van artikel 404 van het Burgerlijk Wetboek, dat wi l zeggen dat alimentatie voor haar een verkapt verzorgingsloon is. In het derde geval ontleent de vrouw haar recht op alimentatie zelfs aan factoren die geheel huiten het huwelijk zijn gelegen. Slechts in het tweede geval is er een rechtstreeks verband tussen het huwelijk van betrokkenen, dat wil zeggen een bepaalde wijze van leven, en de toekenning van alimentatie aan de vrouw. Ik vraag mij af of degenen die de emancipatie van de vrouw gebruiken o m hun verantwoordelijkheid tegenover de ex-echtgenote en kinderen tot een minimu m te beperken, tijdens het huwelijk hun vrouw de volledige kans op eigen ontplooiing hebben gegeven en hebben bevorderd dat zij ruime gelegenheid had tot opleiding, scholing en vorming. Terecht merken zowel de Emancipatiecommissie als de Nederlandse Vrouwenraad, de Ombudsvrou w en vele anderen op dat het niet aanvaardbaar is dat vrouwen bij wijze van spreken van de ene dag op de andere worden geacht, geëmancipeerd te zijn, als het de maatschappij of hun echtgenoot goed uitkomt. Nog steeds hebben vrouwen een achterstand in opleiding en werkervaring, zeker als zij een aantal jaren zijn getrouwd. Het gaat niet aan, vrouwen eerst een huisvrouwenrol te laten vervullen - de druk om werk over te laten aan kostwinners groeit weer - en, als zij gescheiden zijn, te verwachten dat zij vaak ondanks de zorg voor kinderen in eigen levensonderhoud kunnen voorzien door arbeid in een mate die geen Iedereen die o m zich heen ziet met open ogen weet dat dit niet waar is. Iedereen kent eigen collega's, Kamerleden, secretaressen, hoofdverpleegsters, verkoopsters, werksters, 'alleen' huisvrouwen en advocaten, die gescheiden zijn en die al die vooroordelen logenstraffen. Het zijn waardevolle leden van onze maatschappij, die zich uitstekend zelfstandig weten te handhaven. Aan hen is niets zieligs. Integendeel, zij vertonen dikwijls een grotere emotionele stabiliteit dan gehuwden, omdat zij in de moeilijke periode van de achter hen liggende scheiding een groeiproces hebben doorgemaakt dat heeft bijgedragen tot rijping van hun persoonlijkheid. Wij lezen het niet alleen in Renate Rubinstein's 'Niets te verliezen en toch bang' of zien het in 'Scènes uit een huwelijk' van Bergman, maar de dagelijkse praktijk van het leven leert ons deze feiten. De duidelijke cijfers uit de memorie van toelichting dat minder dan de helft, 46%, een bijstandsuitkering in enigerlei vor m ontvangt, bevestigt dat van een algeheel 'teren op de gemeenschap' geen sprake is. Wij hebben begrip voor de moeilijkheden en ingrijpende maatschappelijke gevolgen, welke een materiële herwaardering met zich zal brengen. Budgettaire mogelijkheden, of beter gezegd: onmogelijkheden, leggen beperkingen op. Toch menen wij bij de behandeling van dit 'gelijke rechten'-wetsontwerp op een kennelijke onbillijkheid ten opzichte van de huisvrouw-echtgenote te moeten wijzen, ondanks dat dit onderdeel niet direct als uitvloeisel van dit wetsontwerp is aan te merken. De onbillijkheid, althans naar ons inzicht, vloeit nl. voort uit de bestaande AAW en de daarbij gegeven uitvoeringsbepalingen. Gaan wi j nu naar de huisvrouwechtgenote van de pendelaar waar geen directe inkomensderving aan de orde is, dan komt deze vrouw niet in aanmerking voor voorzieningen in verband met eventuele ernstige gebreken. Wij achten deze uitsluiting een onbillijkheid. Op zijn minst merkwaardig is ons inziens ook dat men de kinderen van de betrokkene niet uitsluit. Wij zijn het daar uiteraard mee eens, maar het stelt de echtgenote wel in een voor ons onverklaarbare nadelige positie. Zoals gezegd, achten wij deze positie in strijd met de aan dit wetsontwerp ten grondslag liggende gedachte van verzelfstandiging van de rechten van de vrouw. Overigens leert de praktijk dat ook de pendelaar zelf, en hij ontlast als regel niet voor zijn plezier de Nederlandse arbeidsmarkt c.q. sociale voorzieningsfondsen, bij het effectueren van zijn rechten met name in Duitsland vaak lange tijd, jaren, benodigd. Wij doen een dringend beroep op de bewindslieden de genoemde uitvoeringsbepalingen te wijzigen, zeker wat de positie van de echtgenote van de pendelaars betreft en stappen te ondernemen in bilateraal overleg met Duitsland om de aanspraken van de pendelaar sneller tot hun recht te doen komen. Wij wachten het antwoord van de Staatssecretaris met grote belangstelling af en zullen, zo dit onverhoopt onbevredigend zou blijken te zijn, een uitspraak van de Kamer vragen. De heer Franssen wijst erop, evenals de heer Van Kleef, dat huisvrouwen buiten deze regeling vallen, ofschoon zij zeer belangrijk werk verrichten. Bovendien wordt het grootste deel van het nationaal inkomen in de huishoudens besteed. De heer Franssen heeft er evenwel begrip voor, dat budgettaire overwegingen zich ertegen verzetten de huisvrouwen op dit moment in de regeling te betrekken. Inderdaad is dat de reden waarom wij daartoe niet hebben besloten en waarom de SER heeft uitgesproken dat dit in de prioriteitenafweging moet worden betrokken. De heer Van Kleef vindt de titel 'gelijke rechten van mannen en vrouwen ' wat misleidend. Hij wees erop dat de grootste groep vrouwen bestaat uit gehuwde vrouwen, de huisvrouwen, die geen betrekking hebben of niet in het bedrijf meewerken. Ik ben het ermee eens en ik heb er al'op gereageerd in antwoord op een opmerking van de heer Franssen. Het is gewoon op dit moment niet te bolwerken om dit in een nieuwe regeling mee te nemen, want het zou zo'n f 500 a f 600 miljoen extra kosten. In de Tweede Kamer heb ik al gezegd dat Bruin dit op dit moment niet kan trekken. Sociale verzekering (aanpassingsmechanismen) Sociale verzekeringen Gemoedsbezwaarden AOW Kinderbijslagverzekering Met betrekking tot wetsontwerp 15706 heeft de Staatssecretaris ons nog enigszins in de mist gelaten over zijn mening over de door ons gesignaleerde onbillijkheid ten aanzien van huisvrouwen-echtgenotes van pendelaars. Wij begrijpen best dat de zaak niet eenvoudig is, omdat internationale verhoudingen en verwevenheid met een aantal Nederlandse voorzieningen een rol spelen, waaronder de WAO. Daarom legden wij niet de nadruk op de inkomensdervingsaspecten, maar op de voorzieningen voor de echtgenotes die het eigen huishouden verzorgen. Wanneer wi j de gunst van de twijfel schenken aan deze groep in nood en vooral vanuit de juiste intentie ten aanzien van echt hulp behoevenden ons hart laten spreken, mag in het minst worden toegezegd, te zullen zoeken naar een oplossing binnen de mogelijkheden van ons complexe sociaalvoorzieningensysteem. Immers, het corrigeren van in de praktijk gebleken scheefgroei mag niet alleen negatief de bewindslieden hebben dit betoogd maar kan evenzeer positief voor de betrokkenen uitvallen, wanneer de rechtvaardigheid dit gebiedt. Hierbij richten wi j ons niet primair op de inkomensderving - ik herhaal dit - maar in het bijzonder op gelijke berechting in voorzieningen ten behoeve van de hulp behoevende huisvrouwen. Bovendien richten verschillende artikelen, zoals de artikelen 2 en 3, zich niet specifiek tot een werkgever maar tot iedereen. Mijn conclusie is dat bij voorbeeld een huisvrouw, die hulp in de huishouding verlangt, zal moeten adverteren om 'hulp in de huishouding'. Wie van plan is alleen maareen meisje te engageren en dienovereenkomstig adverteert, overtreedt deze wet. Dat ligt naar mijn oordeel over de grens van de privé-sfeer, die de wetgever behoort te ontzien. Aan deze situatie, in het voorlopig verslag met nadruk genoemd, gaat de Regering in haar antwoord voorbij als zij zich beperkt tot de mededeling: 'De ondergetekenden zien echter niet in waarom de in het onderhavige wetsontwerp voorgestelde bepalingen niet voor kleine bedrijven zouden mogen gelden'. Mijnheer de Voorzitter! Ik zal slechts enkele opmerkingen maken omdat dit onderwerp aan de overzijde uitvoerig aan de orde is geweest. Allereerst iets over de emancipatie zelf. Vooraf wi l ik duidelijk stellen, dat ik het toejuich, dat de vrouw gelijke kansen krijgt op arbeid en beloning in het maatschappelijk leven. Het betoog van de Staatssecretaris kan ik voor een groot deel van harte onderschrijven. Anderzijds, als ik de discussies lees over de emancipatie, dan treft mij vaak een benadering van dit onderwerp, die meer revolutionair dan reformatorisch aandoet. Het werk van de huisvrouw wordt vaak als iets minderwaardigs gezien; betaald werken buiten de deur is iets hoogwaardigs. Het Bijbelse onderscheid tussen man en vrouw word t veelal genegeerd, de rollen moeten worden omgekeerd. De man aan de strijkplank en de vrouw buiten de deur. Ik geloof dat met dit alles wel eens wordt vergeten, dat het beroep van de huisvrouw een van de mooiste en veelzijdigste beroepen is. Spreuken 31 geeft hierop een frisse kijk. Een huisvrouw in Israël moest van alle markten thuis zijn, en werd door man en kinderen op de handen gedragen. De Staatssecretaris weet dit wel. Ik ben wel eens bang, dat een fijn gezinsleven steeds minder wordt gezien als een onmisbare cel voor een gezonde samenleving. Daarom is het van onschatbare betekenis, dat er wat de arbeid betreft, er in het ene gezin niet een opeenhoping is van betaalde arbeid en in het andere gezin de werkloosheid troef is. Als de man - het kan ook de vrouw zijn -d e ganse dag met de handen in de zak thuis zit, dan werkt dit in het gezin demoraliserend. Daarom betreur ik het, dat het begrip 'kostwinner' niet in de wet is opgenomen. Nu zegt de Minister in de memorie van antwoord - hij heeft dit ook in de Tweede Kamer gesteld - : Er zijn nu eenmaal meer mannen, die kostwinner zijn dan vrouwen. Dus zullen bij dreigend ontslag eerder vrouwen ontslagen worden dan mannen. De heer Van der Jagt heeft over Spreuken 31 gesproken. Hij dacht dat ik dit hoofdstuk wel kende. Ik ken het zeker en de Minister zei tegen mij : Ik ken het ook. Spreuken 31 geeft de lof op de degelijke huisvrouw weer. Als wi j kijken naar de taken van de vrou w van vandaag,naar de taken van de vrou w honderd jaar geleden en naar de taken van de degelijke huisvrouw uit Spreuken 31, dan zien wi j toch wel totaal verschillende maatschappelijke situaties, want die vrou w uit Spreuken 31 heeft zo'n grote variatie in taken, dat menige huisvrouw van vandaag daaraan in het geheel niet toe komt. Als ik zie hoe haar koophandel gedijt, als ik zie hoe zij akker aan akker trekt, als ik zie hoe zij op alle manieren bezig is binnen en buiten haar 'gezin' - het is de grote familie-gemeenschap waarin zij leeft - dan kan naar mijn mening menige huisvrouw van vandaag jaloers zijn op die degelijke huisvrouw, die terecht door haar man en kroost word t geprezen. Ook mannen mogen wel eens door hun vrouw en kroost worden geprezen, maar dit ter zijde. Wie de gevoerde discussie goed heeft gevolgd, weet dat ik het begrip niet in deze zin heb bedoeld, maar dat ik een verschijnsel heb willen aanduiden dat de resultante is van een complex van situaties en maatschappelijke factoren. Ik wilde aanduiden dat het begrip het voordeel heeft dat het breder is dan het begrip 'ziekteverzuim', dat immers uitsluitend betrekking heeft op degenen die op enigerlei wij ze bij het arbeidsproces zijn betrokken. Ik heb het probleem breder willen zien en daarbij ook categorieën betrokken als huisvrouwen, jeugdigen en bejaarden, waarvoor geen verzuimregistratie bestaat. Naar ons gevoelen is dat evenwel niet de basis, waarop ons kiesstelsel en onze vertegenwoordigende lichamen zijn gebaseerd. Een raadslid wordt toch geacht de belangen der gemeente voor te staan? Hij zweert toch niet, dat hij de belangen van de mid denstanders, van de huisvrouwen of van een bepaalde politieke partij zal voorstaan en behartigen, óf die van een groep Marokkanen? Mijnheer de Voorzitter! Tijdens de behandeling van wetsontwerp 15706 op 18 en 19 december 1979 - het ging toen over de nadere wijzigingen van de AAW, WAO en ZW - heb ik de aandacht gevraagd voor een naar onze mening onbillijke situatie voor de huisvrouw-echtgenote van een ingezetene, die buiten het Rijk arbeid verricht (blz. 123 160, Handelingen 1e Kamer 1979). De Staatssecretaris heeft toen een nadere studie met 'wat voorrang' toegezegd (Handelingen blz. 164) waarop wi j onze motie nr. 38a voorlopig konden intrekken. Gaarne zouden wij thans vernemen hoever die studie thans gevorderd is. Vele pendelaars wachten met groeiend ongeduld op een bevredigende regeling. Mijnheer de Voorzitter! Volgend jaar, na de verkiezingen der Tweede Kamer, zullen de politieke leiders aldaar zich buigen over de kabinetsformatie. Naar mijn indruk zullen de paragrafen over het buitenlands beleid en over de NAVO nog meer aandacht krijgen dan voorheen. Het Nederlandse volk wordt, of het wi l of niet, in toenemende mate geconfronteerd met datgene wat zich buiten onze grenzen afspeelt. Het Franse vuil vergiftigt de Nederlandse Rijn. Als onze atleten lezen over de behandeling van Russische dissidenten en over Afghanistan, vragen zij zich af, of het zin heeft hun training voort te zetten. De huisvrouw die sinaasappelen koopt, zal toezien of deze het blauwe stempel 'Outspan' dragen. Kernenergie en kernbewapening veroorzaken demonstraties, die ook letterlijk de grenzen overschrijden. Democratisch genomen beslissingen hierover lappen minderheden aan hun laars. Een paar miljoen Nederlanders bemerkt keer op keer, dat men de spanningen in het Midden-Oosten moet betalen met een hogere benzineprijs; en vraag niet hoeveel Nederlanders in angst leven, dat de benzine van de ene dag op de andere niet 5 cent, maar 10 kopeken per liter duurder is geworden. Maar als de politieke leiders volgend jaar een nieuw regeringsprogram concipiëren, zullen zij wel een wijze zelfbeperking moeten tonen. Het is zo goedkoop om uitspraken te doen over bij voorbeeld Middenamerikaanse staten, waar zonder enige twijfel gruwelijke dingen ge thuisfunctie ook behoort tot de doelstellingen van het regeringsbeleid. In die doelstellingen is een derde emancipatiedoelstelling geformuleerd, het opwaarderen van eigenschappen en activiteiten die tot nu toe typisch vrouwelijk genoemd worden . De thuisfunctie is zeer breed: opvoeding, verzorging, huishoudelijk werk etc. Diefunctie komt in de samenleving als typisch vrouwelijk over. De opwaardering daarvan is een van de mogelijkheden die in het emancipatiebeleid van de rijksoverheid zijn geformuleerd. Tegelijkertijd past de overheid grote terughoudendheid. Zij kan de discussie hierover stimuleren en de betekenis van huishoudelijke arbeid onderstrepen, al is die niet zichtbaar in cijfers van het Centraal Planbureau of het Centraal Bureau voor de Statistiek, of in de uitspraak: huisvrouw is geen beroep. Via voorlichting en via de ondersteuning van activiteiten van groepen zelf kan de discussie over het automatisch en exclusief toewijzen van deze taken aan vrouwen aan de orde worden gesteld. Daarmee worden mannen indirect gestimuleerd o m mee te denken en hun eigen verantwoordelijkheid onder de loep te nemen. Mijnheer de Voorzitter! Ik ben in de memorie van toelichting helaas niet veel hierover tegengekomen. Dit is begrijpelijk omdat het consumentengedrag buiten de directe verantwoordelijkheid van deze bewindsman valt. Dat ik het nu toch aanroer, is, omdat ik wi l benadrukken hoezeer ook het consumentengedrag en de milieueffecten daarvan o m een integraal beleid vragen. Vandaar dat ik er bij deze bewindsman op wi l aandringen, voor zover dat in zijn vermogen en binnen zijn verantwoordelijkheid ligt, ook binnen het kabinet aandacht te besteden aan de consumptieve vraag naar en het consumptieve gebruik van milieu-onvriendelijke en milieu-gevaarlijke stoffen, niet alleen via voortzetting en intensivering van het huidige, preventieve en sanerende beleid, maar vooral ook via voorlichting en educatieve programma's, gebruikmakend van de mogelijkheden die consumentenorganisaties en huisvrouwenorganisaties, in com binatie met de industrie, nu reeds bieden. Men moet inspelen op de consumptieve bezigheden, op wat de consumenten kopen en gebruiken, toewerken naar een stuk versobering, een nieuwe levensstijl, waarbij de woorden 'voldoende' en 'genoeg' meer zullen doorklinken dan nu het geval is. Uit de memorie van toelichting maak ik op dat de voorlichting hoofdzakelijk gericht is op milieugroeperingen die al met de materie bezig zijn. Waarom, zo vraag ik de Minister, richt hij zich niet veel directer tot de consument, in het bijzonder tot die groeperingen die het consumentengedrag voor een groot deel bepalen, namelijk de miljoenen huisvrouwen, die best bereid zijn tot milieubewust handelen als zij maar wisten hoe! Tot het voeren van een milieuvriendelijk consumentenbeleid ben ik van harte bereid. Gevraagd is o m meer voorlichting aan de consument, aan de huisvrouw met name. Ik weet niet of wij in dit verband in deze tijd niet van huislieden moeten spreken, maar dat is een andere zaak. De emancipatie van de vrouw vereist nu ook weer niet, dat zij per se voor deze verzekering allen te zamen bij één en dezelfde bedrijfsvereniging verzekerd dienen te worden. Dat blijft overigens terecht wel het geval voor die grote groepen gehuwde vrouwen die alleen aanspraak kunnen maken op de verstrekkingenregeling van deze wet: de groep huisvrouwen. De categorie vrouwen waarover ik spreek, wordt steeds vergeleken met een groep huisvrouwen. Ik heb hier enige bezwaren tegen. Aan huisvrouwen zal geen uitkering worden toegekend, onder meer om financiële redenen. De indruk bestaat nu dat een ongehuwde vrouw die een familielid verzorgt, geen uitkering krijgt, omdat Tweede Kamer 20 november 1979 straks de aandrang om huisvrouwen een uitkering te geven, te sterk wordt. Ik moet dit nog zien gebeuren. De vergelijking met de groep huisvrouwen is niet terecht. Ik vind de opmerking dat het verzorgen van bloedverwanten een vrije keuze is, evenals het huwelijk, keihard. Hoe vaak zijn vrouwen die familieleden verzorgen een huwelijk misgelopen, terwijl zij dat toch graag gewild zouden hebben? Wie dan spreekt van een vrije keuze, waarvan ook de consequenties moeten worden gedragen, geeft mijns inzienste kennen weinig kennis te hebben van de menselijke verhoudingen. Tevens word t van de zijde van de Regering gesteld dat in geval van arbeidsongeschiktheid de bedoelde groep in eenzelfde moeilijke positie terecht kan komen als de groep huisvrouwen. Is dit wel zo? De wet kent de onderhouds- en verzorgingsplicht toe aan gehuwden. Een man is juridisch verplicht zijn invalide vrou w te onderhouden. In geval van broer en zuster bestaat alleen een ethische plicht. Is dit geen fundamenteel verschil in plaats van een gradueel verschil? Mijnheer de Voorzitter! Een punt dat in de discussie van vanmiddag zeer centraal heeft gestaan, was wel de positie van de ongehuwden die in de huishouding van de ouders of naaste verwanten werkzaam zijn en die volgens onze voorstellen in geval van arbeidsongeschiktheid geen recht op uitkering zouden krijgen, omdat er geen sprake is van inkomen uit arbeid in bedrijf of beroep. Wij achten dit men kan dit ook in de schriftelijke gedachtenwisseling terugvinden - in strijd met het uitgangspunt van ons voorstel, waar wij namelijk spreken van het werkzaam moeten zijn in het bedrijfs- of beroepsleven en waar wij ook spreken van het derven van inkomen bij arbeidsongeschiktheid. Wij vergelijken dan ook de positie van deze ongehuwden met die van de huisvrouwen of de huismannen - voor zover die er al zijn, maar het komt steeds meer voor - die evenmin een recht krijgen op uitkering ingevolge deze Algemene Arbeidsongeschiktheidswet bij het ontbreken van het derven van inkomen. Ik heb begrepen dat met name dit onderdeel van ons voorstel nogal sterk is bekritiseerd. Van verschillende zijden is gewezen op het onbevredigende. Ik heb daar wel begrip voor. U wilt toch niet in dit soort situaties de gescheiden vrou w wèl rechten geven en de huisvrouw bij voorbeeld niet? Ik kan u echt wel problemen schetsen van categorieën gehuwde vrouwen die alleen in de huishouding werkzaam zijn waaraan wij ook niet kunnen tegemoetkomen. Ik zie hier geen reden, het gekozen uitgangspunt in deze situatie niet te handhaven. Ik erken overigens wel dat de SER daarop heeft gewezen. In de meeste gevallen zal, als die alimentatie er is, het overlijden van de man ertoe leiden - dank zij het feit dat de AW W zo luidt - dat aan meerdere vrouwen een AWW-pensioen kan worden gegeven. Dit is zeer terecht.Ik doel echter op gevallen waarbij de bepalingen van de AWW leiden tot geen recht op uitkering, maar waarbij wèl sprake is van arbeidsongeschiktheid. Ik denk dat de getrokken parallel met huisvrouwen daarbij niet terecht is. Aangenomen word t namelijk dat die huisvrouw staande het huwelijk functioneert. Ik wijs op weduwen die èn beneden de 40 jaar zijn èn geen kinderen hebben en derhalve niet in aanmerking komen voor een AWW-uitkering. Dit zal overigens een heel kleine categorie zijn. Zij derven wel inkomen. De heren Hermsen en Nypels hebben gesproken over de vraag welke bedrijfsvereniging in dit soort gevallen eigenlijk bevoegd zou moeten zijn. De heer Hermsen stemde in met onze keuze om voortaan als bedrijfsvereniging te kiezen de vakbedrijfsvereniging, die hiervoor geldt, zij het dat voor huisvrouwen de vakbedrijfsvereniging DETAM blijft gelden. Dat geldt dus de situatie dat er alleen sprake is van een voorziening in het kader van de AAW voor huisvrouwen. Ook de Staatssecretaris spreekt steeds van de meewerkende huisvrouw. Dat betekent in wezen de meewerkende echtgenote in het bedrijf van de man. Ik weet dat er bij de Bedrijfsvereniging DETAM een commissie is die zich specifiek met deze problematiek van de huisvrouwen bezighoudt, maar ik weet ook uit ervaring dat andere uitvoeringsorganen over minstens evenveel deskundigheid beschikken om het te kunnen beoordelen. Als het nodig blijkt te zijn, bij voorbeeld vanwege de grote hoeveelheid voorkomende gevallen bij die bedrijfsverenigingen, dan ben ik ervan overtuigd dat zij ook bijpassende commissies zullen kunnen benoemen. Wat dat betreft, ben ik niet ongerust over een juiste uitvoeringspraktijk. Mijnheer de Voorzitter! Ik til zwaar aan het advies van de SER, maar ook aan dat van de Emancipatiecommissie. Ik moet zeggen dat het SER-advies waarover ik zoeven sprak, van oudere datum is. Ik meen mij te herinneren dat ik er zelf nog aan heb medegewerkt. Beide adviezen zijn positief ten aanzien van het treffen van voorzieningen ook voor de huisvrouw, maar de SER meent dat het wel moet worden meegenomen in de prioriteitsafweging. De Emancipatiecommissie verklaarde, als ik het goed heb aan het einde van haar advies, ook ermee te kunnen instemmen dat op dit moment die maatregel voor de gehuwde vrouw niet zou worden Bedoelt de heer Hermsen met zijn voorbeeld dat de huisvader - de SER - alleen op de portemonnee kan passen, terwijl de huisvrouw - kennelijk door de Emancipatiecommissie vertegenwoordigd een gat in het handje heeft? De Minister zal toch wel eens in het boek van de spreuken van Salomo hebben gelezen over de wijsheid van de huisvrouw. Dan raad ik hem aan, ook eens te lezen wat Paulus aan Timotheus schreef in de tweede brief, hoofdstuk 2, vers 7. Daar spreekt Paulus over vrouwtjes die zich te allen tijde laten leren, zonder ooit tot de kennis der waarheid te komen. Die vrouwtjes kunnen door geen tien van deze Ministers tot ontplooiing worden gebracht. De huishoudster in een gezin waarin de huisvrouw ontbreekt is het eerste punt. Ten onrechte is onzes inziens de DETAM van oordeel dat hier sprake is van een arbeidsovereenkomst. De figuur van de huishoudster vertoont grote overeenkomst met die van de koster welke blijkens een beslissing van de Centrale raad van beroep van 8 april 1952 geacht wordt, zijn werkzaamheden niet te verrichten in het kader van een gezagsverhouding. De 'werkgever' van de huishoudster word t aangeslagen voor de premies van Ziektewet en dergelijke. Wij zien dat probleem graag uit de wereld geholpen. In de tweede plaats kent de Pensioenwet 1922 geen vrijstellingsmogelijkheid. Is de gedwongen deelname volgens de Staatssecretaris een argument om vrijstelling wegens gemoedsbezwaar tegen alle verzekeringen te weigeren? In het kader van het prijsbeleid van de Minister van Economische Zaken zijn de kosten van de gezondheidszorg voor de particuliere ziektekostenverzekeraars een kostenpost, die zij voor de volle 100% aan hun cliënten in rekening mogen brengen. Terecht zullen de particuliere ziektekostenverzekeraars zodanig opereren, dat hun bedrijfsbelangen zo goed mogelijk tot hun recht komen. Er is natuurlijk een raakvlak tussen de belangen van de verzekeraars en van de betalende gebruikers. Ja, dat is er ook tussen de belangen van bij voorbeeld Unilever en van de huisvrouw, want allebei hebben ze margarine nodig. Wij verwachten geen soelaas van de constructie van lid 8 van artikel 17, erop neerkomend dat onverenigbaar met het lidmaatschap functies zijn bij of ten behoeve van representatieve organisaties van organen of van verzekeraars. Ook zijn wi j niet ondersteboven van de toverkracht van de formule 'na overleg met' in plaats van 'in overleg met' de bewuste organisaties. Wij zijn zo vrij in dit verband er tevens rekening mee te houden, dat de verzekeraars (fondsen en particuliere verzekeraars) de groepering zijn, waaruit de mensen voortkomen die samen met mensen van de organen de partijen vormen, die samen aan tafel gaan zitten o m tot een akkoord te komen over concrete tariefstellingen in de gezondheidssector. Mijnheer de Voorzitter! Ik heb ook gesproken - dit is dan speciaal voor de Minister van Verkeer en Waterstaat over een goed overleg met de provinciale overheden en de waterschappen. Hoe denkt de Minister de waterschappen te kunnen bewegen tot het operationeel maken van de derde trap fosfaatzuivering, die ze wellicht niet eens zelf willen? Op welke wijze - mijn fractie vindt dit punt buitengewoon belangrijk en wil dit ook accentueren denken de bewindslieden de huisvrouwen en de huismannen te bewegen het oude adagium 'mijn was wast witter dan de jouwe' te vervangen door 'mijn was is fosfaatschoner en milieuvriendelijker dan de jouwe'? Zouden de bewindslieden hun plannen willen ontvouwen om de burgers fosfaatmilieubewuster te maken? Of liever, niet alleen fosfaatmilieubewuster, maar ook dat te laten omzetten in daden? Het merkwaardige feit doet zich voor dat begin 1970 weliswaar huisvrouwenactiegroepen zeer actief waren in de actie 'wateralarm' en als pioniers pleitten tegen fosfaten in wasmiddelen, maar dat dit nauwelijks gevolgen had voor de verkoop van fosfaatarme of fosfaatloze wasmiddelen. Hebben de bewindslieden daar een verklaring voor? Als huisvrouw, op deze maandagmorgen waarop zovele huisvrouwen juist aan de was zijn, denk ik dat een van de verklaringen zou kunnen zijn dat die fosfaatloze of fosfaatarme wasmiddelen niet op alle verkooppunten verkrijgbaar waren. Duidelijk is, dat daarnaast een zekere voorlichting moet worden gegeven. De etikettering, de dosering en het geven van bekertjes vormen een essentieel onderdeel - mevrouw Jabaaij heeft gelijk - van het hele beleid. De voorlichting moet behalve een duidelijk aangeven wat gedoseerd moet worden ook het geven van een instrument om goed te kunnen doseren om vatten. Daarbij moet bedacht worden, dat de individuele huisvrouw ook wel eens een bekertje of een lepeltje meer gebruikt dan is voorgeschreven. Fosfatennota mezaken denk maar aan concrete voorlichting op de dozen en in foldertjes. Die voorlichting moet duidelijk zijn gericht op de huisvrouw/huisman en moet de gebruiker in staat stellen, tot eigen keuzen te komen. Misschien is er - ik wil dit graag overwegen - iets te doen via postbus 51. Daarbij mag ik natuurlijk de concurrentieverhoudingen niet verstoren. Mijnheer de Voorzitter! Ik geef een verre van volledige opsomming van de bedragen voor 1980. Het dag- en avondonderwijs: f 139 min. ; het vormingswerk voor de jong-volwassenen f 23 min.; open-school-achtige activiteiten: f 10 min. ; overige zaken ten behoeve van alfabetisering, huisvrouwen ten plattelande, emancipatie enz.: f 10 min. ; part-time cursussen voor lagere n middelbaar beroepsonderwijs: f 78 min. ; MO-opleidingen, toch ook part-time onderwijs voor volwassenen,: f 47 min. ; leerlingwezen, voor een groot deel gericht op part-time onderwijs voor meerderjarigen: f 87 min . Ik proefde uit de woorde n van mevrou w d'Ancona dat de huidige Minister-President verschrikkelijke dingen over vrouwen gezegd zou hebben. Hij zou uitlatingen gedaan hebben over onbetaald werk van vrouwen . Ik zou haar graag willen adviseren o m de speech die de Minister-President gehouden heeft bij de totstandkoming van het CDA op 11 oktober, tot op de letter na te lezen. Hij is inderdaad begonnen met een loftuiting over de huisvrouw met het onbetaalde werk. Ook vanuit emancipatie-opvattingen mogen wi j er dankbaar voor zijn, dat de taak van de huisvrouw ook door een Minister-President in Nederland als zeer gewichtig wordt gezien. Het is immers een zeer zware en zeer waardevolle taak die de huisvrouw op zich neemt. Wanneer men de speech verder leest dan zal men zien dat het best meevalt, wat er nog achteraan komt. Dat evenwichtige plaatje moet nog eens bekeken worden en dan kan men pas een oordeel over de Minister-President geven. De heer Franssen heeft ook in dit debat nog eens de aandacht gevraagd voor zijn suggesties met betrekking tot het verlenen van de zogenaamde huishoudtoeslag, met name in gezinnen waar de huisvrouw een gehele dagtaak vindt binnen de huishouding. Ik ben natuurlijk blij met deze brief. De Staatssecretaris zal niet anders hebben verwacht. Ook in de gezondheidszorg word t er bezuinigd. In dit geval komt het weer terecht op de rug van de huisvrouw die net een baan had. Hier gaat het typisch o m werkende gehuwde vrouwen . Dat was er duidelijk uit te halen. Ik maak mij echter zorgen over de vagere dingen. Daarom heb ik het gehad over vrouweneffectrapportage. Tweede Kamer 16 oktober 1980 De heer Van Muiden (CDA): Wanneer een huisvrouw een stoffer en blik aanschaft, is dat dan huisraad en moet dit jaarlijks of vijfjaarlijks op de lijst worden vermeld, waarover vermogensbelasting moet worden betaald? Ik noem nu zo maar een gebruiksvoorwerp dat tot huisraad behoort. Men kan zich nog tal van andere zaken voorstellen, die tot huisraad kunnen worde n gerekend. Welke weg gaan wij op in het kader van de vereenvouding van ons belastingsysteem, als wi j de voorstellen van de heer Kombrink op dit punt gaan volgen? Ik wi l nog enkele opmerkingen over de kerstboteractie maken. Ik begrijp degenen, die hiervan willen afstappen niet goed. Die actie is jarenlang gevoerd. De huisvrouwen rekenen daarop. Zij willen niet alleen goedkope boter kopen, maar ook een voorraadje vormen. Wie enigszins voor de vrijheid is - zoals de VVD - zal ervoor Op zich heeft die verschuiving geen betekenis voor de hoeveelheid en de aard van de activiteiten, ook niet voor de inkomens en dus de koopkracht, maar wèl voor het financieringstekort. Het zal dat tekort vergroten. De dupe zijn diegenen voor wie geen betaalde baan meer is weggelegd, huisvrouwen bij voorbeeld, en diegenen die ook in het zwarte circuit niet weerbaar zijn. Het proces als zodanig werkt uiterst vervreemdend en normvragend waar het gaat om menselijke solidariteit. Mijnheer de Voorzitter! Ik kan er toch niet omheen o m iets te zeggen over het feit wat dat bevoegd gezag vaak in feite is. Een stichting met bestuursleden, ik zal nu eens een voorbeeld nemen, van een PA waarvan het bestuur bestaat uit een chemicus, een directeur van een wetenschappelijk instituut, een bankier, een gepensioneerde huisvrouw en een permanente vacature. Nieuwe bestuursleden worde n aangewezen door de leden van de vereniging en dat waren dus de eerste leden die ik noemde. Ik wil nu niet het verhaal van Toon Hermans herhalen, maar u begrijpt wel hoe het zit. Een schoolcommissie omvat ouders van leerlingen, de directeur, tenminste een ander lid van het onderwijzend personeel en zo mogelijk een lid van het niet-onderwijzend personeel. Het kan er bij mij niet in dat dit illustere gezelschap per definitie bij wetsartikel word t uitgesloten o m aan het bevoegd gezag voorstellen te doen die het dienstig acht,voor het belang van de school natuurlijk, op het gebied van disciplinaire maatregelen en ontslag van het personeel. In dit verband is het eveneens een manco dat vrijwel niets word t gezegd over de invloed van de voorgenomen verdere individualisering van sociale voorzieningen en bijbehorende premiebetalingen. Wij wachten de nota van Socale Zaken nu maar af. Immers niet alleen de opvatting over de verzorgende taken van de huisvrouw, het vrijwel ontbreken van continue scholen, kinderopvang en dergelijke maar ook het voornamelijk op de kostwinner gerichte belasting- en uitkeringensysteem heeft hieraan meegewerkt, ondanks het feit dat hierin na 1973 enige veranderingen zijn opgetreden. Het vermoeden is zelfs gerechtvaardigd, dat ook de gehuwde vrouwe n in vrij grote mate deelnemen aan het zwarte circuit, mede omda t zij via de kostwinner onder voor hen belangrijke sociale voorzieningen vallen. Het Centraal Bureau voor de Statistiek is bezig aan een budgetonderzoek. Misschien komen ook daar wat gegevens uit. Ik ben zeer geïnteresseerd naar gegevens hierover en ik wil wel bezien wat er aan onderzoek kan worden verricht. Wij weten allemaal wel dat de huishoudelijke arbeid grote waarde heeft. Op het momen t dat een huisvrouw in een gezin wegvalt, ervaart men het daar aan den lijve wat het betekent als die arbeid door haar niet meer kan worde n verricht. Wij hebben er echter geen weerslag van in de stelsels. Moeten wi j nu werkelijk alle arbeid, ook die van de huisvrouw, in geld gaan waarderen? Op zo'n manier word t het zo verschrikkelijk economisch gemaakt. Wat blijft er over van de ideële waarde van die arbeid? Dat wil ik toch wel even gezegd hebben. Wat de verwijzing van de heer Hernv sen naar de Spreuken betreft, sluit ik mij natuurlijk aan bij de opmerkingen die de heer Leerling daarover heeft gemaakt. Ik wijs er wel o p dat de echtgenoot ook in die voorgestelde situatie eigenlijk handlichting heeft verleend aan zijn vrouw. Haar man prijst haar in de poort, zo staat er. Het heeft in zoverre eigenlijk weinig te maken met de door de Heere gewilde verhouding van man en vrouw. Gelijkwaardigheid houdt verband met de eigen positie en de aard van elk van de partners. Dat laat onverlet dat de man, naar de Bijbel, het hoofd van de vrouw wordt genoemd. Overigens is dit gedeelte van de Spreuken terecht 'Het loflied op de deugdzame huisvrouw' genoemd. Mijnheer de Voorzitter! Het is niet eenvoudig een pasklaar recept te vinden voor de bijzondere positie van deze groep vrouwen. Zij zijn huisvrouw' maar daarnaast mede-ondernemer. Dit leidt enerzijds tot rechten en plichten voortvloeiend uit de huwelijksrelatie en De accijnsverhogingen betekenen dat de huisvrouw voor de frisdranken 17 cent per liter meer moet betalen. Daarbij gaat het o m de accijns, de b.t.w. en nog wat zaken. Inclusief b.t.w. word t de suiker 5 cent per kilogram duurder. Voor een flesje bier van V3 liter betekenen de accijnsverhogingen een prijsverhoging van ongeveer 10 cent. In deze tijden waarin het steeds slechter gaat, zijn dat werkelijk vervelende dingen. In dit verband wi l ik ter illustratie even noemen de uitspraak van de directeur van Ikea in een interview in de Volkskrant. Hij sprak daarin over zijn ervaring met deeltijdbanen. Hij zei: Wij hebben een leuk systeem; een week werken, een week vrij, een laag ziekteverzuim - ziek worden kan men in zijn vrije tijd doen - kortom, een prima regeling, maar niet geschikt voor kostwinners, maar wel zeer passend voor schoolverlaters en huisvrouwen. Graag verneem ik hierop het commentaar van de Minister en de Staatssecretarissen, want het is natuurlijk een heel reëel gevaar dat opdoemt bij deeltijdarbeid. Ik wil overigens niet bestrijden dat er mensen zijn die graag in deeltijdarbeid werken en op vrijwillige basis moet dat ook zeker kunnen. In dit kader wi l ik overigens nog een vraag stellen aan mevrouw D'Ancona, die gisteravond de vrees uitsprak dat bij ongewijzigd beleid een groot aantal van de vrouwen werk in de privésfeer zou moeten blijven doen. Mijn vraag is of uit onlangs gepubliceerde cijfers van het CBS in het Sociaal Cultureel Kwartaalbericht, niet is gebleken dat vele huisvrouwen in Nederland daar geen enkele moeite mee hebben. Op de vraag of men als huisvrouw het werk in eigen gezin wilde ruilen voor werk buitenshuis, gaf zo'n 80% te verstaan, daar geen enkele behoefte aan te hebben. Daarnaast bleek uit datzelfde rapport dat eveneens zo'n 80% tevreden is met huwelijk en gezin. Nu mogen onderzoekcijfers altijd betrekkelijke waarde hebben, maar ze zeggen toch wel iets. Graag hoor ik de reactie van de Staatssecretaris. Ik denk aan acties en tegenacties, al naar gelang men het kind van de rekening dreigt te worden . Wij vragen o m deze kwalijke ontwikkelingen tegen te gaan. Een groot manco, welhaast onvergeeflijk, is het ontbreken van waardering voor vrijwilligerswerk en niet-betaalde arbeid. Wat moeten onze huisvrouwen en moeders wel niet denken van de opvatting die dit soort arbeid min of meer degradeert als de mindere van de betaalde arbeid? Het meest onbevredigend in het antwoor d van de Minister was het negeren van de onzes inziens noodzakelijke aanvullingen ter zake van bij voorbeeld de vrijwillige en de niet betaalde arbeid. Dat zagen wi j als manco van het plan. Wat moeten onze huisvrouwen en moeders — zo had ik gevraagd - wel denken als ook hun overheid blijk geeft van zo weini g waardering en positieve benadering voor hen, die in de huisgezinnen hun taak en roeping zien? Wij vinden het negeren hiervan welhaast onvergeeflijk. De Minister kan het in ieder geval nog goedmaken. Ik heb in twee instanties aandacht gevraagd voor twee manco's in het werkgelegenheidsplan. Het eerste betreft de waardering van de arbeid van huisvrouwe n en het tweede betreft de geest van mevrouw D'Ancona die door het hele werkgelegenheidsplan waart. Ik ben bijzonder teleurgesteld, nadat ik in tweede termijn de Minister heel duidelijk heb uitgenodigd daar iets van te zeggen, dat hij in het geheel niet heeft geantwoord op mijn vragen. Dat valt mij erg van hem tegen. Ik weet niet precies hoe ik moet reageren op de vraag over de arbeid van de huisvrouw. Ik neem aan dat de heer Van Dis de huishoudelijke arbeid bedoelt. Ik heb er geen enkele moeite mee daarover zeer waarderend te spreken. Ik spreek daar geen enkel kwaad woor d over. Ik denk dat ik mijn eigen vrouw in dit opzicht groot onrecht aandoe, als ik dat niet zou onderschrijven. Het ging hier echter om het werkgelegenheidsplan en o m het creëren van arbeidsplaatsen in de marktsector, dus niet als huisvrouw. Op de opmerkingen over betaalde arbeid voor huisvrouwen heb ik naar mijn mening al een reactie gegeven. Mijnheer de Voorzitter! Het grote knelpunt dat iedereen ervaart die zich op welke wijze dan ook met emancipatie bezighoudt, word t gevormd door een botsing van twee ontwikkelingen. Aan de ene kant zien wij een groeiend bewustwordingsproces en een groeiende emancipatiegevoeligheid in de samenleving. Aan de andere kant hebben wij te maken met de sociaal-economische situatie waarin herverdeling van macht, inkomen en arbeid, en dus feitelijke emancipatie, moeilijker is dan ooit. De vrouwe n o m wie het gaat, lopen het hardst tegen dit knelpunt aan. Steeds weer komt in vrouwengroepen en VOS-cursussen naar voren hoe het isolement van alleen huisvrouw zijn het gevoel van eigenwaarde en eigen initiatief ondergraaft. Zodra dan die cirkel word t doorbroken door het meedoen aan vrijwillige vrouwenactiviteiten en zodra vrouwen eindelijk voor zich zelf durven op te komen, zijn daar het gebrek aan kinderopvang, de onderbroken schooltijden, maar ook de full-time baan van de partner waaraan niet valt te tornen en de ontoegankelijke arbeidsmarkt. Die zeggen dan 'halt'. Die zeggen dat emancipatie mag en zelfs moet, mits aan hen - de onaantastbare gewoon ten, afspraken en regels van deze maatschappij - niet wordt getornd. De Minister heeft nu allerlei bedragen genoemd. Daaruit blijkt dat de kaasschaaf niet willekeurig is gehanteerd. Wij denken dat men nooit een kaasschaaf kan hanteren o m evenwicht in het totale beleid te handhaven wanneer moet worden bezuinigd. Dat weet iedere huisvrouw. Wij willen concreet van de Minister horen in hoeverre de kwaliteitsverbetering goeddeels gespaard blijft. Wij zijn de Minister erkentelijk voor zijn uitvoerige opmerkingen over de huidige situatie in de EG. Wij zullen daarop niet ingaan. De Minister heeft vervolgens gezegd dat hij niet alle opvattingen deelt die ind e Kamerzijn uitgesproken. Dat hadden wi j ook niet verwacht. Wi j hebben gepleit voor een vernieuwd landbouwbeleid in internationaal verband, waarbij een duidelijk evenwicht tot stand word t gebracht tussen prijs- en marktbeleid. Wij hebben daarbij het element van de directe produktiebeheersing betrokken. Wij wisten wel dat de Minister daarvoor niet veel zou voelen. Wij zullen het hierover dan ook vandaag niet eens worden . Wij zijn er niettemin verschrikkelijk blij mee, de Minister heeft gezegd dat hij uitgebreid commentaar zal leveren op het nog te verschijnen rapport van het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt. Hij zal dat commentaar schriftelijk in handen stellen van de Staten-Generaal. Wij zijn heel gelukkig met deze toezegging en hopen dat in dit commentaar meer zal staan dan in de notitie 'Niet meer maar beter' van destijds. Mevrouw Bisschoff vroeg of, door het handhaven van het recht op kinderbijslag voor huishoudkinderen die de huishouding verzorgen, niet weer een onduidelijke, aparte groep word t gecreëerd. Mijnheer de Voorzitter! De begrippen 'de huishouding verzorgen' en 'voor werkzaamheden beschikbare tijd ' worden reeds jarenlang voor het recht op kinderbijslag gehanteerd. Het zijn dus geen nieuwe begrippen. Mede door de jurisprudentie op dit punt bestaan hierover geen onduidelijkheden, dus ook niet over de mate van invaliditeit van de huisvrouw. Mevrouw Bisschoff vroeg ook aandacht voor de voorlichting over deze problematiek. Er zijn voorts mogelijk consequenties voor werkloosheidsverzekeringen. Ik hoop dat dit bij de volksgezondheid niet hoeft voor te komen, omdat daar nog sprake is van groei. Of dat per regio kan worde n waargemaakt weet ik niet, omda t er nogal wa t verschillen bestaan wat betreft de relatie tussen regio en voorzieningen. Als in een begrotingshoofdstuk een bezuiniging word t doorgevoerd door een voorziening te beëindigen, dan werkt dit door in ons sociale-verzekeringsstelsel - dat word t met collectieve middelen in stand gehouden, zij het met enige tekorten die nog niet kunnen worde n aangevuld, zoals een goed huisvrouw graag zou zien maar het behoeft niet te betekenen en ik denk dat iedere minister daar erg blij o m is - dat dit niet kan worden gerekend bij de bezuinigingen die moeten worde n doorgevoerd. Dan zou namelijk op elk begrotingshoofdstuk het vijfvoudige moeten worde n bezuinigd. Zij kunnen niet uitmaken of een overspannen huisvrouw met twee jonge kinderen - dit is een voorbeeld uit de praktijk - waarvan de man WAO-er is en psychisch niet in staat is o m het gezin draaiende te houden, 5 halve dagen gespecialiseerde gezinsverzorging per week nodig heeft. Deze bezwaren berusten deels op de wetenschap dat in Europa en Nederland landbouwoverschotten worden geproduceerd, welke tegen afbraakprijzen buiten de EG worden afgezet. Redeneringen als: 'waarom krijgen wij geen pakje boter voor een paar kwartjes en de Russische huisvrouw wel' krijgen wij te horen. Deze bezwaren berusten verder en gelukkig slechts in beperkte mate op de hoogte van de voedselprijzen. Dit wordt vervolgens juridisch gesanctioneerd vanuit de achtergrond dat de psychiatrie het beste voor heeft met de patiënt en als enige tot oordelen bevoegd is. De patiënt is immers niet tot oordelen in staat, want onder invloed van een ernstige stoornis? En dat alles ter bescherming van de samenleving! Psychiatrie als beheersinstrument van de bestaande politieke en economische machtsverhoudingen. De psychiater heeft de bevoegdheid te bepalen wie deviant is en wie niet, wie opgeborgen moet worden en wie niet, wie lastig is en wie niet. En de inrichting is vervolgens de plek waar mensen aan die normen aangepast leren leven. Voor wie dit als ideologisch gebral in de oren klinkt, wil ik een paar voorbeelden geven. Gedurende verschillende perioden zijn homosexuelen gedwongen opgenomen om 'behandeld' te worden met alle gevolgen vandien voor hun persoonlijkheid. Oscar Wilde heeft daarover aangrijpend geschreven. Tot op heden worden met name gehuwde vrouwen in inrichtingen 'geconditioneerd' om tevreden als huisvrouw te kunnen functioneren en andere lichten, die zij eventueel hebben, onder de korenmaat te zetten. Ik wil vervolgens citeren uit een autobigrafisch getint verhaal van Charlotte Perkins uit de VS. Het verhaal is bijna even oud als de Krankzinnigenwet maar nog even actueel als de Krankzinnigenwet geldig is. 'Als een dokter met een goede naam'...' vrienden en familieleden verzekert dat er echt niets aan de hand is met je dan een tijdelijke nerveuze depressie - een enigszins hysterische aanleg - wat kun je dan doen?'...' Ik neem dus fosfaten en fosfieten in, hoe ze ook heten, en tonicums, ik maak reizen, krijg frisse lucht en lichaamsbeweging en het is me absoluut verboden te werken tot het weer goed met me gaat. Persoonlijk ben ik het niet eens met hun ideeën. Mijnheer de Voorzitter! Emancipatie veronderstelt een onaanvaardbare situatie: vrouwe n worde n onderdrukt. Veel vrouwen herkennen zich daar niet in. De positie van huisvrouw en voor alles moeder is hen niet opgelegd of opgedrongen. Zij zien die als een levensvulling. Over hen wordt vandaag veel te weinig gezegd. Deze vrouwen zien de hele emancipatiebeweging eerder als een bedreiging van hun situatie dan als aanloop naar verbetering. Kan de Staatssecretaris daarvoor begrip opbrengen? Welke gevolgen zal het hebben voor haar beleid? Hoewel ik misstanden allerminst wil ontkennen of ontlopen, ben ik ervan overtuigd, dat ook in onze tijd de bekende en eeuwenoude dichtregel nog volop actueel is: 'Waar werd oprechter trou w dan tussen man en vrou w op aarde ooit gevonden'. Mijnheer de Voorzitter! Het moet mij toch wel van het hart dat ik met verbazing heb geconstateerd hoe uitputtend in de begrotingen van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en vooral van Binnenlandse Zaken aandacht is besteed aan het emancipatieproces. Of er waarlijk geen belangrijker zaken zijn. Staat deze benaderingswijze wel in reële verhouding tot de problemen, waarmee wij nationaal en internationaal te maken hebben? Als wi j prioriteiten moeten stellen - en de bewindslieden van Sociale Zaken en Werkgelegenheid moeten dit dagelijks doen - zou het bedrag van ruim f2 0 min . voor emancipatieactiviteiten dan niet veel beter besteed kunnen worden? Er is keus te over! Ik denk maar aan de gezinsverzorging. Mijnheer de Voorzitter! Gelet op onze beperkte spreektijd, ben ik helaas genoodzaakt af te zien van verdere beschouwingen. Ik zal slechts enkele vragen stellen. Zou de bewindsman het volgende citaat uit de paragraaf ten aanzien van het sociowoningensysteem willen toelichten? 'Wenselijk blijkt, dat een bewoner, bij voorkeur een vrouw , kan optreden als gastvrouw, als moederfiguur, als huisvrouw.' Vanwaar is er die voorkeur? Is hier wellicht sprake van een inhaaleffect o m de achterstelling ongedaan te maken? Is hier sprake van zo'n mannelijke norm? Is hier sprake van rolbevestigend beleid? Als dit het geval is, hoe past dit dan in het emancipatiebeleid? Is het waar, dat gevallen van zelfmoord onder meer moeten worden toegeschreven aan het geëxperimenteer met therapieën, waardoor de patiënt volkomen gedesoriënteerd de laatste strohalm ziet knappen? Waarom word t in het antwoord op vraag 55 van een gewenste verschuiving gesproken, terwijl tegelijkertijd een universitair onderzoek word t aangekondigd naar het wenselijke van die verschuiving? Vaste Commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid emancipatie. Hetgangbare leefpatroon waarin mensen huwen en kostwinner respectievelijk huisvrouw worden , verandert snel. Hetzelfde geldt voor de externe effecten van de consumptie van bepaalde goederen en diensten, bij voorbeeld in de vorm van het aantasten van het milieu. Die externe effecten zullen zoveel mogelijk rechtstreeks bij de produktie bestreden moeten worden. Dan nóg zal er in veel gevallen - denk aan de terpentijn die de huisvrouw door de gootsteen giet! - genoeg te doen overblijven om de consument mee lastig te vallen. Ook geldt echter dat, uitsluitend als op de desbetreffende departementen of departementale onderdelen in eerste aanleg zo'n consumenten- en zo'n consumptiebeleid wordt gevoerd, dan het zogeheten coördinerende beleid van deze bewindsman meer kan zijn dan een loos etiket. Sinds de behandeling van de nota Consument en Consumptie onderscheiden wi j twee beleidsterreinen voor de centrale overheid. Ten behoeve van de gedachtenwisseling zet ik een aantal relevante zaken op een rijtje. Wij kennen nu hetconsump tiebeleid, met als belangrijke doelstelling het verbeteren van de mogelijkheden o m door middel van consumptie behoeften te bevredigen. In deze betekenis is het voornamelijk een voorwaardenscheppend beleid. Daaronder valt dan ook het consumentenbeleid en wel al hetgeen wat van oudsher eigenlijk onder consumentenbeleid word t verstaan, zoals voorlichting, vorming en scholing en bescherming en inspraak van de consument. Onder consumptie word t begrepen zowel de aanschaf als het gebruik van schaarse goederen en diensten en dan niet alleen de door de marktsector geproduceerde goederen en diensten, maar ook de quasi collectieve die door, dan wel met behulp van de overheid worden geproduceerd en de diensten van familie, buren, vrijwilli gerswerk en de arbeidsinspanning van de huisvrouw of, misschien beter gezegd, huispersoon. aanhalen dat wij kregen als bijlage bij de brief vanhet BOV. Dit voorbeeld komt uit Amsterdam en ik heb hiertegen als enige bezwaar dat er weer alleen over een gezin wordt gesproken, bestaande uit pa, ma, zoon en dochter. Pa werkt; moeder is huisvrouw ; de zoon zit op de LTS en de dochter volgt voortgezet onderwijs. Opheldering wil ik ook over de zinsneden op de volgende blz.: 'Voorts treedt er belastingderving op uit hoofde van de lagere hoogte van de sociale uitkeringen. Dit effect wordt gedeeltelijk gecompenseerd door het toenemend aantal uitkeringstrekkers'. Hiervan begrijp ik werkelijk niets meer, maar waarschijnlijk ben ik onvoldoende in de sfeer opgevoed van de huisvrouw die voor alles een apart potje heeft. Als het ene potje leeg is en het andere overloopt, mag er nog niets worden overgeheveld. Zo ook in dit geval. In fase twee is er een asymmetrische ontwikkeling. De man wordt kostwinner en de vrouw huisvrouw. In fase drie heeft de vrouw twee rollen: zij is huisvrouw en gedeeltelijk kostwinner. In de vierde fase is er weer sprake van symmetrie: beide ouders combineren gezinsverantwoordelijkheid en arbeid buitenshuis. Staatssecretaris Kappeyne van de Coppello deed het voorkomen alsof wij de emancipatie zouden willen stopzetten. Het is maar wat je onder emancipatie verstaat. De regering moet ons goed begrijpen; wij zijn zeker niet tegen een verbetering van de positie van de vrouw. Het zou onwijs zijn, te zeggen dat een huisvrouw altijd een thuisvrouw moet zijn. Ons bezwaar is evenwel dat wij de filosofie van de individualisering van de gehuwde vrouw niet in overeenstemming vinden met de intentie van een huwelijk, zoals wij dat in eerste termijn naar voren brachten. In het huwelijk is geen sprake van twee aparte individuen, maar van een twee-eenheid. Opvallend is echter dat 40% van de boerinnen te kennen geeft graag een baan buiten het eigen bedrijf te willen, naast de 5% die reeds een baan buiten het eigen bedrijf heeft. Boerinnen die meewerken in het eigen bedrijf ontlenen daaraan een part-time baan, die echter geen eigen inkomen of een beroepsstatus oplevert. Op de vraag welk beroep men uitoefent, antwoordt 58% 'huisvrouw' en 16% 'geen beroep'. Duidelijk is dat boerinnen het accent leggen op hun rol in huis en meewerken in het bedrijf, omdat hun man die hulp nodig heeft. Mijnheer de Voorzitter! De regering gedraagt zich als een zeer onervaren huisvrouw of huisman, die voor alles een potje heeft. Als zij verkeerd heeft gegokt, is het ene potje te vroeg leeg en kan zij niet meer eten. Dat in het andere potje te veel zit, neemt niet weg, dat zij daar niet aan mag komen. Er moet bezuinigd worden, is de kreet van de hersenspoeling. Dat de resultaten van die bezuinigingen daarna weer terugvallen op uitgaven in het kader van de WW, de WWV en de RWW lijkt men zich nauwelijks te realiseren. In die samenhang is het mij onmogelijk om detailbroddelwerk te geven door op onderdelen van de begrotingen in te gaan. Ik denk dat de bewindslieden binnen het raam van wat zij zelf als mogelijk zien, proberen te doen, wat zij kunnen, maar zij zouden eindelijk zich iets verder moeten oprichten, overdieopgeblazen reus keen kijken en hun oog laten vallen op wat zinvoller perspectieven.Nu is de horizon vervuild door toenemende werkloosheid, door toenemende sociale onrechtvaardigheid, terwijl er binnen onze huidige technische mogelijkheden toch betere horizonten te bedenken zijn. Verleden week trok de stellingname van de vrouwenbond FNV: Pleitend voor een inkomen voor de uitsluitend in eigen huishouden werkende huisvrouw - misschien mag het ook huisman zijn - onze aandacht. Staatssecretaris De Graaf, die deze stelling al eens jaren geleden op een jaarvergadering van de Unie te Maastricht hoorde verkondigen, zal die aandacht begrijpen. Misschien wil een der bewindslieden in het antwoord haar of zijn licht eens op deze moeilijke problematiek laten schijnen? Een ontwikkeling in deze richting zou de toeslagen voor echte minima overbodig maken, de druk op de arbeidsmarkt waarschijnlijk verlagen en de waardering voor het huishoudelijke werk terecht doen toenemen. Dat zou een ongeoorloofde inbreuk zijn op de persoonlijke levenssfeer en de gemaakte rolverdeling tussen partners. Meneer de Voorzitter! De overheid kan heel veel, op papier bijna alles. Dat blijkt wel daaruit, dat de overheid bij haar sociale zekerheidsstelsel vele jaren lang is uitgegaan van een eenvormig model, namelijk het gezin bestaande uit de buitenshuis werkende man, de thuisblijvende niet werkende huisvrouw en enige kinderen. Waarom zou men met betrekking tot het bestaande systeem niet dezelfde vraag kunnen stellen als die in het betoog van de heer Heijmans: in hoeverre is zo'n systeem een ongeoorloofde inbreuk op de persoonlijke levenssfeer en de gemaakte rolverdeling tussen partners? De heer Franssen vroeg aan de bewindslieden om hun licht te laten schijnen over het pleidooi voor een eigen inkomen voor de huisvrouw of •man die geen betaalde arbeid verricht. Zoals hij zei wordt dit pleidooi onder meer door de Vrouwenbond-FNV aangehangen. Ik heb al gezegd dat ik niet vooruit wil lopen op het komende emancipatie beleidsplan. Ik hecht er wel aan hier te zeggen dat de gedachte van het huispersonenloon in tegenspraak is met de lange-termijndoelstelling van het emancipatiebeleid. In mijn antwoord aan de heer Van de Zandschulp heb ik al aangegeven dat de emamcipatiestrategie van dit kabinet is gebaseerd op het uitgangspunt dat voor emancipatie van vrouwen deelname aan betaalde arbeid een noodzakelijke, zij het niet voldoende voorwaarde is. Een huisvrouwenloon wijzen wij af omdat het geen stimulans geeft aan de herverdeling van betaalde en van onbetaalde arbeid over mannen en vrouwen. Dat geldt uiteraard ook voor een eventueel huismannenloon. Bovendien lijkt het huismannen- of huisvrouwenloon in sterke mate op de gedachte van het basisinkomen voor iedereen. In dit kabinet zijn voor deze gedachte geen voorstanders te vinden. Ten slotte lijkt mij het belangrijkste bezwaar dat onduidelijk is, wie het loon voor thuiswerkenden moet betalen. Moet dat de wel inkomenverdiende partner zijn of de overheid? Beide mogelijkheden lijken onbetaalbaar en juridisch aanvechtbaar. Hoe het ook zij, uit een oogpunt van emancipatie zien wi j in het huisvrouwenloon geen oplossing voor het probleem van de maatschappelijke achterstelling en de huidige, nog veel voorkomende ongelijke verhoudingen binnen de huishoudens. De heer Van Dalen heeft aan het slot van zijn betoog enige woorden gewijd aan het emancipatiebeleid. Hij zei zelfs 'Lest best'. 'Best' kan ik waarderen; ik hoop dat het niet 'lest' zal zijn in de algemene prioriteitenlijst. Hij herinnerde aan de adviezen van de Emancipatieraad. De staatssecretaris voor emancipatiezaken heeft gezegd dat de historie voor haar geen star gegeven is van vaststaande en onveranderlijke feiten, als ik het in mijn eigen woorden mag zeggen. Dat is de historie voor ons ook niet. Ik denk dat dit voor vrijwel niemand het geval is. Ik zal een voorbeeld noemen. Ik zou ervoor willen pleiten, in de wetgeving het begrip 'zonder beroep' zonder meer te laten verdwijnen. Ik vind dit namelijk een diskwalificatie van het begrip 'huisvrouw', in mijn ogen een van de hoogste beroepen die een vrouw kan vervullen. Men kan met mij van mening verschillen, maar dit is mijn mening. Daarom moet het begrip 'zonder beroep' uit de wetgeving. Het mag echter ook geen uitgangspunt zijn om alles van de historie los te maken, omdat er vrijwel niets van deugde. Dat is de andere kant van de medaille. Als er veranderingen moeten komen in de rolverdeling tussen mannen en vrouwen, dan bestaat daartegen op zichzelf geen bezwaar. Dat moet echter niet geforceerd gebeuren. Ik heb met instemming geluisterd naar het betoog dat de woordvoerder van de VVD-fractie zojuist heeft gehouden. Ik heb dat zeer goed in mij opgenomen. De regering wordt ervoor gewaarschuwd, niet geforceerd te werk te gaan alvorens er een geëmancipeerde arbeidsmarkt is. Anders kon de arbeidsplicht voor de vrouw wel eens om de hoek komen kijken. Ik denk dat de opstelling van deze woordvoerder goed is. Het gevaar dat vrouwen nog eens een keer in de steenbakkerijen en bij het turfsteken terechtkomen, is voor mij in deze geforceerde opstelling niet denkbeeldig. Daartegen wil mijn fractie toch wel ernstig waarschuwen: het zou ooiteen keer kunnen gebeuren! Ik heb gezegd dat de regering het gezin veronachtzaamt. Ik blijf bij deze opvatting. De staatssecretaris heeft gezegd dat het traditionele gezin in een gevarieerde samenleving eigenlijk een variant is. Dat geldt dus voor de bestaande samenlevingsvormen. De staatssecretaris kan dit misschien voor haarzelf onderschrijven. Ik moet er de andere bewindslieden op dit departement echter met nadruk op wijzen dat het traditionele gezin nu wordt teruggebracht tot een gewone bouwsteen van de samenleving, terwijl het jarenlang de hoeksteen van de samenleving was en als zodanig werd betiteld. Het 'hoeksteenelement' is daaruit verdwenen. Wij blijven bij ons 'voorrangsbeleid', als ik het zo mag noemen, ten aanzien van het kostwinnerschap. Het is dan jammer dat dit in strijd is met bepaalde wetten en richtlijnen van de EG. In dit Huis en ook aan de overkant zijn wij Ik kom nu tot het betoog van de heer Barendregt. Hij heeft gezegd dat het beroep van huisvrouw eigenlijk, in zijn ogen, het hoogste beroep is. Ik denk dat een andere terminologie beter zou zijn, namelijk de hoogste roeping. Immers, een roeping behoeft niet te worden betaald en een beroep meestal wel. Ik vraag mij af of activiteiten van de huisvrouw door de heer Barendregt gezien worden als de hoogste roeping in het algemeen of slechts als hoogste roeping voor de vrouw. Het gaat om huishoudens, waar meer dan één persoon een betaalde baan heeft - waar méér dan één persoon werk verricht in ruil voor salaris. En sinds wanneer heeft deze regering bezwaar tegen werken? Tweewerkers ' zou misschien een betere term zijn geweest, ware het niet dat de huisvrouw die thuis werkt, zonder salaris, daarmee ernstig te kort word t gedaan. En welke term is dan van toepassing op huishoudens met meer dan twee personen die een inkomen binnenbrengen? 'Meerverdieners'? 'Veelverdieners'? Om voor een toeslag op de belastingvrije voet in aanmerking te komen, wordt door middel van een werknemersverklaring informatie gevraagd ten aanzien van de toestand thuis, en het inkomen van een eventuele partner. Deze maatregel is niet alleen een ongewenste inbreuk op de persoonlijke levenssfeer, maar kan ook ongunstig uitwerken zowel voor werkende mannen als voor buitenshuis werkende vrouwen. Veel werkgevers hebben nu eenmaal een voorkeur voor gehuwde mannen die een 'zorgende' huisvrouw achter zich hebben. Als een man zich bij voorbeeld niet opgeeft voor een toeslag, is de privacy wel bewaard, maar de werkgever trekt toch de conclusie, dat de man niet de gewenste gehuwde man is. Tweede Kamer 15 november 1983 Het blijft een feit dat het meer financiële voordelen biedt, wanneer huisvrouwen thuis de kinderen en de huishouding verzorgen, dan wanneer deze taken betaald door anderen moeten worden verricht. Mijn opmerkingen over een mogelijke correlatie tussen werkloosheid en het in geestelijke nood of verwarring geraken - ik heb hier een zeer voorzichtige formulering gekozen - heb ik gemaakt o m te verduidelijken wat moet worden verstaan onder 'inclusief denken' en 'inclusieve gezondheidszorg'. De staatssecretaris is daarop uitvoerig ingegaan en schetste een transparant concept voor de toekomst en de prioriteiten tot 2000. Wat ik echter miste, was de rode draad, die in mijn betoog te vinden was. Ik doel op een reactie op mijn verzoek, de tegenwoordige zorg vanuit die invalshoek door te lichten. Zelf deden wij een poging daartoe. Het huidige beleid mag de toekomstige scenario's niet frustreren. Kan de bewindsman nader ingaan op de noodzaak o m échte behoeften te formuleren en vragen en wensen te identificeren? Een en ander hangt rechtstreeks samen met het aangeven van de grenzen van de zorg. Eerst moet men de objectieve behoefte bepalen en daarna moet worden aangegeven wat de mogelijkheden en de grenzen moeten zijn. Dit zou een onderdeel moeten zijn van de taak voor de in te stellen commissie. Wanneer gaat de adviesaanvrage betreffende de grenzen van de zorg de deur uit? Onze fractie wacht hierop nu al twee jaar. Wat betreft het pakket geneesmiddelen in buitengewone omstandigheden moet ik zeggen dat in deze tijd geen enkele Nederlandse huisvrouw serieus durft uit te voeren wat de staatssecretaris hierover neerschrijft. Hij laat de expiratiedatum verlopen op grond van budgettaire overwegingen. Ik wil hem dringend vragen die datum heel goed in de gaten te houden, zodat een half jaar vóór de geneesmiddelen niet meer gebruikt kunnen worden, deje ingezet kunnen worden voor echt gebruik. In die situatie heeft men de controle van het rijksinstituut niet nodig. In feit komt men hier tot twee bezuinigingen, waarvoor ik een gratis advies geef. Kan de staatssecretaris een nadere schriftelijke reactie geven met betrekking tot de complete uitvoering van de motie-Borgman, voorkomend op stuk nr. 34, bij 15426. Bent u ook bereid een meer gedetailleerde schriftelijke reactie op de problematiek van de dierproeven te geven, wellicht een beleidsnotitie? Gesteld wordt dat een kosten-batenanalyse nog niet mogelijk is vanwege het ontbreken van wetenschappelijke gegevens betreffende de regionale instituten voor ambulante geestelijke gezondheidszorg. Daarom maken wi j de vraag iets eenvoudiger; zoudt u de kosten van één werkcontact hulpverlener-hulpvrager willen laten berekenen, zodat wi j dit gegeven bij de UCV over dit onderwerp kunnen betrekken? Over de wijzigingsvoorstellen van de WOG heb ik niets vernomen. Wij wachten echt met smart op dat wetsontwerp. Ik ben blij met de positieve reactie van de staatssecretaris over de opleiding van de huisarts en ik zou hem ook graag nog de praktijk verder laten verkleinen. Daarom wi l ik een motie indienen. Bedroevend zijn de reacties van de bewindslieden op de noodkreet van velen, dat zij niet meer kunnen rondkomen. Wij hebben echt geen minister nodig - hij zit er nu niet bij - om te horen dat wij kunnen bezuinigen op telefoon of tv. Dat zou het orakel van Delphi ook gezegd kunnen hebben. Wij hebben ook geen verhalen nodig van staatssecretaris De Graaf die de Nederlandse huisvrouw - ik heb dit zelf met enige verbazing gehoord komt uitleggen hoe ze vroeger in de Friese wouden met nog veel minder geld rondkwamen en daar wellicht nog een aantal tips voor geeft, bij voorbeeld hoe je het vet drie keer kunt gebruiken en je kleren kunt vermaken. Dat is geen beleid. Daar hebben wij geen ministers, geen bewindslieden voor nodig. Dat is 'borrelpraat van de tennisbaan', maar geen beleid! In de tweede overweging wil ik het woord 'huisvrouwen' vervangen door: vrouwen. Het begrip 'huisvrouwen' is niet adequaat meer, nu de arbeid van vrouwen binnenshuis wordt gespecificeerd in een aantal onderdelen, zoals verzorging, opvoeding en schoonmaken. Verder betreft het niet alleen huisvrouwen in de traditionele betekenis, maar vrouwen in het algemeen. Maar wanneer gebeurt er nu echt wat? Ook is opvallend dat de nota Bouwstenen alleen spreekt over het ouder worden in relatie tot betaalde arbeid, werknemers en zelfstandigen. Het ouder worden van bij voorbeeld huisvrouwen valt kennelijk buiten het ouderenbeleid. Dat lijkt mij een heel vreemde zaak. Ik kan mij derhalve heel goed vinden in een deel van het antwoord van de staatssecretaris. Het moet dan echter wel zo zijn, dat mensen niet tegen hun zin afhankelijk van elkaar worden gemaakt. Ook moet het niet eenzijdig op één groep neerkomen, zoals dit nu heel sterk het geval is ten aanzien van de groep huisvrouwen. overwegende, dat dit zonder drastische arbeidstijdverkorting een groot beroep op huisvrouwen zal betekenen; Ook de huisvrouw moet nu eenmaal voor ziektekosten verzekerd zijn en iemand moet dat betalen. Het is duidelijk dat de werkende, inkomen genietende tweeverdieners en alleenstaanden dit zullen moeten betalen. Dat is de grote lijn van het beleid op dit ogenblik. Er is een coördinatiepunt voor het beleid met betrekking tot alleenstaam den bij de staatssecretaris van WVC. Binnenkort zullen een aantal staatssecretarissen - collega's De Graaf, Kappeyne van de Coppello, Koning en Van der Reijden - een gesprek hebben met het Platform voor alleenstaanden. In het inkomensbeleid zal de aandacht voor de positie van onderscheiden huishoudtypen toenemen en bij de jaarlijkse inkomensrapportage zullen wij meer aandacht geven aan de vergelijking van de ontwikkelingen per huishoudtype. Ik kom nu toe aan het onderwerp betreffende de parallellie van de inkomens in de collectieve sector. Blijkens de discussie is dit een heel belangrijk onderwerp. Ook ik zie het belang van de samenhang in de inkomensontwikkeling in de marktsector en de collectieve sector en de posities van de overheid en van de sociale partners daarbij. Uitgangspunt is de eigen verantwoordelijkheid van sociale partners voor de primaire inkomensontwikkeling. Uiteraard is er in de collectieve sector een bijzondere verantwoordelijkheid van de overheid en er is ook een bijzondere verantwoordelijkheid van de overheid voor de secondaire en tertiaire factoren in de inkomensontwikkeling. Gelet op de positie van sociale partners - primair verantwoordelijk en gelet op de positie van de overheid, is het duidelijk dat er een nauwe afstemming nodig is tussen de sociale partners en de overheid om de zaken goed te laten verlopen, met erkenning van ieders eigen verantwoordelijkheid. Dit jaar hebben wij dat geprobeerd met het voorjaarsoverleg. Ik ben blij dat dit voorjaarsoverleg heeft kunnen plaatsvinden. Het heeft niet iedereen geheel kunnen bevredigen. Dit zal ook wel zo blijven. Ik ben overigens van mening dat wij in de 'timing' van het voorjaarsoverleg nog wel enige verbetering kunnen aanbrengen om op die wijze tot een vergroting van de inhoud van de gesprekken te komen. Het voorjaarsoverleg zal, gelet op de fasering van de besluitvorming, allereerst ten doel hebben om de meningen te horen van de sociale partners. Het kabinet kan dan met die meningen rekening houden in zijn besluitvorming ten aanzien van de begroting. De huidige AO W is een volksverzekering waarbij ingezetenschap het belangrijkste criterium voor verzekering is. De ingezetenen betalen premie naar rato van hun inkomen tot aan de maximum-premie-inkomensgrens. Ingezetenen zonder inkomen, bij voorbeeld huisvrouwen, betalen geen premie en zijn in feite gratis verzekerd Als wij de financieringsgrondslag van de AO W vergelijken met de uitkeringskant, blijkt dat er sprake is van inkomensoverdrachten van hogere naar lagere inkomens en van zogeheten tweeverdieners naar kostwinners, dank zij de gratis verzekering van de huisvrouw. De individualiseringsvoorstellen omtrent de AO W hebben dit verschijnsel, dat al bestaat, opnieuw manifest gemaakt en scherpen het zelfs wat aan. Bovendien lijkt grote voorzichtigheid met collectieve lasten ons geboden, nu de AOW/AW W reeds meer dan f2 0 miljard per jaar vraagt en de vergrijzing nog vele jaren zal voortgaan. Een herschikking van middelen op grond van demografische ontwikkelingen moge die druk verzachten, toch zal ook dit een moeilijke opgave blijven. Het financieringsalternatief van een uitsluiting van oudere huisvrouwen met een jongere echtgenoot die geen betaalde arbeid hebben verricht of dat van een beperking van de AO W tot 50% acht een meerderheid van mijn fractie, los van de derde richtlijn, in strijd met de volksverzekeringsgedachte, in strijd met de gelijke behandeling van mannen en vrouwen en bovendien geen structurele oplossing. Bovendien lijkt ons een eventueel arbeidsverleden van die vrouwen absoluut oncontroleerbaar. Een lastenverzwaring door premieverhoging achten wij evenzeer ongewenst, nu een verkleining van het bruto/netto-traject voor inkomens trekkers terecht wordt nagestreefd. Wil de staatssecretaris hier nog eens wat nader op het voorgaande ingaan? Een meerderheid van mijn fractie twijfelt nog ernstig over de aflopende extralasten van f40 0 miljoen per jaar voor de huisvrouwen. Mijnheer de Voorzitter! De heer Franssen wijst nog op een alternatief, namelijk uitsluiting van oudere huisvrouwen met een jongere echtgenoot. De heer Van der Jagt sprak in dit verband zelfs - als ik hem goed heb begrepen - van het verstrekken van een douceurtje. De heer Franssen wijst dit alternatief af. De heer Van de Zandschulp wijst dit alternatief evenzeer af. Ook ik acht het in strijd met de volksverzekeringsgedachte en, daarvan uitgaande, zeker in strijd met gelijke behandeling van mannen en vrouwen in de AOW. Mevrouw Tiesinga stelt dat het thans voorgestelde toeslagsysteem in strijd zou zijn met de derde Europese richtlijn. Ik ben dit niet met haar eens. De ontstaansgeschiedenis, alsmede de interpretatie van de Europese Commissie wijzen geenszins in die richting. Ik verwijs ook naar de rapportage van de Europese Commissie over de Nederlandse situatie. Ik verwijs overigens, mijnheer de Voorzitter, naar de uitvoerige schriftelijke reactie op dit punt. Ik denk soms: 'Was de overheid maar een huisvrouw want die weet dat zij maar één portemonnaie heeft, ook al zitten er 15 vakjes in'. Als een huisvrouw bezuinigt op de hoofdmaaltijden is er meer behoefte aan chips en pinda's en in het beste geval aan kaas en wortels en dat is toch duurder. Daarom bezuinigt een huisvrouw dus niet op die manier. Bij de overheid word t echter gezegd: 'Het ene komt van de kruidenier en het andere komt van de groenteboer en wij gaan nu bezuinigen op de kruidenier, en die twee hebben niets met elkaar te maken; bovendien moet men eerst maar minder kaas eten voordat de hoofdmaaltijden aangevuld kunnen worden'. Die lijkt mij voor een huishouden een heel rare redenering. Toch wordt die redenering bij de overheid gevolgd. Bij deze groep vrouwen doet zich vaak duidelijk het probleem voor dat het erg moeilijk is, weer een plaats in het arbeidsproces te verwervven nadat men jarenlang huisvrouw is geweest en geen betaalde arbeid heeft verricht. In het kader van het emancipatiebeleid is de algemene groep her-intredende vrouwen, waartoe ook veel gescheiden vrouwen zullen behoren, één van de doelgroepen waaraan specifieke aandacht wordt besteed. Ik verwijs naar het deelproject Vrouw en werkgelegenheid en naar de f3 5 miljoen in het kader van het arbeidsvoorzieningenbeleid, die zijn geoormerkt voor maatregelen, speciaal ten behoeve van intredende of her-intredende vrouwen. Ik ben bereid te bezien of het mogelijk is, in het kader van dit beleid extra aandacht aan de positie van gescheiden vrouwen te besteden. Ook mevrouw Ubels heeft aandacht gevraagd voor de positie van alleenstaanden. De gedachte dat in het inkomensbeleid de bescherming van het traditionele gezin met één kostwinner een steeds grotere rol gaat spelen, berust op een misverstand. Het is juist dat het kabinet een zekere bescherming van het inkomen van een paar met één kostwinner, met name op het minimuminkomensniveau, noodzakelijk acht. Wanneer men in beginsel accepteert dat ook huisvrouwen onder de minimuminkomens bescherming vallen, ook huisvrouwen tegen ziektekosten verzekerd moeten zijn en het feitelijk onderhouden van een ander de fiscale draagkracht vermindert, dan moet ook geaccepteerd worden dat alleenstaanden en tweeverdieners aan de betalende kant staan van de inkomensoverdrachten die daarvoor nodig zijn. Mijnheer de Voorzitter! De AO W is wat wij noemen een 'volksverzekering'. De hele bevolking, gewerkt hebbend of niet, zelfstandig, werknemer, commissaris, huisvrouw, allen zijn verzekerd. Toch wordt de gehuwde vrouw niet helemaal tot wat je zou zeggen 'het volk' gerekend. Immers, wordt zij 65, maar haar jongere echtgenoot nog niet, dan is er voor haar geen AOW-uitkering, tenzij zij kostwinster is, hetgeen heel zelden in Nederland voorkomt. Wordt de man 65, maar is zij jonger - en dat is een huwelijk de gebruikelijke leeftijdsopbouw - dan is er geen vuiltje aan de lucht: 100% AO W gaat naar mijnheer. De evaluatie die de staatssecretaris heeft laten verrichten naar de positie van de zogenaamde kleine tweeverdieners in de nieuwe situatie, leek ons een bevestiging van wat reeds bij de behandeling van de derde fase was verondersteld. Zoals bekend zijn wij tegenstander van individualisering, omdat zij grosso modo de tweeverdieners met een volledige baan bevoordeelt, waarbij arbeidstoeslagen en mogelijke aanvullende toeslagen het verschil accentueren. Wij vroegen ons af of de uitwerking ervan niet zou zijn: de niet-verdienende huismoeder als het ware van minder waarde te achten dan haar verdienende collega. De lof van de deugdzame huisvrouw - Spreuken 31 - behoort echter buiten kijf te worden bezongen! Informatieverstrekking is dus een zeer goede zaak, maar dat heeft niets te maken met wat de project-staatssecretaris 'emancipatie van de vrouw' noemt. Nog minder kunnen wij antwoord 94 volgen. Naailessen vinden wij uitstekend, maar zijn die in het roldoorbrekend beleid niette traditioneel? Vanwaar die bewustmaking onder autochtone, traditionele huisvrouwen en die bewustzijnsvernauwing onder allochtone? Is dat in wezen geen discriminatie op basis van ontwikkelingsniveau? Nee. Ik begrijp ook wel dat er een coördinatie is, maar de regeling heeft als titel 'onkostenvergoedingen voor vrijwilIigers'. Valt een huisvrouw, die een vergoeding krijgt voor vrijwilligerswerk, ook onder deze regeling? Ik denk het niet, want ik neem aan dat een huisvrouw niet uitkeringsgerechtigd is. Zolang er geen loon is voor huisvrouwen - en ik denk ook niet dat de regering daartoe zal overgaan - kan men huisvrouwen niet als uitkeringsgerechtigden betitelen. Wat is de relevantie, zo vroeg de heer Van der Vlies, van het emancipatiebeleid voor de mantelzorg. Gevreesd moet worden, dat een groter accent op zelfhulp en mantelzorg zal inhouden, dat in de gezondheidszorg beleidsombuigingen zullen neerkomen op de schouders van huisvrouwen, op wie een toenemend beroep zal worden gedaan. Vrouwen werken doorgaans op niveaus waar geen beslissingen vallen, bij voorbeeld als huisvrouw of secretaresse. Door hun verzorgend bezig-zijn stellen zij mannen in staat, als machthebbers grote invloed uit te oefenen op de inrichting van onze maatschappij volgens mannelijke waarden. Roldoorbreking door middel van emancipatiewetgeving is daarom belangrijk, maar het allerbelangrijkste zal zijn de verandering van veel bestaande wetgeving die de inrichting van ons maatschappelijk leven regelt. Dergelijke signalen hebben mij nog niet bereikt. Er zijn wel organisaties die te kennen hebben gegeven dat zij vinden dat ik groot gelijk heb en dat ze bereid zijn om erover te praten. Ik vertrouw erop dat dit nog een vervolg zal krijgen. Overigens zal een dezer dagen door Economische Zaken het initiatief worden genomen tot een aantal gesprekken met de Consumentenbond, het Konsumenten Kontakt, de Stichting Vergelijkend Warenonderzoek en het Instituut voor huishoudtechnisch advies, beheerder van het keurmerk 'goedgekeurd door de Nederlandse vereniging van huisvrouwen' . Ik vind, dat u het iets te ingewikkeld maakt. Het gaat om het feitelijke steunniveau. De minister rekent in percentages. Wij zouden, zoals de huisvrouwen dat in dit land doen, ook gewoon in guldens kunnen rekenen. In dat verband wijzen wij ook naar het interessante artikel 'Het verschijnsel huisvrouw' in het weekblad de Tijd van 21 februari jl. In dat artikel wordt op grond van een vergelijking tussen 1964 en 1984 aangetoond, dat er weinig in de rolverdeling is veranderd met alle gevolgen van dien. Toch blijken er nog zo'n kleine 400.00 0 vrouwen tussen 1 5 en 65 jaar te zijn die niet in de officiële statistieken staan en er overigens ook nooit in gestaan hebben, maar wel werkwillig zijn. Misschien kan de staatssecreatris ons in haar antwoord zeggen hoe zij de ontwikkeling, mede vanuit het genoemde onderzoek, naar de toekomst inschat. Eerste Kamer 4 maart 1986 privé-sfeer en de vrijheid van mensen, zo terecht achten wij de angst dat voor mensen die tot de uitkeringsgerechtigden behoren, hun privé-leven en vrijheid niet meer zo heilig is, zo gauw ze afwijken van de norm: het gezin met kostwinner en huisvrouw. Dat vloeit in het bijzonder voort uit de noodzaak, een zekere bescherming van het inkomen van het paar met één kostwinner vooral op minimumniveau te handhaven. Wanneer men in beginsel accepteert dat ook huisvrouwen onder de minimuminkomensbescherming vallen, dat ook huisvrouwen tegen ziektekosten verzekerd moeten zijn en dat het feitelijk onderhouden van een ander de fiscale draagkracht vermindert, dan moet ook geaccepteerd worden dat alleenstaanden en tweeverdieners aan de betalende kant staan van de inkomensoverdrachten die daarvoor nodig zijn. In juni heb ik erop gewezen dat het samenvoegingsstelsel of het splitsingsstelsel de oplossing zou moeten zijn. Positieve discriminatie van de tweeverdieners kan dan wel een stokpaardje zijn dat vurig wordt bereden, maar het is in flagrante strijd met het principe van rechtvaardigheid. Wij vragen voor dit punt nogmaals de aandacht, te meer nu uit vele sectoren wordt gesteld - dit wordt echter niet bewezen - dat de gehuwde vrouw alleen maar meetelt als zij financieel onafhankelijk is. Ook nu willen wij het opnemen voor de erepositie van de huisvrouw. Haar taak is minstens van gelijke, zo niet van hogere waarde voor de maatschappij. Wij mensen moeten toch niet wijzer zijn dan de Heere God? Reeds bij de behandeling van de nota tweeverdieners heb ik namens mijn fractie uitdrukking gegeven aan onze bezwaren. Die liggen in het verlengde van onze stemhouding ten opzichte van de derde fase van de tweeverdienersregeling. Ten opzichte van die regeling is de uitbreiding volgens wetsvoorstel 19 293 nog een vergroting van de kloof die er al was. Daarom wordt het voor ons heel moeilijk om voor dat wetsvoorstel te zijn. Met de regering en met de meeste andere fracties vind ik het positief dat in het huidige Lomé-verdrag aandacht is besteed aan de rol van de vrouwen in het ontwikkelingsproces. De uitwerking van die visie en vooral het ontwikkelen van concrete beleidsmaatregelen laten echter nog steeds te wensen over. De rol van vrouwen zou des te meer versterkt moeten worden, nu in dit Lomé-verdrag veel meer - in vergelijking met het vorige - de nadruk wordt gelegd op de voedselproblematiek. Dat is overigens een terechte accentverschuiving. Juist ten aanzien van de voedselproduktie is een tendens tot 'verhuisvrouwing' ontstaan, waarbij door de westerse inmenging de Afrikaanse vrouwen in toenemende mate afhankelijk zijn geworden van het inkomen van de mannen. De Nederlandse vereniging van huisvrouwen zei dan ook in 1 928 dat het meebetalen van de werkgeverspremie en de administratieve moeilijkheden daarvan een te zware druk legden op de schouders van huisvrouwen. Sinds 1960 is huishoudelijk personeel wel verplicht verzekerd, als het op meer dan drie dagen in dezelfde huishouding werkt, maar niet wanneer het dat op minder dagen doet. Laten wij daarbij niet uit het oog verliezen dat de waarde van vrijwillige en belangenloze arbeid - ik denk dan aan het vrijwilligerswerk en niet in het minst aan de taken van huishouding en opvoeding van kinderen die door gehuwde vrouwen worden verricht - zeker zo hoog moge worden ingeschat als de vraag of die vrouwen financieel onafhankelijk moeten zijn. Des neen, Spreuken 31 bezingt de lof van de deugdzame huisvrouw. Dat willen wij graag nog meer in de praktijk zien. Voorzitter! Een praktisch voorbeeld: een detaillist verkoopt op een dag 500 broodjes en 25 kilo gehakt. De staatssecretaris zegt dan natuurlijk: geen probleem, dat is het 5%-tarief. Het is echter wel een probleem, want die detaillist stopt dat gehakt in die broodjes, een huisvrouw neemt ze mee en zet ze thuis in de oven en dat is een 19%-aangelegenheid! Dit nu is innovatie, want zes jaar geleden kende men dat nog niet, maar nu is het een goed verkocht artikel geworden. Dat de taken binnenshuis, gewoonlijk genoemd 'huishoudelijk werk', vaak verbreed met de zorg voor kinderen, zo weinig in tel zijn, ligt naar mijn oordeel ook aan de presentatie van deze vorm van arbeid. Te veel wordt huishoudelijke arbeid als simpel en niet nuttig, als arbeid zonder bevrediging beoordeeld. Vastgesteld moet worden dat er mensen zijn die dit werk wel bevredigend vinden en voor wie dit standpunt al direct een domper is op hun arbeidsvreugde. Dat er vrouwen zijn die zeggen: 'Ik ben maar huisvrouw', is een gevolg van die onderwaardering. Veel wetgeving zal echter nog fundamenteler veranderd moeten worden, onder andere in de sfeer van huwelijk, belasting, pensioenen, sociale zekerheid enz., wil er werkelijk sprake zijn van gelijke rechten maar ook van gelijke plichten en kansen. Kwetsbare groepen zijn onder andere: vrouwen in de bijstand, huisvrouwen en oudere alleenstaande vrouwen. een laag zelf-beeld. Zij zouden allen slechts geschikt zijn voor dat éne beroep van huisvrouw terwijl er geen twee vrouwen gelijk zijn en vrouwen toch ook niet één en hetzelfde beroep voor mannen aanprijzen. De meest schandalige beeldvorming blijkt wel uit porno, incest, vrouwenhandel enz., waarbij vrouwen niet meer worden gezien als mens maar worden gedegradeerd tot louter lustof winstobject. Het gaat erom dat hinderpalen voor een vrije keuze door mannen en vrouwen wat betreft relatievorm, taakverdeling en vorm van seksualiteit gelegen zijn in de opvattingen die in de loop der tijden een sterk normatieve lading hebben gekregen, opvattingen, zoals in het antwoord op huwelijk waarin de man kostwinner en de vrouw huisvrouw is, een meerwaarde vertegenwoordigt boven andere varianten van relaties en taakverdelingen daarbinnen, en opvattingen, zoals in het antwoord op vraag 34 genoemd, volgens welke de traditionele vormen van hetero-seksualiteit als de meest te prefereren keuzen in dezen zijn. Ik wil het wel even gemakkelijk voor u maken. U antwoordt de heer Van der Vlies dat u begrip hebt voor hetgeen hij zegt. Daarmee zegt u in feite, dat het feit dat huisvrouwen hun gezin verzorgen op zich tot besparingen leidt. Een ander punt: niet van lokaal naar centraal en van centraal naar algemeen, wat de problemen en hun oplossingen betreft. De problemen moeten ter plekke worden opgelost. Men ziet dan ook een directe implementatie van de decentralisatie. Nog een ander duidelijk punt is, dat de regering stelt, dat interne reorganisatie de voorwaarde is voor een beter extern functioneren. D'66 zet daar een vraagteken bij. Is dit wel zo? Laat ik het traditionele voorbeeld van een huisvrouw nemen. Het is helemaal niet zo, dat die vrouw beter functioneert in een ordelijk huis. Bepaald verhelderend was dat de minister nog eens verklaarde, dat er absoluut geen relatie is tussen financiële zelfstandigheid en handelingsbekwaamheid. Hij verwees daarbij naar de wet van 1956. Ik denk dat hij de Lex-Van Oven bedoelde, die de handelingsonbekwaamheid van de vrouw toentertijd heeft opgeheven maar daarmee niet iedere huisvrouw een zak vol geld heeft toegestopt. Verder doelde hij op de Algemene Bijstandswet. Die tendens tot aanscherping van het sanctiebeleid, althans de pleidooien ervoor, komen regelmatig terug . Een jaar geleden verraste staatssecretaris De Graaff ons met een sanctienota WWV/RW W met voorstellen tot forse aanscherpingen. Gemeentebesturen leggen meestal niet zulke zware sancties op ; zij houden rekening met het massale karakter van de werkloosheid en met de uitkeringsniveaus die sterk bij de loonontwikkeling zijn achtergebleven. Wij vinden dat op zichzelf legitieme overwegingen. Wij pleiten voor een evenwicht tussen rechten en plichten. Een maatschappij die honderdduizenden werkzoekenden in de kaartenbakken ""onbemiddelbaar "" stopt, een maatschappij die om pragmatische redenen bij de arbeidsbemiddeling voorrang geeft aan de iets kansrijkeren, een maatschappij die huisvrouwen naar vrijwilligerswerk en mantelzorg verwijst, past een enige bescheidenheid bij het sanctiebeleid in de werkloosheidsuitkeringen. Een tweede vraag die nader beantwoord moet worden , is op welke wijze in de Nederlandse wetgeving het begrip ""gezin "" — hiermee wordt niet ""gezin "" in de bestaande vorm bedoeld — zal worden gedefinieerd. Bij de discussies kwam vrij duidelijk naar voren dat, als het woord ""gezin "" niet nader zal worden gedefinieerd per land, dit wellicht voor sommige landen zou kunnen betekenen dat het gaat om de hele ""grootfamilie"" , variërend van overgrootouders, achterkleinkinderen, achterneven, achternichten en alles wat daarbij hoort, terwijl voor westerse landen het risico bestaat dat het woord ""gezin "" uitdrukkelijk word t gedefinieerd als man, wettige echtgenote en eigen kinderen. De bedoeling van het verdrag is om alle mogelijke voorzieningen te treffen om mensen die leden van hun te definiëren familie, gezin en aanverwanten, waarvoor zij niet de financiële maar de verzorgende zorg hebben — er wordt dan meer bedoeld dan alleen een huisvrouw die voor haar man het eten kookt — moeten helpen, in staat te stellen om hun arbeid met hun beroepstaken te combineren. vervullen bij de uitvoering van tal van overheidstaken, bij het interne beheer en de dienstenverlening van bedrijven en instellingen, bij bepaalde vormen van wetenschappelijk onderzoek etc. En wa t is de toekomst van een politieke partij zonder een personenbestand dat up to date gehouden wordt? Uit de affaires met de CRI en de PTT blijkt echter, hoeveel gevaren voor de persoonlijke levenssfeer verbonden kunnen zijn aan een onbelemmerd of onzorgvuldig gebruik van persoonsregistratie. Hopelijk zullen dit wetsvoorstel en de We t op de politieregisters meer duidelijkheid verschaffen in deze uiterst belangrijke, fascinerende en gevoelige materie. Het is belangrijk voor de politiek, omdat zij behalve regelgevend zelf ook als partij bij een en ander nauw betrokken is. De steeds verminderende binding aan politiek partijen en het vluchtiger stemgedrag in combinatie met een enorme groei aan technische mogelijkheden betekenen immers dat politieke partijen meer dan ooit afhankelijk zijn van zogenaamde direct marketing. Hier valt ook voor een legioen van vrijwilligers niet tegenop te boksen. Het gaat er immers om , de gehele bevolking — van de vuurtorenwachter op Rottum tot de huisvrouw in Buitenveldert — te bereiken. Met andere woorden: reclame en advertenties via de brievenbus. Dit ontslaat echter de afzender niet van de morele verplichting om de bestanden goed bij te houden. Zo is het niet alleen hinderlijk om jarenlang voor de vorige bewoner post te ontvangen. Met name in het geval van overlijden kan voor de nabestaanden bepaalde post verdrietig en schrijnend werken. Houders hebben dus naast wettelijke dus wel degelijk ook morele verplichtingen. Voor de bonafide houder zal negatieve publiciteit echter het laatste zijn dat hij of zij nastreeft. Daarom hecht mijn fractie zo aan de individuele verantwoordelijkheid die zo'n centrale plaats inneemt bij deze wet. Verder zien wij veel meer in een afschrikking via onrechtmatige daad en wanprestatie dan dat dit soort zaken weer via het toch al overbezette OM en de strafrechter verlopen. Naar aanleiding van het interruptiedebatje is gesuggereerd dat er rond de tafel gezeten zou moeten worden. Ik heb dat gepoogd. Ik heb de zeepfabrikanten ook gevraagd om met de consumenten- en milieu-organisaties rond de tafel te gaan zitten en ook om een convenant te bereiken via een bepaald tijdpad. Een convenant is namelijk tien keer zo goed als iedere andere maatregel, zeker als het eindresultaat uiteindelijk op tafel komt. Er is slechts één bijeenkomst met die organisaties geweest. Er zou een tweede afspraak worden gemaakt. Die afspraak is afgezegd. Met andere woorden, ik heb de zeepfabrikanten nu gevraagd wat er terecht is gekomen van de afspraken die ik met hen heb gemaakt, namelijk dat zij rond de tafel zouden gaan zitten met de consumenten- en milieu-organisaties. Ik heb enkele weken geleden een brief hierover verstuurd. Ik hoop dat ik op korte termijn antwoord krijg op de vraag waarom die afspraak niet is nageleefd. Men zou o m de tafel gaan zitten om een convenant te bereiken, zodat de wasmiddelen fosfaatvrij zouden zijn. Als dat alsnog binnen bereik komt, dan ben ik bereid om op ieder moment van de dag te gaan praten. De doelstelling in dat opzicht is natuurlijk volstrekt duidelijk. Daar bestond in het eerste gesprek dat ik heb gehad, ook volstrekte duidelijkheid over. Ook in het overleg met de consumenten- en milieu-organisaties bestond hier veel duidelijkheid over. Wat dat betreft, ben ik teleurgesteld dat dat gesprek kennelijk eenzijdig door de zeepfabrikanten is afgebroken. Ik kan mij namelijk niet voorstellen dat een zo breed geschakeerd gezelschap als de stichting Natuur en Milieu tot en met de Nederlandse vereniging van huisvrouwen onderling de afspraken verkeerd begrepen heeft. Ik hoop dat ik in dit opzicht een helder beeld heb geschetst. Ik ben blij met de aandacht. Ik hoop echter dat wij resultaten gaan bereiken. Wij kunnen er morgen over praten op welke manier dat kan gebeuren. Laat er in ieder geval ook helderheid bestaan over de getallen. Ik ben het met de systematiek op zichzelf helemaal eens. Ik ben er ook blij mee, dat die 6.000 pomphouders in Nederland niet voor idiote kosten of voor onmogelijke keuzen worden geplaatst. Het blijft wel vaststaan — de minister maakte dat wat ongedaan - dat de normale benzine in ieder geval bij de aanvang van de invoering 3 cent duurder gaat worden. Dat merken de huisvrouwen met kleine autootjes die op normaal rijden en dat graag milieuvriendelijk en goedkoop willen doen. Dat stel ik toch even vast, want dat liep in de discussie wat weg . Overigens is de uitkomst inderdaad gelijk aan hetgeen de regering heeft afgesproken met alle betrokkenen. Wi e zijn wij om er wat van te zeggen, ware het niet dat het probleem ontstaat, dat er een milieuheffing wordt gelegd op een milieuvriendelijk produkt. Mijn fractie kan daar, na deze discussie, weinig aan veranderen, omdat je dan erg diep moet ingrijpen en diverse wetsmiddelen moet gebruiken om er werkelijk wijziging in aan te brengen. Het kan natuurlijk zijn dat de invoering van eurosuper zo snel zal verlopen en dat de prijs ervan dus ook zal dalen, dat het probleem zichzelf in zeer korte tijd oplost. Als dat het geval is, lijkt het, waar wij ook gezegd hebben tegen de minister om er maar mee te beginnen, wellicht overbodig nu nog maatregelen te verlangen op dit punt. Voorzitter! Mevrouw Groenman heeft terecht gesproken over de demografische ontwikkelingen, die van belang zijn voor het te voeren overheidsbeleid met betrekking tot onderwerpen die van belang zijn voor de consumenten. Deze demografi sche ontwikkelingen verdienen mijns inziens meer aandacht. Consumenten zijn steeds moeilijker te identificeren met behulp van vaste indelingen, zoals sociale klasse, gezinslevencyclus, inkomen, onderwijsniveau en beroepsclassificaties. Hierdoor is het voor de overheid natuurlijk wat moeilijker om consumentenbeleid te voeren. In 1990 zal meer dan 60 % van alle gezinshuishoudens bestaan uit één of twee personen. Een groot deel van die groep heeft het verkrijgen van kinderen niet verheven tot hoogste goed. In 1990 zullen 1,3 min. huishoudens, ofte wel 20 % van het totaal, tweeverdienershuishoudens zijn, huishoudens waarin ook de vrouw part-time of fulltim e werkt. Huishoudens zullen daarnaast door de toename van het aantal eenpersoonshuishoudens, steeds meer worden geleid door mannen. Het consumentengedrag van de huisman en de huisvrouw verschillen zeer sterk van elkaar. manier ook de keuzevrijheid van de huisvrouw wordt opengelaten. Aansluitend bij opmerkingen van mevrouw Oomen vraag ik of het inderdaad zo is dat een vrouw van een diplomaat in het buitenland of van een persoon die werkzaam is bij een andersoortige buitenlandse organisatie, die daar bij voorbeeld voor drie uur een cursus macramé gaat geven aan een volksuniversiteit, buiten de Nederlandse volksverzekering gaat vallen? Omgekeerd rijst de vraag of de vrouw van een Engelse ambassadeur, die hier twee uur Engelse les gaat geven aan een groep huisvrouwen en op grond van deze twee uur een dienstverband heeft met de volksunversiteit, onder de Nederlandse volksverzekering gaat vallen? Als dat de bedoeling is, heb ik daar op zichzelf niet zoveel bezwaren tegen. Ik vraag mij echter af, of de reikwijdte van die consequenties in alle gevallen voldoende is overwogen. Misschien is het de bedoeling van Buitenlandse Zaken, te bevorderen dat partners van diplomaten en soortgelijken zich niet te veel mengen in de samenleving waarnaar zij uitgezonden worden, maar mocht dat niet de bedoeling zijn, dan constateer ik dat het een enorme belemmering kan zijn, omdat slechts enkele uren werken, kan betekenen dat men wordt uitgesloten van de Nederlandse volksverzekering, terwijl je met ""niks doen "" gewoon verzekerd blijft. Is daarover voldoende overleg geweest met Buitenlandse Zaken en de belangengroep Vrouwen van ambassadepersoneel? Laatstgenoemde groep vestigt soms de aandacht op het feit dat zij gedwongen wordt tot niets doen. Een ander probleem, dat verder strekt dan alleen deze nota, gaat over de rechtspositie van personeel bij de diplomatieke diensten. Ik vraag de aandacht voor het personeel werkzaam bij ambassades en dergelijke in Nederland, waarbij het zowel kan gaan o m de Nederlandse als o m andere nationaliteiten, werkzaam onder de noemer ""plaatselijk aangeworven hulpkrachten"". Het Verdrag van Wenen , artikel 33 , zegt dat deze mensen uitgesloten worden van de Nederlandse sociale verzekering dat er sprake is van vrijstelling op voorwaarde dat zij geen onderdaan zijn van of ""duurzaam verblijf houden "" in de ontvangende staat en dat op hen voorschriften op het terrein van de sociale verzekering van toepassing zijn die in de zendstaat of in een derde staat van kracht zijn. Juist dat duurzaam verblijf houden, is zoals gebruikelijk een problematische zaak. Ik wil van de staatssecretaris weten of hierover contact is geweest onder andere met het ministerie van Buitenlandse Zaken, dat over deze zaak op 1 7 juli 1 986 een brief heeft geschreven aan de Stichting regionaal centrum voor buitenlanders. Deze brief is gezonden aan de leden van de vaste kamercommissie voor Sociale Zaken en heeft stuk nr. 87/103 . Bovendien valt de regeling zoals deze er nu uit ziet, een regeling die betrekking heeft op slechts een gering deel van de echte minima in ons land, voor de betrokkenen buitengewoon moeilijk te verdedigen. Deze derde opmerking is voor mijn fractie wellicht de belangrijkste. Twee bijstandsmoeders die naast elkaar wonen , hetzelfde inkomen hebben en op dezelfde wijze met de kooppkrachteffecten in een jaar worden geconfronteerd, zullen op grond van technisch-statistische overwegingen van een aantal jaren geleden, macro worden geconfronteerd met een ander koopkrachtbeeld. Dat word t echter door de betrokkenen niet op die manier gevoeld. Deze buren voelen zich in een vergelijkbare situatie en merken dat de overheid hen op een andere manier behandelt. Los van alle technische en statistische argumenten die hiervoor zijn, geloof ik dat dit op microniveau, op het niveau van die gezinshuishouding, zo zal uitwerken, dat men, terecht, nu niet meer helemaal begrijpt wat de rechtsgrond hiervoor is. Overigens mag naar het oordeel van de VVD-fractie — dat is mijn vierde opmerking — het koopkrachtverschil tussen beide huisvrouwen ook niet zozeer op macroniveau worden bekeken. Feitelijk is er niet echt sprake van een groot verschil tussen beide gezinnen wat de inkomensontwikkeling betreft, in ieder geval niet zodanig dat daardoor een verschil in behandeling zou kunnen worden gerechtvaardigd. Voor het overige zal winst moeten worden geboekt door minder fouten te maken en beter te ramen. Op beide punten moet helaas in de eerste plaats opnieuw worden gewezen op de minister van Onderwijs en Wetenschappen. Om te beginnen, begrijp ik niet hoe het mogelijk is, dat bij de voorbereiding van de begroting 1988 voor het middelbaar beroepsonderwijs de werkgeverslasten verkeerd konden worden berekend. Is het nu niemand opgevallen, dat het middelbaar beroepsonderwijs op dit punt anders is behandeld dan het overige onderwijs? Is dit ook het ministerie van Financiën niet opgevallen? Ik begrijp ook niet, hoe het kon komen dat blijkbaar de salarissen van de directeuren in het algemeen voortgezet onderwijs en in het lager beroepsonderwijs verkeerd zijn geraamd. Waren die vorig jaar dan wel goed geraamd en, zo ja, is de ramingsmethode dan misschien veranderd? Indrukwekkend is ook het cijfermatig gegoochel met leerlingenaantallen. Nu zal ik de laatste zijn om te stellen, dat goed ramen van aantallen leerlingen per onderwijssoort eenvoudig is. Ik laat even het basisonderwijs buiten beschouwing. Het kabinet vervalt echter in het andere uiterste. Het constateert, dat er onverwacht veel studenten zijn waardoor er bij de studiefinanciering een financieel gat valt van ruim een half miljard. Het vraagt zich echter niet af, waar die studenten dan wel vandaan kwamen. Zijn er meer werkloze jongeren gaan studeren? In dat geval moet er sprake zijn van een meevaller bij de RWW . Meer algemeen gesteld: een tegenvaller bij de studiefinanciering moet gepaard gaan met een meevaller elders, tenzij het nu toevallig allemaal werkloze huisvrouwen zijn die gaan studeren en dat lijkt mij wel zeer onwaarschijnlijk. Het is dus zelfs niet onmogelijk dat de meevaller groter is dan de tegenvaller. In de Voorjaarsnota word t op deze onrechtmatigheid ten onrechte niet ingegaan. Daarom vraag ik het kabinet hierover vandaag alsnog opheldering te verschaffen. Ik blijf het, wa t de studiefinanciering betreft, onduidelijk vinden waar nu het verschil zit in de aantallen studenten. Als er meer studenten zijn, dan kost dat meer geld voor de studiefinanciering. Het is ook na het antwoord van de minister nog niet duidelijk waar daar dan de meevaller zit. Het kunnen niet allemaal huisvrouwen zijn die zijn gaan studeren. Zo simpel is het niet. Het blijft dus voorlopig onduidelijk. Ik heb het antwoord ook niet, maar ik betreur het vooral dat de regering het antwoord niet heeft. Ik heb overigens een antwoord gemist op de vraag wat er gaat gebeuren als die terugbetalingen niet worden gedaan. Zijn daarover afspraken gemaakt in het kabinet? Stel dat dit nou niet lukt met die 25 0 min. Wa t gaat er dan gebeuren? Men mag van mij aannemen, dat ik er dan niet voor zal pleiten o m extra op de studenten te korten, wa t dan misschien zelfs nog in 1988 word t voorgesteld als dat mogelijk is. in het algemeen te vergroten? Zou milieurelevante produktinformatie niet wenselijk zijn? Zo denk ik altijd dat elke spuitbus slecht is, maar dat is niet zo. Hoe moet ik nu weten welke spuitbus ik wel kan kopen en welke niet? Er zou een soort sticker moeten komen , vergelijkbaar met die van ""goedgekeur d door de Vereniging van huisvrouwen"" , met ""goedgekeur d op milieugebied"" . Dit is een simpele, toegankelijke informatie voor de consument; die weet dan welk produkt geen kwaad kan voor het milieu en welk produkt wel . Overweegt de staatssecretaris op dat punt een adviesaanvraag aan de CCA van de SER? Dus milieubeleid en consumentenbeleid in breder perspectief! Ik las ergens dat dit overwogen wordt. Hoe serieus word t dat overwogen? In deze ""periode van overgang"" kan — zoals nu nodig is — reparatieof aanpassingswetgeving geboden zijn; niet omdat er zulke grote gaten in de systematiek van onze nationale wetgeving zouden zitten, maar omdat omstandigheden en opvattingen zijn veranderd. Dat neemt niet weg dat je het misschien als een gaatje mag zien, dat nog in 1975 werd uitgegaan van de traditionele kostwinnerssituatie en dat, om de zaak niet al te ingewikkeld te maken, werd aangenomen dat de arbeidsongeschikt geworden man per definitie inkomen verloor en dus in aanmerking kwam voor een uitkering en dat dit bij de gehuwde vrouw — de huisvrouw meestal — niet het geval was, tenzij het tegendeel kon worden aangetoond. Dit achterhaalde uitgangspunt is bij wet van 20 december 1979 rechtgetrokken. Toen werd het principe van feitelijke loonderving in alle gevallen een vereiste. Wat anders ligt het bij de nachtarbeid van vrouwen in fabrieken en werkplaatsen, al is de buitenwacht daarvoor evenmin te hoop gelopen. De emoties van vier jaar geleden, toen het verbod op nachtarbeid van vrouwen werd vervangen door een vergunningenstelsel, zijn dus aardig weggeëbd. De VVD was het vier jaar geleden eens met het opheffen van het verbod op nachtarbeid in fabrieken en werkplaatsen, overigens een archaïsche terminologie die een wat morsige indruk wekt van de meestal toch vrij modern geoutilleerde bedrijven. De VVD was en is van mening dat er geen enkele reden bestaat om nachtarbeid in de verpleging en commerciële dienstveriening al dan niet met vergunning wèl toe te staan en in de industrie niet. Nachtarbeid is in onze moderne maatschappij immers onvermijdelijk. Zowel maatschappelijke behoeften, waaronder verpleging, als technische en economische motieven maken dit noodzakelijk. Er is een neiging o m aan economische motieven wa t minder waarde te hechten. Toch is het aardig om uit de evaluatie Vrouwen en nachtarbeid van SoZa te kunnen opmaken dat een bedrijf tot nachtarbeid van vrouwen moest overgaan, omdat de tent anders dicht moest. Het is merkwaardig dat de drang tot betutteling van volwassen vrouwen die in de industrie nachtwerk willen of moeten verrichten groter is dan in de commerciële dienstverlening of gezondheidszorg. Het vorige debat vertoont daar alle sporen van. Zelden werd zoveel zorg uitgedrukt voor de dubbele taak van de huisvrouw. Alsof daar bij werken overdag nimmer sprake van is! Even boeiend is het om nu uit de door de Kamer gevraagde evaluatie op te kunnen maken dat vrouwen in wisselende ploegendiensten meer tijd hebben voor hun huishoudelijke en verzorgende taken. Ook de sociale contacten komen beter tot hun recht. Zelfs kinderopvang blijkt geen onoverkomelijke moeilijkeden op te leveren. De partner of oudere kinderen die toch thuis zijn, dan wel grootouders lossen het probleem geruisloos op. Wel wordt geconstateerd dat vrouwen weer in de lager betaalde regionen terecht komen dan wel tijdelijk als uitzendkracht te werk worden gesteld. Maar verschilt dat nu zo wezenlijk van de situatie in dagarbeid? Overigens verrichten deze vrouwen hetzelfde werk natuurlijk ook in de dagploeg, want alleen maar in de nachtploeg werken, komt niet zoveel voor. Wel krijgen zij er meer voor betaald, een punt dat voor de vrouwen zelf belangrijk is, maar dat als voordeel van nachtar Over de kleine .cholen het volgende. De heer Reitsma heeft gevraagd of kleine scholen voldoende tot een en ander in staat zullen zijn. Ik denk dat een kleine school op zichzelf natuurlijk minder mogelijkheden in huis heeft dan een grote, multisectorale school voor beroepsonderwijs. Maar wat ik waarneem in het land, is dat kleine scholen soms buitengewoon creatief kunnen zijn om activiteiten te ontwikkelen die van belang zijn in verband met contractonderwijs. Ik denk bij voorbeeld aan een kleine MAVO op het dorp, die talencursussen geeft voor de huisvrouwenvereniging of computercursussen voor ouders. Er zijn meer mogelijkheden dan de heer Reitsma misschien denkt. Ik moet ook nog even terugkomen op die gelegenheidsarbeid. De partners gaan nu om de tafel zitten. Ik begrijp uit de woorden van de bewindsman dat hij meent geen taak in dezen te hebben. Gelegenheidsarbeid is goedkope arbeid. Je moet je, denkend aan het feit dat studenten, scholieren en huisvrouwen ingeschakeld worden , afvragen: kan de bedrijfstak zonder deze goedkope arbeid? Ik denk aan het verbouwen van spruiten. Het vorige jaar is Polen nogal op de voorgrond getreden op het gebied van de verkoop van spruiten aan Duitsland en zijn wij er wat uitgerangeerd, voor zover ik begrepen heb. Kunnen wij het hebben dat onze produkten duurder worden dan zij elders worden aangeboden? Uit een onderzoek van de rijkstuinbouwvoorlichting blijkt dat het in de vollegrondstuinbouw niet haalbaar is om die hoge lonen uit te betalen. Uit verschillende teeltplannen is gebleken dat zij alleen haalbaar zijn als gebruik gemaakt wordt van goedkope arbeid. Ik wil graag weten hoe de minister hierover denkt. Nee, voorzitter, daarvoor is de analyse te somber en de tijd te kort. Daarvoor ook zijn de maatregelen in zekere zin te vrijblijvend. Het perspectief voor meisjes is somberder dan ooit. Het Sociaal en cultureel planbureau geeft dat haarscherp aan. Economisch zijn de vooruitzichten voor ons land niet slecht. De werkloosheid onder mannen loopt terug, die onder vrouwen echter niet. De maatschappelijke oriëntatie en de verwachtingen van meisjes zelf over hun beroepsloopbaan verbeteren, maar de samenleving — onze Nederlandse samenleving — is daar onvoldoende voor toegerust. Meisjes krijgen nog steeds een dubbele boodschap mee: èn een beroep kiezen èn huisvrouw en moeder zijn. Zolang beide zo moeilijk te verenigen zijn, is economische zelfstandigheid nog ver weg. Voor het bereiken van die economische zelfstandigheid is veel meer nodig dan een nota Meisjesbeleid. Je kunt daar lang over praten, maar het zijn uitgerekend de kernpunten, de voorwaarden, die in het beleid ontbreken. Ik begin bij de arbeidsmarkt. De kans op langdurige werkloosheid voor meisjes, ongeacht het opleidingsniveau, is groter dan voor jongens. Een vijfde deel van de meisjes is op haar 22ste al huisvrouw, o.a. door de teleurstellende arbeidsmarkt. Het enig denkbare toekomstperspectief is nog altijd het huisvrouwschap. Vooral laaggeschoolde meisjes hebben geen kans op de arbeidsmarkt. Misschien moet de minister daar ook het gegeven tegenover stellen dat los van het verwachtingspatroon één vijfde van de vrouwen op hun 22ste al huisvrouw is, zonder betaald werk. Dat is dan toch wel in strijd met het verwachtingspatroon. Vervolgens het positieve actieprogramma voor vrouwen in arbeidssituaties. Onze fractie is daar niet in alle opzichten gelukkig mee. Wij stellen vast dat, waar vrouwen zich op de arbeidsmarkt melden, de overheid als werkgeefster hen ruimte biedt, evengoed als wie dan ook. In die zin zijn wij — laat daarover geen misverstand bestaan - voor gelijke kansen en gelijke beloning voor mannen en vrouwen in het arbeidsproces. De overheid is echter principieel verkeerd bezig — en die schijn laadt die zelfde overheid hier en daar naar onze wijze van zien bepaald op zich als zij als uitgangspunt hanteert dat vrouwen pas volwaardig in de samenleving participeren als zij een betaalde baan hebben. Daarmee worden impliciet het beroep van huisvrouw, het vrijwilligerswerk en dergelijke gediskwalificeerd. Gesproken word t van het wegwerken van een achterstandssituatie. Word t met die achterstandssituatie meer bedoeld dan het simpele feit dat het percentage vrouwelijke ambtenaren nog lang geen 50 % van het totale overheidspersoneelsbestand bedraagt? In uw vorige functie kreeg u er ook voor betaald. Nu hebt u er misschien alleen maar last van. Wij zijn het er overigens over eens dat, welk systeem je ook kiest, er voor sommige mensen nadelen zullen blijven bestaan. Mensen moeten dan ook goed worden voorgelicht. In de huidige situatie is de vrouw doorgaans de zwakste partij. Hopelijk verandert dat door de emancipatie in de toekomst nog eens. Maar goed, in de huidige situatie kun je zeggen dat voor heel veel mensen het huidige huwelijksgoederensysteem heilzaam kan zijn. De minister zegt dat hij geen systemen uit andere landen kan overnemen. Ik vraag mij in dat verband af of er landen zijn die hetzelfde systeem hebben als wij. Hoe onheilzaam of desastreus is het voor die vrouwen in die andere landen dat zij een ander systeem hebben dan wij? Of heeft dit toch te maken met de positie van de huisvrouw in Nederland? Zij loopt op dit punt erg achter bij vrouwen in andere landen, waar het veel gebruikelijker is dat zij actief aan het betaald arbeidsproces deelneemt. Ik gaf een voorbeeld van een Fransman en een Italiaanse die veel van de wereld hadden gezien. Juist omdat zij zoveel van de wereld hebben gezien, kunnen zij zich niet voorstellen dat wij een dergelijk systeem hanteren. Deskundigen hebben mij verteld dat alle overige landen andere systemen hanteren. Geen wonder dus dat ze in verwarring raken. De minister kan dan wel zeggen dat ze mondig zijn en dat ze er goed over na moeten denken, maar dat laat onverlet dat de burgerlijke stand goede informatie had moeten geven. Terwijl de AAW aan de uitkerings– kant een scherpere relatie met de arbeidssfeer kreeg door deformule– ring van het feitelijk inkomensder– vingscriterium, bleef de AAW aan de voorzieningenkant een ruimere toegankelijkheid behouden die meer beantwoordde aan de beeldvorming bij het begrip volksverzekering. Men bleef daarbij toch op twee gedachten hinken. Aan de ene kant hebben ingezetenen die niet tot de beroeps– bevolking behoren, zoals personen beneden de 15 jaar en huisvrouwen of eventueel huismannen, aanspraak op AAW-voorzieningen; aan de andere kant zijn nieuwe gevallen, mensen van boven de 65 jaar, uitgesloten van AAW-voorzieningen juist omdat zij niet tot deberoepsbe– volking of de potentiëleberoepsbe– volking behoren en formeel omdat zij niet tot de kring van verzekerden behoren. Die tweeslachtigheid wordt onhoudbaar wanneer bij de aanvaar– ding van de belastingsherzienings– voorstellen ""Oort"" de 65-plussers als verzekeringsen premieplichtig voor de AAW betiteld worden. Het late inzicht op dit punt leidde bij het kabinet tot de indiening van dit noodwetje. Dat noodwetje creëert een adempauze om ons te bezinnen op de schizofrenie in de toegang tot de AAW-voorzieningen, om lacunes in weten regelgeving grondig te inventariseren en om in elk geval tot meer eenduidigheid en harmonisatie te komen. Bij de volksverzekeringen ligt de zaak heel anders. Ik noem drie markante verschillen. Ten eerste. Er ontbreekt een ruilevenwicht tussen de hoogte van de premie en de hoogte van de eventuele aanspraak. Tegenover een inkomensafhankelijke premie staat een vaste uitkering, waarvan de hoogte los staat van eerder verdiend inkomen en betaalde premie. Er vindt eeninkomensover– dracht plaats van hoger betaalden naar lager betaalden. Hetsolidariteits– element strekt zich ook uit tot personen zonder inkomen. De huisvrouw is als het ware gratis verzekerd voor de volksverzekerin– gen. Er is dus ook sprake van inkomensoverdrachten van tweever– dieners naar alleenverdieners. Volksverzekeringen gelden de ganse Nederlandse bevolking, de ingezetenen: zij die een inkomen verdienen als werknemer; zij die een inkomen verdienen als zelfstandige; zij die geen inkomen in geld verdienen, zoals huisvrouwen. Voordat er in de geïndustrialiseer– de landen sprake was van een landelijk en wettelijk stelsel van sociale zekerheid, waren er al uiteenlopende primitieve vormen van sociale verzekeringen via onderlinge arbeidswaarborgfondsen, vakbonds–, ondernemingsen doktersfondsjes. Alle hadden hun verdiensten, maar vooral hun tekortkomingen: risicose– lectie sloot vaak de meest kwetsba– ren uit; de risicospreiding was te klein om het hoofd te bieden aan omvangrijke calamiteiten; in de toewijziging van uitkeringen sloop willekeur binnen; ondernemingsfond– sen werden soms vermengd met het bedrijfskapitaal en failleerden met de onderneming; wisseling van woon– plaats of baan leidde tot sociale-ze– kerheidsbreuk; etc. Om dergelijke euvelen te voorkomen, werd vanaf het einde van de vorige eeuw overal in West-Europa koers gezet op een uniform wettelijk stelsel van sociale zekerheid, met landelijke risicosprei– ding en geobjectiveerde uitkerings– voorwaarden. Nu we een start maken met een sociale-zekerheidsregeling voor raadsleden in grotere gemeen– ten, wordt een eeuw sociale strijd hooghartig genegeerd en mag elke gemeenteraad opnieuw het wiel uitvinden. ""Een verfijnde allocatie van voorzieningen"" heet dat. Het is mij mmiddels wel duidelijk waarom het kabinet een treurig stemmend voorbehoud gemaakt heeft bij de goedkeuring van het Europees handvest lokale autonomie, op het onderdeel Sociale voorzieningen voor raadsleden. Ik roep het kabinet op, de consequenties te trekken uit de eigen stelling dat deeltijdarbeid evenwaardig is aan volletijdsarbeid. De tijd waarin part-time-arbeid voor huisvrouwen functioneerde als een aardige tijdspassering of als een welkome aanvulling op een karig kostwinnersloon, is passé. En de tijd dat dit soort part-time-arbeid als een soms lucratieve ereschnabbel fungeerde voor heren uit de hogere standen, is eveneens passé. Wie de schoen past, trekke hem aan; ook de tijd waarin het lidmaatschap van de Eerste Kamer een eervolle sinecure was, is passé. De wijze van beloning is inmiddels wel erg anachronistisch en bevat zowel elementen van over– als onderprivilegiëring. Moge dit jubileumjaar aangegrepen worden voor een kritische heroverweging. Een huisvrouw werkt gedurende vele jaren twaalf uur per week part-time, maar zij wordt ontslagen. Zij heeft, golet op haar leeftijd en arbeidsverleden, twee en een half jaar WW-recht opgebouwd. Zij gaat nu over tot een vorm van thuisarbeid, ook gedurende twaalf uur per week. Daarmee verliest zij haar status van werkloze werknemer. Ik ga ervan uit, dat deze thuisarbeid niet verzekerings– plichtig is, zoals dat voor de meeste thuisarbeid geldt. Nu vervalt ook dit thuiswerkbaantje na vijf maanden doordat haar thuiswerkkoning wegens fraude gearresteerd wordt. Welnu, haar WW-recht kan niet herleven, want na drie maanden is er sprake van een definitief verlies van de hoedanigheid van werknemer. Zij had dit werk beter niet kunnen aanvaarden. Ik meen dat door de aansluiting bij artikel 8 datgene is geregeld wat de heer Van de Zandschulp in zijn tweede termijn vraagt. lemand die tijdelijk niet-verzekerde arbeid aanvaardt, heeft een recht op herleving. Thans is die in artikel 8 voor 3 maanden geregeld en voor een zelfstandige voor anderhalf jaar. Wanneer voor mensen met een politieke functie het recht op een werkloosheidsregeling herleeft, gebeurt dat binnen de voor hen geldende individuele uitkeringsduur. Dat is dus aansluitend. Als de huisvrouw/thuiswerkster 12 uur thuisarbeid verricht, neem ik aan dat zij daarmee meer dan 40% van het wettelijk minimumloon verdient. Dan wordt zij geacht verzekerd te zijn voor de werknemersverzekeringen. Als de werkgever haar zwart in dienst heeft genomen, kun je moeilijk zeggen dat activiteit wordt bestraft U heeft een ander buitengemeen interessant onderwerp aangesneden, waarvan ik iets meer afweet dan van het omschakelen van defensie-indus– trie, namelijk dat groene nationaal inkomen. Wij hebben echt ons best gedaan op het antwoord op die vraag. U vraagt nog wat internationa– le tabellen. Die zullen wij u ongetwij– feld geven. Misschien kan ik u nog ter overdenking dit meegeven. Het is een echt goed antwoord, hoor. Het is niet verstandig om aan het nationaal inkomen te gaan zitten knutselen, want dan wordt internationale vergelijking absoluut onmogelijk Bij de een gaan ze corrigeren op cnmmaliteit, bij de tweede voor huisvrouwen, bij een derde voor milieu en bij een vierde voor wat anders. Dan wordt het echt een rommeltje. Voetnoten, begeleidende teksten en dergelijke, dat zijn uitstekende zaken. Ik kan ook niet inzien dat de vrouw die door allerlei omstandigheden niet tot 4 weken voor haar bevalling kan doorwerken, omdat bij voorbeeld haar werk daarvoor te zwaar is, er gelukkiger of beter van wordt als wij die keuzemogelijkheid ontnemen aan de vrouw die daar wel voor kan en voor wil kiezen. Natuurlijk moet de gezondheid van de baby's heel zwaar wegen. De gynaecologen wijzen op het aspect van de vroeggeboortes. Toen er werd doorgevraagd en nagevraagd, hebben de gynaecolo– gen — zij hebben zich in een reactie al uitgelaten over het voornemen tot flexibilisering — echter erkend dat fixatie van het zwangerschapsverlof op 4 of op 6 weken geen echte oplossing biedt, omdat de oorzaak van de vroeggeboortes veelal in een veel eerder stadium ligt. Voor dat eerdere stadium pleiten zij eigenlijk sterk voor voldoende mogelijkheden tot het terugbrengen van arbeidstij– den en voldoende rustmogelijkheden. Ook de oorzaken van het te lage geboortegewicht liggen naar mijn informatie veelal veel vroeger. Dit is gebleken uit contacten met gynaeco– logen, onder anderen met degene over wie mevrouwVan Nieuwenho– ven sprak. Het blijkt dan dat de problemen van dat moment zijn op te lossen door rust te nemen. De arts en de vrouw hebben dus alle mogelijkheden om het zwanger– schapsverlof aan te passen aan de omstandigheden van dat moment. De oorzaken blijken ook niet simpel– weg terug te voeren op het aspect van zwaar of lichter werk. Ook bij huisvrouwen doet zich dit verschijn– sel voor. Ook die verschijnselen kunnen niet direct worden weggeno– men door het verlengen van het zwangerschapsverlof. 2. Wij moeten ons toch realiseren dat er in alle gevallen sprake is van financiële gevolgen in verband met het niet kunnen werken rondom de bevalling. Een werkende vrouw kan haar betaalde arbeid tijdehjk niet voortzetten, maar ook een huisvrouw zal in omstandigheden regelingen moeten treffen om het huishouden draaiende te houden. Het is vreemd om in het ene geval wel een tege– moetkoming te verstrekken en in het andere niet. Wil de staatssecretaris hierop reageren? lichter zijn dan betaald werk buitens– huis? Ook in dat opzicht heb ik de indruk dat soms met ongelijke maten wordt gemeten. Natuurlijk is het aantrekkelijk om zowel voor als na de bevalling langer thuis te blijven. Eigen haard blijft nu eenmaal, ook voor de vrouw, goud waard! Zo wordt het nog altijd gevoeld, ondanks alle verhalen waarmee men de huisvrouw minderwaardigheidsgevoelens lijkt te willen aanpraten, als zij zich geheel en al aan die zorgtaak blijft wijden. Dit kan er echter toe leiden dat het opnemen van het verlof inonverant– woorde mate wordt uitgesteld. Een termijn van 6 weken betekent dan bescherming van de werkneemster tegen zichzelf, al kan dit natuurlijk per werkplek verschillen. Op zijn minst voel ik dus wel voor het amendement dat ertoe strekt, de zogeheten flexibele periode te beperken tot 2 weken. Een eindoor– deel over deze kwestie heb ik niet. Daarom zal ik metveel belangstelling naar de staatssecretaris luisteren. De heer Leerling vroeg of het wel redelijk is om een dergelijke regeling collectief te verzekeren. Hij wees, dat is ook begrijpelijk, op het ILO-verdrag nr. 103. Daarin verplichten de verdragspartijen zich om de werkge– ver niet voor de kosten van het zwangerschapsen bevallingsverlof te laten betalen. Omdat het hebben van kinderen behalve een individuele vreugde ook een collectieve verant– woordelijkheid is van de samenle– ving, lijkt het mij een goede zaak dit collectief verzekerd te houden. Ik dacht ook niet dat de heer Leerling iets anders van mij had verwacht. Ik wil er overigens op wijzen dat ook een werkende vrouw vaak huisvrouw is. Een gehuwde werknemer die arbeidsongeschikt wordt komt in de WAO tot zijn 65ste jaar, los van de duur van het arbeidsverleden of het overige inkomen in een huishouden. Een gehuwde huisvrouw die hetzelf– de overkomt, ontvangt niets. De WWV-reparatie komt in veel gevallen neer op een extraatje van soms tienduizenden guldens in soms zeer welvarende huishoudens. Je weigert het niet, maar je zou je toch profiteur moeten voelen. Het verschijnsel van cumulatie van uitkeringen in één huishouden is alleen maartoegeno– men. Dat is pijnlijk voor het gezin waar van één uitkering moet worden geleefd. Ik weet wel dat vroegere regimes soms oneerlijk uitpakten, maar nu schieten wij echt te ver door naar de andere kant. Een verdergaan– de verzelfstandiging van uitkerings– rechten zal ons dan ook niet verder brengen, want de samenleving bestaat nu eenmaal niet slechts uit individuen. Ik kom dan op de positie van vrouwen. Ik ben het met mevrouw Schimmel eens dat er een merkwaar– dig verschil ontstaat. Een gewone huisvrouw, als ik het zo mag zeggen, zonder inkomen houdt de volledige gemeenteraadsvergoeding over. Als zij echter in de bijstand zit of haar man zit in de IOAW en zij dus ook, dan wordt het volledig verrekend. Vanuit de systematiek van de werkloosheidsuitkeringen kan ik hier weinig aan doen. Ik geef echter grif toe dat het niet altijd even gemakke– lijk zal zijn om representatieve activiteiten, die voor een deel toch tot het gemeenteraadslidmaatschap behoren, te verrichten vanaf het bijstandsuitkeringsniveau. De uitgaven die je namelijk moet doen om een keertje extra naar de kapper te gaan en om er een beetje knap uit te zien, tikken dan aan. Vanuit de systematiek van de bijstand kan ik hier echter niets aan doen. Ik kan hooguit — misschien is dit wat cynisch — hopen dat mensen die actief zijn in de gemeentelijke politiek, voor werkgevers aantrekke– iijke werknemers zijn en dus snel aan de slag komen. Dat helpt echter niet. Er moet natuurlijk extra aandacht zijn voor de positie van vrouwen. Vanuit de sociale-zekerheidssystematiek kan ik hier evenwel niets aan doen. Ik blijf zitten met het probleem dat in het laatste mondeling overleg is gesigna– leerd door de PvdA-fractie. Binnen– landse Zaken geeft een vergoeding bovenop een bestaande situatie. De bestaande situatie is vanuit de sociale zekerheid gezien niets anders dan de minimuminkomensbescher– ming. Ik wil er wel meteen iets over zeggen. Natuurlijk heb ik dat gisteren ook gehoord, want je moet wel stokdoof zijn, wilde je dat niet horen. ledereen heeft er namelijk over gesproken. Het leek wel een huishoudelijk debat maar dan meer in de zin van de huisvrouw. Hoe staat het overigens met de Europese en Nederlandse procedures ten aanzien van de Europese voltooimgsrichtlijn? Mijn opvatting is dat zich steeds meer in internationaal verband gaat wreken dat Nederland, als het gaat om dearbeidsmarktpar– ticipatie van vrouwen, in een duidelijke overgangssituatie verkeert. Wij hebben weliswaar een 1990-beleid voor de nieuwe generatie,maar wij moeten ook rekening houden met andere generaties vrouwen. Dat zijn oudere generaties, waarvoor betaalde arbeid niet vanzelfsprekend was Al te lang kun je echter niet op die twee gedachten blijven hinken. Je kunt niet èn een systeem hebben van bijvoorbeeld volksverzekeringen, waarin het idee van de kostwinner met een kostbereidende huisvrouw de overhand heeft èn daarnaast economische zelfstandigheid van de nieuwe generatie bepleiten. Je kunt niet deeïtijdarbeid bevorderen en vervolgens zeggen: ach, deeltijdwer– kers zijn toch maar vrouwen met een baantje erbij, en derhalve de rechten van deeltijdwerkers beperken. Het wetsvoorstel waarover wij vandaag spreken, is opgesteld naar aanleiding van een deeltijdersuit– spraak van het Europese Hof. Het hof sprak uit dat het een vorm van indirecte discriminatie van vrouwen is als voltijders in de AAW een uitkering krijgen naar de algemene grondslag, ongeacht feitelijke mkomensderving, en deeltijders een AAW-uitkering naar de individuele grondslag, waarbij het dus wel gaat om fettelijke inkomensderving. Aangezien in Nederland ook andere gevallen een AAW-uitkering krijgen die hoger is dan het gederfde inkomen, mag dit dus niet worden aangevoerd als objectieve rechtvaar– digingsgrond, zei het hof. Het voor deeltijders met een AAW-uitkering optrekken van de individuele grondslag tot de algemene, zou 325 mln. structureel kosten. Dat is te veel, zegt de regering. Bovendienzou dan ledereen tussen 18 en 65 jaar, ongeacht of er inkomen is gederfd of niet, wel eens bij arbeidsongeschikt– heid een AAW-uitkering op basis van een algemene grondslag kunnen claimen, en dat kost ongeveer 2 mld. Het gaat dan vooral om huisvrouwen en bijstandsgerechtigden. Hoe de regering aan dat bedrag komt, is mij vooralsnog niet helemaal duidelijk, maar dat het veel is, staat vast. Toch is het de vraag of de oplossing die de regering nu denkt te vinden, door vanaf volgend jaar juli het inkomens– dervingskarakter van de AAW stringenter te hanteren, de juiste is. Wij moeten daar nog over praten als wij over de betreffende AMvB's praten volgende week. Mevrouw Groenman vroeg mij hoe ik erbij kom dat het ongeveer 2 mld. kost als aan iedereen een uitkering moet worden verstrekt, uitgaande van het idee dat daarbij geen sprake is van een verlies van arbeidsinko– men, maar van een minimumbe– scherming bij het verliezen van inkomensverdiencapaciteit. Wij hebben daarvoor gebruik gemaakt van een onderzoek van het CBS onder het deel van de bevolking dat een uitkering heeft krachtens de Algemene bijstandswet. Dat onder– zoek was tevens gericht op de invalideringsgraad van huisvrouwen. Daarbij is geconstateerd dat in principe ongeveer 160000 huisvrou– wen en bijstandsgerechtigden in dat geval, dus zonder arbeidsinkomens– vereiste in de AAW, recht kunnen doen gelden op een AAW-uitkering Ik kan niet zeggen of zij daar ook een beroemd geworden artikel ""Het onbehagen van de vrouw"". In dit artikel wees zij op de verschillende belangen die de huisvrouw en de buitenshuis werkende man hebben. Zij meende dat met het buitenshuis werken van vrouwen deze belangen– tegenstelling opgeheven zou worden. Nu, na 20 jaar, luidt de centrale doelstelling uit het beleidsplan zoals deze in de nota Emancipatie-onder– steuningsbeleid is geformuleerd: ""het bevorderen van de ontwikkelin– gen van de huidige maatschappij, waarin het sekseverschil nog in zo grote mate is geïnstitutionaliseerd naar de pluriforme maatschappij, waarin ieder ongeacht sekse of burgerlijke staat de mogelijkheid heeft een zelfstandig bestaan te verwerven en waarin mannen en vrouwen gelijke rechten, kansen, vrijheden en verantwoordelijkheden kunnen realiseren"". Mevrouw Achttienribbe heeft met een knipoog naar mij enkele strofen uit een gedicht van mevrouw Joke Smit geciteerd. Ik beveel haar aan, eens te lezen wat in hoofdstuk 31 van het Spreukenboek staat, waar het gaat om de lof van dedeugdza– me huisvrouw. Dit was geen huismem, maar een ware hulp tegenover of naast haar man. Als mevrouw Achttienribbe geen Bijbel heeft, kan ik haar zeggen dat er een bij de voorzitter staat. Eindelijk is een minister - en ik bedoel minister Ritzen — erin geslaagd de logica van de huisman/ huisvrouw toe te passen op de reorganisatie van een departement. De trap wordt van bovenaf schoon– geveegd. Aan de voet van de trap en buiten om het huis was het al schoon. Mijn vraag aan de minister– president is: wie volgt? Voorzitter! Ik spreek het nu voor de derde keer uit in het meest open huis dat er in Nederland is. Op een meer openbare plaats dan deze, kan ik het niet uitspreken Maar ik heb wel een probleem met de heer Willems. Het gaat om een actie bottom-up, want die samenwerking krijgt inhoud doordat mensen elkaar vinden op het lokale vlak: milieumen– sen, huisvrouwen, progressieve boeren en progressieve onderne– mers. Vooral progressieve boeren en ondernemers, maar misschien ook anderen want de heer Willems heeft mij uitgelegd dat de werking hiervan in Zweden was, dat verschillende groeperingen uit de maatschappij elkaar vinden. Als die elkaar gevon– den hebben, gaan ze werken aan het milieu dus ik neem aan dat hij die anderen er ook bij wil hebben. Ik kan daartoe uitnodigen maar ik neem aan, dat de heer Willems niet van mij verlangt dat ik het ga organiseren. Dan gaat immers datgene wat hij ermee beoogt en wat hij in het voorbeeld van Zweden aanhaalde, verloren Ik maak het hier bekend; iedereen luistert en ik weet dat heel veel milieu-organisaties luisteren die heel goed weten waar we het over hebben Ik ga niet het land in om te zeggen dat ze het vooral moeten doen. Voorzitter! Ik heb gevraagd hoe zich dit verhoudt met de maatregel die voor 1991 is afgekondigd. Is het gezin nog steeds zo prachtig, terwijl wij de meisjes leren dat zij zelfstan– dig moeten zijn, dat zij in de toe– komst geen huisvrouw moeten zijn enzovoort? den. Maar ik begrijp dat de beoogde praktijk zoveel mogelijk parallel gaat lopen met de bestaande situatie in onder andere de Algemene burgerlij– ke pensioenwet. Het complexe karakter van het nu voorgestelde was overigens te vermijden geweest als individualisering van de AOW uitke– ringen in het verleden niet aan de orde was geweest. Erkent de minister dat? En is de individualisering van in dit geval de AOW de prijs van onnodig ingewikkelde wetgeving waard? De beoogde wetswijzigingen zullen ongetwijfeld leiden tot een stijging van het aantal personen. Collega Lankhorst deelde zojuist dat dit niet het geval zal zijn, als degenen die overlijden van dat aantal worden afgetrokken. Maar goed, ik houd het even op een stijging van het aantal personen dat een beroep op WUV en WU60 doet. Dat zou tot problemen kunnen leiden. Ik vraag de minister hoe groot de kans is dat er op enigerlei wijze misschien een oneigenlijk beroep zal worden gedaan op de nieuwe uitkeringsrege– ling van de WUV. Het verminderen van alleen de verdiencapaciteit kan leiden tot een gehonoreerde aanvraag voor een uitkering. Maar hoe wordt nu precies vastgesteld of bijvoorbeeld een huisvrouw terecht een beroep doet op de WUV? Het is denkbaar dat een persoon bepaalde psychische of fysieke klachten, op grond waarvan die persoon niet meer volwaardig kan functioneren op de arbeidsmarkt, toeschrijft aan gebeurtenissen uit de oorlog. Dat is al heel lang geleden. Is het mogelijk dat zo iemand alsnog een WUVof WUBO-uitkering ontvangt? Kort en goed, laten wij voorzichtig zijn. Een oneigenlijk beroep moet niet mogelijk zijn. Eigenlijk moet ik zeggen dat een oneigenlijk beroep zoveel mogelijk moet worden uitgesloten. Immers, waterdicht zal de regeling nooit kunnen zijn. Voorzit– ter! Het is duidelijk dat participatie een enorm belangrijke zaak is. De minister zei dit ook al. De heer Leerling stelde in dit verband het volgende. Wanneer vrouwen herintreden, gaan zij over van een groep die wij niet meetellen, naar de groep actieven. Als zij dan evenwel arbeidsongeschikt worden, gaan zij over naar de niet-actieven. Dit betekent volgens mij in ieder geval: beter ten halve gewerkt dan ten hele gekeerd. Het is namelijk zeker dat een vrouw, als zij 65 wordt, los van de vraag of zij daarvoor actief was op de arbeidsmarkt of als huisvrouw thuis actief was, gaat meetellen bij de groep niet-actieven. Wat dat betreft — de heer Van derVlies vroeg hier eigenlijk naar — zouden wij het verhoudingsgetal eigenlijk per kabinetsperiode opnieuw moeten beoordelen. Dit staat ook in para– graaf 6.9 van de memorie van toelichting. Het is namelijk zowel een kwantitatief als een kwalitatief gegeven. Wanneer, zoals ik ook in mijn eerste termijn al zei, het grootste deel van de mensen die wij Ik wijs er overigens de facto op dat ook vrouwen die hun hele leven besteed hebben aan de huishouding kunnen zeggen dat huishoudelijke arbeid in Nederland volledig erkend wordt, omdat wij zonder dat dit absoluut in de tekst zo bepaald is, in Nederland geen onderscheid maken naar de activiteiten die men als ingezetene heeft ondernomen om voor AOW in aanmerking te komen. De facto is in deze zin dus sprake van een ""overheids huisvrouwenpen– sioen"". Uit de nota straalt een zelfgenoeg– zame behoudzucht, een rondwente– len in versleten clichés over het economisch functioneren van Nederland. Wanneer de minister het presteert om als de tweebelangrijk– ste zwakten van ons land te noemen de grote inactiviteit en de hoge collectieve-lastendruk, is dat tekenend voor het lage niveau van de analyse. Het ontbreekt Economische Zaken aan het lef om te stellen dat een grote zwakte in ons land is het gebrek aan socialeverantwoordelijk– heid bij zowel de politiek als bij het bedrijfsleven om mensen die graag betaald willen werken ook daadwer– kelijk de kans te geven op een baan. Het gigantische beroep op de WAO is in feite de grote schande van de afkoop door de werkgevers. De internationaal gezien hoge arbeids– produktiviteit is mede dankzij het bestaan van de WAO mogelijk geweest. Ik zeg ""mede"" omdat die ook mogelijk is geweest dankzij de ""grote inactiviteit"", zoals de minister dat schrijft, van vrouwen. Het wordt nog steeds volstrekt normaal gevonden dat achter de mannehjke werknemer als een stille schaduw de huisvrouw haar onzichtbare arbeid verricht, zodat hij zich voor meer dan 100% aan het werk over kan geven. Voorzitter! De initiële bekostiging en de marktwerking voor niet-initiële opleidingen zullen hier op een gegeven moment hun werk doen. Ik begrijp best dat er een te kleine markt is voor vier instituten die een voortgezette opleiding informatica voor huisvrouwen geven. Er zijn niet alleen financiële, maar ook fysieke barrières voor onderzoek. Daarbij denk ik aan de beperking in de openstelling van wetenschappelij– ke bibliotheken in ons land. Tijdens de UCV van verleden jaar sprak de minister de wenselijkheid uit dat deze bibliotheken ook in het weekend geraadpleegd zouden kunnen worden. Ik wil daar wat verder op ingaan. De tijd dat studeren vooral een full time bezigheid was en dat vooral werd gedaan tussen maandag en vrijdag is, als er al ooit helemaal sprake van is geweest, voorbij. Ik denk daarbij onder andere aan mensen met een baan, die in de avonduren en in het weekend studeren, tweede kansers — onder wie huisvrouwen — buitenlandse onderzoekers die de beperkte tijd dat zij hier zijn maximaal willen benutten maar ook aan studenten, die door de combinatie van werken en studeren aangewezen zijn op avonden en weekends. Bovendien is onderzoek voor velen ook een ideale vorm van vrijetijdsbesteding. Uitbreiding van de openingstijden in het weekend van wetenschappelijke bibliotheken zal aan de behoefte voldoen en een stimulans betekenen voor studie en onderzoek. Het experiment met de zondagopenstelling van de Leidse Openbare Bibliotheek bleek zeer geslaagd. Ik hoop overigens, dat andere openbare bibliotheken zullen volgen. Wat zou de minister ervan vinden als dit voorbeeld werd nagevolgd door de Koninklijke Bibliotheek? Het zou mij niet verbazen als andere wetenschappelij– ke bibliotheken zouden kunnen volgen als de KB de trend set, wellicht na enige aanmoediging door de minister. De discussie over de relatie tussen minimumloon en werkgelegenheid werd recentelijk gekoppeld aan een roep om een zogenaamde individuali– sering van het minimumloon. Ik meen dat individualisering in dit verband een onjuiste term is. Het minimum– loon is evenals alle andere lonen een individueel loon. Kostwinnerslonen bestaan niet. In ons inkomensbestel zitten vele kostwinnerselementen: de dubbele belastingvrije som, de gratis of bijna gratis medeverzekering van de huisvrouw en de enkele huisman voor de volksverzekering en het ziekenfonds, toeslagen in de sociale zekerheid enzovoorts.Kostwinnerste– gemoetkomingen spelen een rol in de hele inkomenspiramide. Wie de arbeidsparticipatie wil vergroten, doet er goed aan, kostwinnersfacili– teiten geleidelijk te vervangen door ouderschapsfaciliteiten, zowel in de arbeidssfeer als in de inkomenssfeer. Het minimumloon is dus geen kostwinnersloon, maar een individu– eel loon voor individuele arbeid. Het is primair een minimale tegenpresta– tie voor arbeid. Staatssecretaris Ter Veld Inder– daad, tot hun vijfenzestigste. Wat dat betreft is er geen enkel verschil tussen een zelfstandige of een werknerner. Het geldt ook voor huisvrouwen. Men is verzekerd tot de 65-jarige leeftijd. Gebruik is dat voorzieningen die gelden tot de 65-jarige leeftijd, onder een aantal omstandigheden kunnen doorlopen na de 65-jarige leeftijd. Ik neem aan dat de vraag is gebaseerd op een misverstand. Ik meen niet dat het goed zou zijn als het hele land zo zou leven. Dan zouden er nog veel meer huisvrouwen en soms ook mannen zeggen: Wat is dit toch een onmogelijke tijd om thuis te komen? Maar zonder de door ons bepleite omschakeling zal het ministerie ook altijd een verdeeld huis vol met belangentegenstellingen blijven. Onbegrijpelijk vinden wij het, dat de bewindslieden van mening zijn, dat ondanks de vlijmscherpe kritiek op het topmanagement met zijn harde top down benadering, het toch kan blijven zitten. Dat is toch volstrekt ongeloofwaardig. Het is toch gebruikelijk in dit soort kwesties, waar van jarenlang mismanagement sprake is geweest, dat de trap van boven af wordt schoon geveegd? Elke huisvrouw weet toch, dat dit de beste schoonmaakmethode is. Hoe kunnen directeuren die jarenlang de survival of the fittest in de subtop hebben geaccepteerd en hier verantwoordelijk voor waren, nu een geloofwaardig en door iedereeen noodzakelijk geachte verandering in het management doorvoeren? De minister sprak op de studiedag van het ministerie over genetische manipulatie de woorden: de doofpot dient leeg te zijn en the mind works like a parachute, only when it is open. Dat klinkt ons als muziek in de oren, maar is het geen valse muziek, Mijn ervaring is toch anders, maar ik woon ook ergens anders dan de heer Leerling. Toen de casino's in Nederland nog verboden waren, zag ik bij mij in de straat wekelijks de huisvrouwen in bussen naar België rijden om in het casino te gaan spelen. De aantrekkingskracht is groot, groter dan de heer Leerling, mevrouw Van Rijn en ik zich kunnen voorstellen. Ik constateer echter dat de aantrekkingskracht van het gokspel of van het kansspel — net als mevrouw Van Rijn maak ik dat onderscheid - zeer groot is. Voorzitter! Wanneer de structurele opbrengst van mijn voorstellen altijd al in het eerste jaar mochten worden berekend, liep ik hier vast stralender rond dan soms het geval is. Ik ben ervan overtuigd dat de heer Linschoten voor een van zijn amendementen dat structurele overschot absoluut nodig heeft. Ik doel op zijn voorstel om voor arbeidsongeschikte weduwen en weduwnaars de AAW uit te breiden tot een ieder die in de toekomst geen arbeidsinkomenscapaciteit heeft. Wij hebben bij de AAW - de heer Linschoten Is hier zeer consistent - gekozen vooreen aanscherping van deinkomensder– vingseis. Dat is de reden, waarom juist in deze regeling voor arbeidson– geschikte nabestaanden een uitkering aanwezig is. De heer Linschoten stelt nu, consistent als hij is - sinds de reparatiewet is aange– nomen en hij als spijtoptant optreedt datarbeidsongeschiktheid ten principale ook voor huisvrouwen in de AAW zou moeten worden geregeld. Dat kost ten minste een paar miljard. Als de heer Linschoten in partij of in persoon aan de regeling deelneemt, zal hij dat miljard zeker nodig hebben. Voor een betere behandeling van het huishoudelijk afval is ook de rol van de consument essentieel. Vaak moet men zich toch wel veel inspanningen getroosten om milieuvriendelijk bezig te zijn. Wij moeten alles apart houden en apart wegbrengen. Zulke problemen kom je ook tegen als je gaat winkelen. Hoe kun je nu zien of iets goed is of niet? Als je iets weg moet gooien, hoe weet je dan wat voor soort afval het is? Er moet voor de burger meer duidelijkheid komen. Het speelt ook heel duidelijk bij de burger. Wij hebben hier de Nederlandse vereniging van huisvrouwen gehad, die hier een bijeenkomst had georganiseerd om mij een petitie aan te bieden om heel snel een KCA-logo in te voeren. Nieuwspoort was te klein; er waren meer dan 200 vrouwen die dit zo belangrijk vonden dat zij ervoor naar Den Haag kwamen. Als ergens een breed draagvlak voor is, moeten wij dat ook gebruiken. Daarom moet er zo snel mogelijk een logo komen voor KCA, maar ook voor de andere produkten, zodat iedereen kan zien waar hij mee bezig is. De heer Linschoten heeft ook nog het probleem opgeworpen, wat er gedaan zou moeten worden met degenen die in het verleden met pensioenbreuk zijn geconfronteerd. In de Stichting van de arbeid en in de SER is daar natuurlijk ook over gediscussieerd. De vraag rijst of voor degenen die bij hun voormalige pensioenfonds zeer slecht af waren, omdat het pensioenfonds ondanks de mooie wetsvoorstellen die onder anderen door mevrouw Groenman zijn geïnitieerd, niets doet, niet alsnog het recht van waardeover– dracht zou moeten worden geregeld. Daarmee zou je dan wel de nieuwe werkgever de verplichting opleggen, een zeer slechte regeling over te nemen. Ik heb op dat punt grote aarzeling. Ik heb daar grote aarze– lingen bij. Ik wijs erop dat bovendien in oude gevallen waardeoverdracht alleen mogelijk is voor degenen die bij een andere werkgever werken en niet voor degenen die slapend buiten de arbeidswereld verkeren, bijvoor– beeld als huisvrouw of in een andere systematiek, zoals de WAO. In de SER en de Stichting van de arbeid en ook door de pensioenfondsen zelf is gezegd dat moet bekeken wat kan worden gedaan voor de oude breukelingen. Als wij over drie jaar bekijken hoe het met de pensioenen gaat, zullen wij zien hoe dit zich verder ontwikkelt. Oe suggestie om nu te besluiten, mensen die in een heel slecht pensioenfonds zitten, toch het recht op waardeoverdracht te geven, stuit op aarzelingen bij mij. Ik wil het vooral voor nieuwe gevallen regelen. Mijnheer de voorzitter! BOVAG– zegels, KEMA-keurmerken en etiketten die zijn goedgekeurd door de Nederlandse vereniging van huisvrouwen staan garant voor een produkt dat de toets der kritiek kan doorstaan. Zij zijn het zichtbare zegel van een kwaliteitscontrole waaraan waarde wordt toegekend door de consument bij aankoop van een produkt. Een belangrijke taak van de Eerste Kamer is het al dan niet hechten van een kwaliteitszegel aan een wetsvoorstel. Wetsvoorstellen die in dit huis worden aangenomen, moeten de toets van de eindkritiek kunnen doorstaan. Wetgeving dient helder en goed uitvoerbaar te zijn. Aan iedere belanghebbende moet het hoe en waarom van een wet in eenvoudige bewoordingen kunnen worden uitgelegd Dat dit geen gemakkelijke opgave is, is zonder meer duidelijk. Dit geldt zeker voor het terrein van de sociale zekerheid. Voor een deel is de discussie over de veron– derstelde behoefteberekening en de 1990-generatie uitgebreid in de stukken aan de orde geweest, ook in die van de Tweede Kamer. De 1990-generatie zal, als men een relatie heeft zoals nu dan wel straks omschreven is, alleen in aanmerking komen voor een langlopende uitkering wanneer het alleenstaanden met kinderen betreft. Anders komt men immers slechts in aanmerking voor een halfjaar gewenningsuit– kering, tenzij men arbeidsongeschikt is. Dat hangt samen met het feit dat huisvrouwen niet verzekerd zijn voor de Algemene arbeidsongeschikt– heidswet. Evenmin kan daartegen gezegd worden: u bent jong, er zijn geen kinderen, gaat u maar een positie op de arbeidsmarkt verwerven. Vandaar het criterium arbeidsongeschikt als uitkeringsvoor– waarde voor de nabestaandenwet. Wat betreft dat KCA-logo ben ik het met de geachte afgevaardigde eens. Daarom hebben wij gepro– beerd, ondanks het feit dat in Nederland al jarenlang logo's worden gehanteerd, om in ieder geval een beslissing te nemen - hoe moeilijk ik die ook vond en hoeveel bezwaar er ook tegen gemaakt is - om het logo dat in Europa gebruikt zal worden, ook in Nederland maarte gebruiken, vooruitlopend op Europa. Immers, anders zou ik datgene doen waar eerder op gewezen is: een Neder– lands logo dat langzamerhand bekend aan het worden is, voor gaan schrijven, terwijl er straks een EG-richtlijn kan komen die tot een ander logo moet leiden. Ik moet in dit verband eerlijk zeggen dat consu– mentenorganisaties en de Neder– landse vereniging van huisvrouwen mij er nu vele malen op gewezen hebben, dat zij het zeer betreuren dat wij daarvan afgestapt zijn. Die spanning blijft er voorlopig even in zitten. Voorzitter! Wanneer mannen overwegend vijf dagen in de week blijven werken en vrouwen hun deelname aan het arbeidsproces qua belasting moeten optellen bij de zorgtaken thuis, is er nog altijd op zijn zachtst gezegd sprake van een onevenwichtige situatie. Zonder verdeling van de betaalde arbeid zal er ook geen behoorlijke verdeling zijn van de onbetaalde arbeid. Dat vindt ook de staatssecretaris, getuige de inleiding die zij onlangs hield voor het Convent van christenvrouwen. Zij ging daarbij onder meer in op een onderzoek, ingesteld naar de wensen over deeltijd. Daaruit bleek volgens de staatssecretarisdat: een groot deel van de mannen, namelijk ruim een derde, in deeltijd wil werken wanneer een partner meer dan nu het geval is gaat werken; driekwart van de huidige huisvrouwen de bestaande verdeling of scheiding van betaalde en onbetaalde arbeid niet ideaal vindt en inderdaad wil gaan participeren; 85% van de bevolking bovendien vindt dat het huishouden evengoed de verantwoordelijkheid is van de man als van de vrouw, terwijl 89% van de bevolking vindt dat kinderverzorging evengoed de verantwoordelijkheid is van de man als van de vrouw. Er is dus niet alleen sprake van een herverdelings– vraagstuk maar ook van een enorm herverdelingspotentieel: mensen die in principe bereid zijn om betaalde en onbetaalde arbeid tussen partners eerlijker te verdelen. Als de gegroeide bereidheid, vooral ook van mannen, om korter te werken in daden omgezet zou kunnen worden, dan zou dat minstens 100.000 extra banen opleveren. Dat balletje moeten wij in het doel koppen. Tot zover de staatssecretaris. afpakken is niet aan de orde, want de bestaande uitkerings– rechten blijven in stand. Daar gaat het niet over. Ik wijs verder op de wijzigingen in het kabinetsvoorstel van de zomer van 1991. Toen hebben wij bewust gekozen voor een vervolguitkering, na een loonder– vingsfase, boven het AAW-niveau, in afwijking van het oorspronkelijke voorstel. Waarom hebben wij dat gedaan? Wij hebben dat gedaan, omdat die discussie zich ook bij ons afspeelde. Ook wij hebben ons afgevraagd, of wij niet een regeling zouden moeten treffen voor de mensen die zich niet of moeilijk kunnen verzekeren. Op grond van risicoselectie is een dergelijke verze– kering echter slecht. Toen hebben wij gezegd: dan doen wij het voor iedereen. Vandaar die vervolguit– kering met een opbouwfase. Dat is in ieder geval de vloer die iedereen heeft. Het kan voorkomen, dat de mensen, zoals die zojuist werden beschreven, in de nieuwe situatie slechter af zijn. Dat erken ik. Ik wijs er tegelijkertijd op, dat het hebben van een dergelijke ziekte geen recht op een WAO-uitkering geeft, maar uitsluitend de situatie dat men als gevolg daarvan loonschade als werknemer ondervindt. Laten wij dus niet het beeld oproepen, dat er nu voor zelfstandigen en freelancers - ik heb het niet eens over huisvrouwen, want die discussie krijgen wij bij de AAW wel weer - een verzekeringop dat punt bestaat. De loonschade zou op grond van de wet ook voor de toekomst verzekerd zijn. De particu– liere verzekeraars hebben meege– deeld dat ze wat betreft collectieven een collectief kan ook een werkgever met eenwerknemer zijn geen onderscheid maken, mits - en dat hebben wij keurig gedaan - de overheid de verantwoordelijkheid neemt voor de mensen die bij inwer– kingtreding van de wet in de Ziektewet zitten. Ik had reeds begrepen dat het ging om de dahlia's, de gladiolen, de lelies, enz. Als je echter uitzonderingen maakt voor specifieke sectoren, bijvoor– beeld die van de teelt van asperges, hard fruit en najaarsbloembollen, dan wordt het moeilijk om andere sectoren af te wijzen. Welk argument moet worden gehanteerd als straks de sectoren zich melden die in België ook van deze faciliteit gebruik maken? Ik vrees dat wij met dit kleine begin terechtkomen op een heel lange glijbaan. Ik kan mij voorstellen dat dat op dit moment in de oren van sommigen wat flauw klinkt, maar het is niet flauwer dan de vraag van enkele maanden geleden van mijn ambtenaren hoe ik wel dacht een uitzonderingsregel voor scholieren en studenten te kunnen handhaven. Ik heb daar in navolging van de Sociale verzeke– ringsraad tijdens het mondeling overleg als hoofdargument voor genoemd dat studenten en scholieren krachtens hun maatschappelijke positie niet behoren tot de kring van verze– kerden, waarvoor de werknemersver– zekeringen bedoeld zijn. Als wij die kring willen verbreden naar huisvrouwen en andere categorieën, komen wij naar mijn vaste overtuiging in een hopeloze afbake– ningsproblematiek terecht, waarvoor geen oplossing te vinden is die ten eerste eenvoudig en ten tweede niet zeer fraudegevoelig is. Ingewikkelde, fraudegevoelige regelgeving is iets, waartegen deze Kamer terecht bij herhaling bezwaar maakt. Waar wij ook niet aan voorbij kunnen gaan, is dat de maatschappij sinds de invoering van de AOW in 1957 nogal veranderd is. Toen was de man kostwinner en de vrouw huisvrouw, dus zonder inkomsten. De groeiende arbeidsparticipatie van vrouwen noopt tot een herbezinning in het sociale-zekerheidsstelsel,op ideeën over verzelfstandiging, indivi– dualisering, kostwinnersbepaling, enz., maar ook op de functie van de AOW als bodemvoorziening. De fractie van de PvdA is met de regering van mening dat de voorge– stelde wijziging een midden zoekt tussen de minimum bescherming en het negatieve effect op deelname aan een betaalde baan. Daarbij speelt de ruime vrijlatingsbepaling in de AOW ook een rol. Het kabinet geeft bovendien aan, dat bij de keuze tussen het al dan niet blijven werken meer zaken een rol spelen dan alleen het inkomen. Genoemd worden de arbeidsvreugde en effecten op het pensioen, maar ook het samen met de partner willen genieten van meer vrije tijd. Ik vond het leuk dat mevrouw Kaisbeek het meterkastje uit het boek ""Huisvrouw, thuisvrouw"" aanhaalde. Het kastje staat inderdaad nog steeds binnen en er komt nog steeds iemand langs die bij afwezigheid een kaartje achterlaat met de mededeling dat hij de volgende dag weer komt. Dan denk je: oh, wat zielig, want dan ben ik er weer niet. Volgens mij zit het probleem in de komende tijd in het aantal banen: 4,7 miljoen banen in 1970, 4,7 miljoen banen in 1993, 2 miljoen huisvrouwen, die geen betaald werk hebben en van wie er 1 miljoen wil werken. Als je dat allemaal bij elkaar optelt en de werkloosheid bekijkt, dan kom je tot de slotsom dat er een drastische herverdeling nodig is. Ik zou graag zien dat het onderdeel van het plan van Jeanne de Bruyn werd uitgewerkt om de werkweek op gemiddeld 28 tot 32 uur te brengen, waarbij iedereen die meer werkt, meer belasting zou moeten betalen. Met andere woorden, wij gaan dan de belasting gebruiken om een herverdeling van werk tot stand te brengen. Dat plan zou ik wel eens uitgewerkt willen zien. Voorzitter! In mijn inleiding heb ik al gesteld dat bij het onderscheiden geen onderscheid moet worden gemaakt, in die zin dat rang, stand of positie geen rol mogen spelen bij de toekenning van een onderscheiding. Het moet gaan om bijzondere verdiensten volgens voor zover mogelijk objectieve maatstaven. Het mag dus niet uitmaken of het een minister betreft of een huisvrouw, om maar even twee duidelijke voorbeelden te noemen. De regering heeft inderdaad eenen andermaal gezegd, te streven naar ""democrati– sering"" van de decoratiepraktijk. Wij stemmen daarmee in, maar hoe denkt de regering dat daadwerkelijk te realiseren? Hoe kan bijvoorbeeld concreet worden bereikt dat er een eind komt aan de kennelijke oneven– wichtigheid tussen bedrijfsleven en ambtenarij? De RPF-fractie streeft naar vergaande versobering en vereen– voudiging van het decoratiestelsel. De voorgestelde wijziging in de Orde van Oranje-Nassau steunen wij. Vergeten groepen, zoals mensen die veelal onbetaald werk verrichten, zoals huisvrouwen, of zich opofferen voor de medemens, zoals mensen in de Derde Wereld en verpleegkun– digen, verdienen wat ons betreft veel meer aandacht. Of de Raad voor de civiele orden deze ongelijkheid kan wegnemen, betwijfel ik. Voorts zou ik willen vragen of de commissie-Buurmeijer voldoende in rekening heeft gebracht dat in veel gevallen een uitkering wellicht niet levenslang noodzakelijk is, bijvoor– beeld bij vakantiewerk, tweede inkomens etc. Elementen van vrijwilligheid kun je inbouwen bij een kapitaaldekkingsstelsel dat via de gedeeltelijke privatisering mogelijk wordt. Bij de variant van de commissie-Buurmeijer niet. Maar juist in een situatie die geen onderscheid maakt tussen sociale en beroepsrisico's is het vreemd de part-time werkende huisvrouw die van het trapje valt wel tot 65 jaar in de WAO te laten en de niet werkende huisvrouw niet. Voorts vraag ik in het verlengde hiervan de aandacht van de staatssecretaris voor de optie om meer elementen van vrijwilligheid in te bouwen in het stelsel, onder behoud van een voldoende sterke vloer in de solidariteit. De reden hiervan is dat het mij nog altijd wat onlogisch en soms ook onnodig voorkomt dat, om het voorbeeld van vorige week nog maar eens te gebruiken, de part-time werkende huisvrouw die thuis van een trapje valt, levenslang in de WAO terecht kan komen en de niet-werkende huisvrouw die hetzelfde overkomt niet. Zelfs is er geen toegang tot de AAW, als inkomensbron, althans. Mijnheer de voorzitter! Ik wil eerst reageren op hetgeen de heer Leerling zei, althans wat vaak wordt gezegd over de christelijke visie op de rolverdeling in het huwelijk. Die is niet aan de Bijbel te ontlenen. In Spreuken vinden wij de woorden: Wie zal een deugdelijke huisvrouw vinden? Zij maakt fijn lijnwaad en verkoopt het, en zij levert de koopman gordelen. Haar man is bekend in de poorten, als hij zit met de oudsten des lands. Die verdeling is toch wat anders dan men wel eens denkt. Je hebt een vrouw die hard werkt. Die kan ervoor zorgdragen dat haar man zonder veel beloning in de Tweede Kamer kan zitten, als ik het zo mag vertalen. Het is volkomen verkeerd - ik meen dat van harte om het gezinspatroon zoals dat zich aan het eind van de 19de eeuw heeft ontwikkeld, doordat vrouwen uit de industrie-arbeid moesten, het etiket ""bijbels"" op te drukken. Dat is het absoluut niet. De Bijbel laat zich er naar mijn oordeel niet over uit. Ik heb wel eens voorgesteld - dat voorstel is verworpen in het kader van Oort om de voetoverheveling af te schaffen en die te gebruiken voor een gedeeltelijk splitsingsstelsel. Wij zouden het Belgische stelsel hier heel goed kunnen invoeren. Daar zouden velen zich mee kunnen verenigen, want dat is echt niet zo'n gek stelsel. Je betaalt belasting over je eigen inkomen en je krijgt er maximaal ƒ 15.000 bij van je echtgenoot of je echtgenote. In de tijd van Spreuken kwam het geld meestal van de vrouw, nu veelal van de man, want de vrouw regelde destijds de zaken. Dat was de deugdelijke huisvrouw, waarvan de waardij verre boven de robijnen ging. Dat hoofdstuk lees ik altijd voor wanneer mijn vrouw jarig is. Ook het begrip ""milieugebruiksruimte"" moet nader worden uitgewerkt naar toets en meetbare criteria gebaseerd op een gelijk recht op toegang tot milieu– gebruiksruimten. Wij vragen de regering beide, namelijk scenario– vorming en uitwerking van het begrip milieugebruiksruimte, te bevorderen. Beide zijn middelen om het milieubeslag van Nederland respectievelijk de industrielanden terug te brengen tot de daartoe gerechtvaardigde ruimte gegeven de eindige capaciteit van de biosfeer. Scenario's kunnen steun bieden bij de noodzakelijkewijzigingen van produktie en consumptie, indien discussie daarover in maatschappe– lijke organen wordt bevorderd. Niet alleen binnen de milieu-organisaties, maar met name ook binnen de traditionele organisaties zoals de vakbond, de CNV (ik wijs op het rapport-Westerlaken van het CNV), de Vereniging van huisvrouwen, de ANWB en de Consumentenbond, die nu goed op dreef komt wat het milieu betreft. Verbreding en verdieping zijn hierbij nodig in lijn met Agenda 21. Het laatste punt hangt hiermee samen. Wij waarderen de daadkracht waarmee de regering aan het werk is, maar een bezwaar ervan is dat het effect van de afzonderlijke maatrege– len niet gemeten kan worden. Alles wordt tegelijk in werking gezet. Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft een uitgebreide onderzoekscultuur. Wij krijgen dagelijks rapporten, waarin tot in de details wordt uitgezocht hoeveel centen een huisvrouw uitgeeft. Wat wij missen, is een samenhangend kader, waarin de verschillende instrumenten en de verwachte effecten een plaats hebben en waarin wordt aangegeven wat men met die effecten verwacht te verdienen en hoeveel kosten daarmee gemoeid zijn. Wij zouden het op prijs stellen, wanneer wij zoiets binnen afzienbare tijd zouden kunnen verwachten. Mijnheer de voorzitter! Een wetsvoorstel dat nog niet van kracht is alweer wijzigen geeft wel aan hoe snel de ontwikke– lingen in medialand gaan. Veronica gaat volgend jaar commercieel en anderen deden pogingen hetzelfde te doen. De publieke omroepen zien zich meer en meer genoodzaakt zich over te geven aan de commercie. Programma's worden gesponsord en steeds vaker verschijnen treurige huisvrouwen omdat ze alweer het verkeerde wasmiddel hebben genomen en peuters die als tieners praten en zonder probleem op moeders schoot kunnen plassen omdat ze van onderen waterdicht verpakt zijn. Daarnaast verschijnen overal dezelfde spelletjes en pulpprogramma's in de strijd om de kijkcijfers. De deal van de omroepen met Éndemol geeft ook aan, dat het oude bestel in de houdgreep van de commercie terecht is gekomen. Gezien de versnelling waarin de ontwikkelingen plaats vinden, is het niet onlogisch dat de concessies tot vijf jaar worden bekort.